Ocena brak

MROŻEK SŁAWOMIR

Autor /muzzza Dodano /07.03.2012

MROŻEK SŁAWOMIR, ur. 26 VI 1930 w Borzęcinie (Krakowskie). Dramatopisarz, prozaik i satyryk. Debiutował 1950 reportażem Młode miasto („Przekrój"). Współpracował z eksperymentalnym teatrem studenckim Bim-Bom w Gdańsku. Czł. redakcji „Dziennika Pol." (1950-54). Prowadził parodystyczną rubrykę Postępowiec w pismach: „Od A do Z" (1956), „Dzień. Pol." (1956-57), „Życie Lit." (1957-59), wyd. os. 1960. Od 1963 przebywał we Włoszech, od 1968 mieszka w Paryżu.

Twórczość M., utrzymana w konwencji groteski, zawiera treści publicyst., a zarazem prowadzi do artyst. uogólnień związanych zwł. z zagadnieniem stosunku jednostki do zbiorowości. Ukazuje świat zniekształcony i absurdalny, odpowiednik fałszywej świadomości ulegającej współcz. mitologizacjom ideol., także anachronicznym reliktom historii, zwł. pol. romantyzmu. Satyrę społ.-obycz. o tendencji moralist. kieruje M. przeciw schematyzacji życia, prymitywizmowi myślowemu, paradoksom cywilizacji, wulgarnemu dydaktyzmowi. Komizm, często o charakterze kabaretowym, demaskujący przewagę frazesu nad znaczeniem, osiąga za pomocą parodii stylów - potocznego, szkolnego, urzędowego, dziennikarskiego, lit. (XIX-wiecznej powieści obycz., współcz. powieści produkcyjnej, moralizatorskiej literatury dla dzieci), pastiszu, łączenia sprzecznych konwencji gatunkowych.

Utwory dram., dzięki widocznej umowności zdarzeń, zbliżają się do moralitetu czy powiastki filozoficznej. M. tworzy teoret. modele skrajnych sytuacji ludzkich, wykazując za pomocą operacji logicznych niemożność wyjścia poza krąg własnych wyobrażeń o rzeczywistości. Wprowadza dwa porządki - bohatera i wrogiego mu świata niezrozumiałych i zhierarchizowanych form. Anachroniczne formy-idee demaskuje i ośmiesza, nadając im sztucznie wartość absolutną. Postacie wcielają, często w karykaturalnej skrajności, stereotypy myślowe, obycz., moralne, pojęciowe, potraktowane jako wmówienia zbiorowości i jej instytucji. Typologia postaci ma uzasadnienie społ., etyczne i egzystencjalne; jest to podział na intelektualne marionetki, świadomych twórców masek, i na bezrefleksyjnych „chamów". W Policji („Dialog" 1958 nr 6, wyst. 1958) M. zilustrował absurdalność idei ,,policyjności" w utopijnym systemie państwowym. Jednostkę przedstawił jako ofiarę przerastających ją wymagań społeczności (Męczeństwo Piotra Oheya,Dialog" 1959 nr 6, wyst. 1959). W jednoaktówkach (druk. w „Dialogu", m. in. Na pełnym morzu, 1961 nr 2, Karol, 1961 nr 3, Strip-tease, 1961 nr 6, wyst. jako tryptyk 1961), za pomocą anegdoty sytuacyjnej i parodii, stworzył metaforę procesu mitologizacji i mistyfikacji codzienności dla maskowania agresji, konformizmu, nietolerancji, zwł. strachu, wyzwalających się w klimacie osaczenia. M. ośmiesza współcz. recepcję i potoczne rozumienie romantyzmu: Indyk („Dialog" 1960 nr 10, wyst. 1961) jest satyrą na społeczeństwo w okresie tzw. małej stabilizacji, a jednocześnie ukazuje degradację romant. światopoglądu w obrazie zbiorowej niemożności i nieautentyczności; w Śmierci porucznika („Dialog" 1963 nr 5, wyst. 1963) zakwestionowany zostaje romant. mit heroizmu; w Zabawie („Dialog" 1962 nr 10, wyst. 1963), parafrazie Wesela Wyspiańskiego, uwidocznia się sprzeczność między ideą czynu, a jej bezsensownym wcieleniem. Najszerszą, wieloznaczną interpretacją procesów społ. i polit. jest -» Tango („Dialog" 1964 nr 11, wyst. 1965) z gł. przesłaniem-ostrzeżeniem, zaręwno przed skutkami konformizmu, jak przed nihilizmem i anarchią, lub totalizmem będącym następstwem ślepego buntu. Jego farsowo-bulwarowa kontynuacja, Szczęśliwe wydarzenie („Dialog" 1973 nr 4, wyst. 1973), nawiązuje do kontestacyjnych ruchów młodzieży zachodniej. W Krawcu (powst. 1964, wyd. „Dialog" 1977 nr 11) M. utożsamił ironicznie kulturę z modą ubraniową, wartością umowną, ale gwarantującą tożsamość społ. i indywidualną. W słuchowisku Rzeźnia („Dialog" 1973 nr 9, wyst. 1975) zakwestionował zarówno mistyczną rolę sztuki, jak powstałą w wykolejonej wyobraźni koncepcję twórczości wracającej w imię prawdy do natury i okrucieństwa. Nast. dramaty przynoszą zmianę stylistyki, postacie odbiegają od stereotypów, refleksja koncentruje się wokół tragizmu człowieka, nie mogącego wyzwolić się od imperatywu postępowania, narzuconego mu przez naturę i historię. W Emigrantach („Dialog" 1974 nr 8, wyst. 1975) dialog między intelektualistą i robotnikiem, prowadzony w sytuacji wyobcowania nar. i społ., uzewnętrznia charakterystyczną ambiwalencję postaw życiowych, od prymitywnej beztroski do tragicznej bezradności, od afir-macji pełnej wolności do zrozumienia konieczności więzi społecznej. Garbus („Dialog" 1975 nr 9, wyst. 1976) ukazuje zmierzający do nicości świat, w kórym wątpliwym wartościom idei i spekulacji przeciwstawiona jest trwałość natury i realizmu życiowego. Vatzlav (wyst. 1979) zawiera gorzką kpinę z utopijnego dążenia człowieka do odnalezienia podstawowych wartości, mimo relatywności wszystkiego.

