Ocena brak

Motyw śmierci w literaturze

Autor /kostek Dodano /11.04.2013

Śmierć - Z biologicznego punktu widzenia śmierć jest nieodwracalnym ustaniem wszystkich czynności życiowych. Literatura jednakże ujmuje to zjawisko jako znaczący element ludzkiej egzystencji, powód cierpienia i strachu ludzkiego, a także jako wielką tajemnicę.

Ludzie od zawsze próbowali wyobrazić sobie śmierć, tworzyli jej    zantropomorfizowane wizerunki (np. kobieta o skrzydłach nietoperza, ze szponami zamiast palców). Jednak najpopularniej szy był wizerunek śmierci jako kościotrupa z kosą w ręku. Pojawił się on    w    ikonografii średniowiecznej, ale obecny jest do tej pory nie tylko w sztuce, ale i w ludzkiej świadomości. Epokami, które często sięgały do tego motywu i przedstawiały śmierć jako żywe (!) zjawisko, np. zjawę, kobietę czy poruszający się szkielet, były: średniowiecze i barok. Także w romantyzmie i modernizmie chętnie sięgano do tego tematu. Innym sposobem nawiązywania do motywu śmierci były sceny umierania bohaterów literackich. Zamykały one biografię danej postaci, wnosiły wiele do jej wizerunku, a także do warstwy ideowej utworu.

F. Villon "Wielki Testament" -Do refleksji na temat śmierci skłania Villona obraz ciał w kostnicy. Zauważa on przede wszystkim, że śmierć kładzie kres bogactwu i godnościom ziemskim. O wielmożach, pachołkach, ludziach biednych i bogatych, którzy tam spoczęli mówi: Wszystkie tam leżct, ot, pośnięte, Jedna kopica zesypana. J. Kochanowski "Treny" -Wielki traktat filozoficzny, w którym śmierć dziecka sprowokowała rozważania na temat: istoty śmierci, losów człowieka po śmierci, problemu cierpienia po stracie kochanej osoby. Poeta ukazuje śmierć w postaci zantropomo-zowanej (Tren IV), traktuje ją także jako przejście do innego świata (Tren XIV), a w Trenie X podaje w wątpliwość dogmat o istnieniu życia po śmierci.

J. Donne "Śmierci, próżno się pysznisz..."-Monolog skierowany do śmie rci mówi o tym, iż nie ma ona powodu do pychy i dumy. Podmiot liryczny porównujeją do snu, który przynosi ulgę ciału i duszy. Mówi też o zmartwychwstaniu, które będzie triumfem człowieka nad śmiercią.

M. Sęp-Szarzyński "Nagrobek Marcinowi Strzechowskiemu" -Śmierć wybawiła młodego człowieka od długich cierpień i bólu. Jest więc pojmowana jako przyjaciel, a nie - wróg ludzi. S. Grabowiecki "Z Twej śmierci, Jezu..: ' - Śmierć Chrystusa dała ludziom zwycięstwo nad śmiercią przez obietnicę zmartwychwstania. Podmiot liryczny przedkłada żywot prawdziwy (ten po śmierci, prowadzący do zmartwychwstania) nad życie doczesne.

H. Morsztyn "Światowa rozkosz" Nawiązując do średniowiecznych motywów vanitas i do motywu rozkładu zwłok, Morsztyn zwraca uwagę na przemijalność ludzkiego bogactwa, a także na to, co dzieje się po śmierci (Robak, wąż i jaszczurka pastwią się z gniłego cztonki ciaia...).

A. Bieły "Maskarada" - Na jednym z wystawnych bali maskowych, pośród bawiących się gości, pojawia się tajemnicze domino    o    twarzy przypominającej trupią czaszkę. Żaden z gości nie wie, że jest to śmierć. I kiedy zabawa toczy się w najlepsze, śmierć zbiera swe żniwo. A. Bieły "Jasna śmierć" -Śmierć jest dla poety powrotem do ojczyzny po długiej tułaczce na ziemi. Tutaj może on zaznać spokoju, tutaj czeka go nieśmiertelność i brak strachu przed... śmiercią. B. Leśmian "Dwie śmiercie" - Według poety każdy ma przypisaną sobie śmierć. Śmierć nie jest więc jedna jedyna; jest ich wiele. Na bohatera lirycznego utworu czeka na przykład śmierć jego matki. Nie każdemu jednak dane jest wybrać własną śmierć.

S. Grochowiak "Rozbieranie do snu" - Poeta sięga do średniowiecznego motywu rozkładu zwłok (stąd tytuł utworu). Upersonifikowana śmierć "rozbiera" umarłego, odejmując mu kolejne części ciała. Interesujący jest opis samej postaci śmierci, która ma zaledwie ziełoną łysinę, jest głucha w obu czarnych gwiazdach i ślepa w obu ostrych uszach.

Śmierć bohaterów literackich Biblia (ST) - 1) Pattiarchowie (np. Noe, Abraham, Jakub) umierają w późnym wieku, godnie, otoczeni gronem najbliższych. Odchodząc ze świata, zamykają pewną epokę w dziejach narodu wybranego. 2) Mojżesz umiera po 40 latach wędrówki przez pustynię. Przed śmiercią Bóg stawia go na górze Nebo, skąd ogląda Ziemię Obiecaną, do której nie miał wejść. Kiedy umiera, Bóg grzebie go w ziemi moabskiej, w nie znanym ludziom miejscu. Biblia (NT) - 1) Ewangelie podają trzy różne wersje śmierci Chrystusa. Według św. Mateusza i św. Marka miał wypowiedzieć ostatnie słowa: Boże, Boże mój, czemuś mnie opuścił!. Św. Łukasz podaje, że ostatnimi słowami Chrystusa były: Ojcze, w Twoje ręce oddaję ducha mego, natomiast wg św. Jana-Dokonało się. Tak więc Ewangeliści widzą śmierć Jezusa na krzyżu w różny sposób. Według dwóch pierwszych nie do końca godzi się on ze swoim losem, dlatego w jego słowach pełno jest bólu i żalu do Boga. Dwaj ostatni widzą w nim Mesjasza, który w pełni godzi się na przypisany mu los. 2) Jan Chrzciciel umiera w więzieniu, zamordowany na rozkaz Heroda. Jego ściętą głowę przyniesiono na półmisku nienawidzącej go Herodiadzie. Patrz: taniec.

Mitologia - 1) Eurydyka umiera ukąszona przez żmiję. Zrozpaczony Orfeusz uda się do Hadesa, by błagać go 0 oddanie mu żony. 2) Orfeusz, dla którego życie straciło sens po śmierci żony, umiera rozszarpany przez bachantki (tancerki Dionizosa), opętane tanecznym szałem. 3) Akteon, słynny myśliwy, został za karę zamieniony w jelenia (podejrzał w kąpieli boginię Artemidę). Umarł rozszarpany przez własne psy. 4) Herakles umiera w straszliwych mękach. