Ocena brak

Nacjonalizm w muzyce

Autor /kacper007 Dodano /13.04.2012

 

W XIX wieku wraz z ogólnym wzrostem nastrojów patriotycznych wielu europejskich kompozytorów tworzyło muzykę stanowiącą odzwierciedlenie doświadczeń ich narodów, nierzadko inspirując się przy tym pieśniami ludowymi.

Stając się źródłem rewolucyjnego wrzenia i powrotu na mapę wielu granic, nacjonalizm stanowił jedną z najistotniejszych sił kształtujących XIX-wieczną Europę. Ów klimat nie pozostał również bez wpływu na tworzących w tym czasie kompozytorów, zwłaszcza reprezentujących narody, które świeżo uzyskały świadomość własnego dziedzictwa, bądź ulegały politycznym lub kulturowym prześladowaniom. Czesi i Węgrzy zmagali się z wielonarodowym imperium austriackim, zaś Polska i Finlandia znajdowały się w orbicie rozległych wpływów rosyjskiego cara.

Inspiracja narodowa

Duch nacjonalizmu był nieobcy dwóm wielkim kompozytorom romantycznym, choć nigdy nie zdominował ich twórczości. Polak Fryderyk Chopin (1810-48) całe swe dorosłe życie spędził jako kompozytor i wirtuoz fortepianu, mieszkając na stałe w Paryżu, jego uczucia zawsze pozostawały jednak najsilniej związane z ojczyzną. Mazurki i polonezy w sposób bezpośredni inspirowane były polskimi tańcami ludowymi, zaś pełna buntu i niepokoju Etiuda rewolucyjna zrodziła się, jak głosi legenda, z gniewu i głębokiego smutku powodowanego krwawym stłumieniem powstania listopadowego w roku 1831.

Węgierski kompozytor Franciszek Liszt (1811-86) tworzył swe Rapsodie węgierskie i poematy symfoniczne również pod wpływem inspiracji muzyką ludową, przy czym, co ciekawe, główny wpływ na owe utwory wywarła nie muzyka jego własnego narodu, a folklor cygański.

Nacjonalistyczne zabarwienie było znacznie bardziej widoczne wśród kompozytorów rosyjskich. Ich kraj był w tym czasie wielkim imperialnym mocarstwem, jednak jego zacofanie sprawiało, iż klasa rządząca z pogardą odnosiła się do tradycji własnego narodu: rosyjska szlachta porozumiewała się między sobą po francusku, sprzyjając jednocześnie zachodniej, lub tworzonej na jej modłę, muzyce i literaturze. Inicjatorem sprzeciwu wobec owych zjawisk był Michaił Glinka kompozytor Życia za cara (1836) oraz Rustana i Ludmiły (1842) - pierwszych granych w narodowym języku oper o tematyce rosyjskiej.

Dzieło, wyśmiewanego za „muzykę dla woźniców", Glinki kontynuowała w późniejszych latach tego samego wieku „Potężna Gromadka". Była to grupa pięciu kompozytorów, którzy nie tylko tworzyli muzykę o charakterze narodowym, ale także prowadzili kampanię prasową promującą ich dzieła. Ponadto założyli własną Wolną Szkołę Kompozycji, stojącą w opozycji wobec zorientowanego na Zachód Konserwatorium Petersburskiego. Do momentu utworzenia Konserwatorium, w roku 1862. zdobycie wykształcenia muzycznego było w Rosji niemożliwe. Dla większości kompozytorów ..Potężnej Gromadki" muzyka stanowiła zatem zajęcie dodatkowe wobec codziennych obowiązków zawodowych.