W prozie, analogicznie do twórczości dram., M. przeszedł od karykaturowania zjawisk społ. do penetracji świata wewn. bohaterów. W cyklach rysunkowych (Polska w obrazach, 1957, Przez okulary S. M, „Przekrój" 1953-68, wyd. os. 1968), opowiadaniach (Półpancerze praktyczne 1953, Słoń 1957 -nagroda „Przeglądu Kult.", Wesele w Atomicach 1959), powieściach (Maleńkie lato 1956, Ucieczka na południe 1961) przedstawił zderzenia prowincjonalnej mentalności z symptomami rozwoju społ. i cywilizacyjnego w konwencji absurdalnego humoru. W opowiadaniach z tomów Deszcz (1962), Dwa listy (1974; m. in. Moniza Clavier), za pomocą paraboli i symbolicznego języka, wyraził myśl o niemożności zgłębienia psychiki ludzkiej i odnalezienia ładu w skonwencjonalizowanym świecie.

M. jest też autorem scenariuszy filmowych: Wyspa róż („Dialog" 1975 nr 5), Amor („Dialog" 1978 nr 3), felietonów Małe listy („Dialog" od 1974, wyd. os. 1981). Jego dramatopi-sarstwo zajmuje trwałe miejsce w repertuarze teatrów pol., budzi też zainteresowanie w świecie: przekłady na kilkanaście języków, liczne inscenizacje, także adaptacje telewizyjne w krajach eur., obu Ameryk, Afryki, Australii, Japonii, Nowej Zelandii, na Hawajach.

Opowiadania, Kr. 1964, wyd. rozsz. 1974; Utwory sceniczne, t. 1-2, Kr. 1973; Utwory sceniczne nowe, Kr. 1975; Wybór dramatów i opowiadań, Kr. 1975; Amor, Kr. 1979.

K. PISARKOW A Funkcje i sposoby stylizacji językowej u S. M, „Język Pol." 1965 z. 3; J. KELERA M. - dowcip wyobraźni logicznej, w: Kpiarze i moraliści, Kr. 1966; M. PIWIŃSKA M. dialektyka magiczna, w: Legenda romantyczna i szydercy, W. 1973; K. WOLICKI W poszukiwaniu miary, „Pam. Teatr." 1975 z. 1; M. SZYMAŃSKA-NAPIONTKOWA M. na scenach polskich. Spis premier 1958-1974, tamże; J. BŁOŃSKI M filozof. Próba interpretacji fantastyki współczesnej, „Pam. Lit." 1977 z. 3; J. KELERA M. da capo, „Dialog" 1977 nr 5; W. LIGĘZA Parabole M, w: W kręgu przemian polskiej prozy XX w. (zbiór. ), Wr. 1978; J. BŁOŃSKI Mędrek, cham i co z tego wynikło, „Dialog" 1980 nr 2-3, oraz tamże: ,,Tango" i dramaturgia modeli, nr 7, Po „Tangu", nr 8. 

Ewa Zuberbier

Podobne prace

Do góry