Wbrew temu jednak w składzie grupy znalazło się trzech wybitnych twórców: Aleksander Borodin, Mikołaj Rimski-Korsakow oraz Modest Mu-sorgski. Opera Borodina Kniaź. Igor (wystawiona pośmiertnie w roku 1890) przywołuje barwny epizod ze średniowiecznej przeszłości Rosji, wzbogacony elementami orientalnymi, widocznymi zwłaszcza w Tańcach połowieckich. Największym z „Gromadki" okazał się jednak Musorgski. zgubiony przez własny nałóg, alkoholik, którego opera Borys Godunow. nasycona rosyjskimi melodiami i historią, wybitna dzięki swej charakterystycznej surowości, stanowi w równym stopniu arcydzieło rangi światowej,jak i narodowy symbol. Wybitny przedstawiciel kolejnej generacji rosyjskich kompozytorów. Piotr Czajkowski, związany był z głównym nurtem tradycji europejskiej, choć wiele jego oper. w tym Eugeniusz Oniegin (1879), osadzonych zostało w rosyjskich realiach.

Wzrost nastrojów

Nastroje patriotyczne okazały się szczególnie silne wśród Czechów, odreagowujących w ten sposób wieki niemieckiej dominacji. Natomiast wielka niemiecka tradycja muzyczna, zwłaszcza w sferze dziedzictwa symfonicznego, pozostawała w owym czasie wolna od narodowych obciążeń, dzięki czemu z dużą siłą oddziaływała na wielu najwybitniejszych kompozytorów. Pod jej wpływem, podobnie jak Czajkowski, tworzył znakomity czeski symfonista Antonin Dvożak. którego utwory tylko w niewielkim stopniu czerpały z motywów ludowych. Z drugiej jednak strony, należący do starszej generacji, kompozytor Bedrich Smetana udowadniał swój żarliwy patriotyzm, uczestnicząc w 1848 r. w powstaniu przeciwko rządom austriackim. Wiele lat spędził na wygnaniu. On właśnie stworzył wyróżniającą się szkołę narodową, nie ukrywającą wpływów stylu, tematyki i języka (w operach i utworach chóralnych) związanych z tradycją i folklorem. Jego spuścizna obejmuje m. in. 6 poematów symfonicznych pod wspólnym tytułem Mój kraj (Ma vlast) oraz szereg wesołych oper ludowych.

Pierwsze specyficznie skandynawskie utwory muzyczne narodziły się w krajach, gdzie uczucia patriotyczne stanowiły reakcję na dominację obcych państw. W Norwegii - podporządkowanej Szwecji aż do roku 1905 - Edvard Grieg pełnymi garściami czerpał z norweskiego folkloru, tworząc swą suitę Peer Gynt czy też Koncert fortepianowy a-moll - utwory, które dzięki swemu urokowi zdobyły szerokie międzynarodowe uznanie. Finlandia, pozostająca prowincją rosyjską aż do 1917 r., dała światu nawet bardziej znamienitą postać w osobie Jeana Sibeliusa, który własnym poematom symfonicznym i suitom nadawał tytuły w sposób oczywisty akcentujące ich patriotyczną wymowę. Jego Finlandia (1899), napisana na potrzeby jednej z narodowych uroczystości, stała się impulsem do zamieszek i na pewien okres została przez władze rosyjskie zakazana. Nie opierając się wprost na folklorze, Sibelius komponował utwory w nieodparty sposób przywołujące mroźne jeziora i niedostępne śniegi fińskiego krajobrazu.

Na świecie

Najsilniejsza fala narodowych nastrojów przeszła w wieku dziewiętnastym, dając o sobie znać również w Hiszpanii (Albeniz. Granados, de Falla) czy na Węgrzech (Bartok. Kodaly). W XX wieku angielska nuta narodowa („ogrody angielskie") odezwała się w utworach Edwarda Elgara (1857-1934) oraz w dziełach innych kompozytorów, a jeszcze później w Stanach Zjednoczonych, gdzie celem twórców takich jak Aaron Copland (1900-90) stało się nasycenie własnych utworów niepowtarzalnym amerykańskim duchem.

Podobne prace

Do góry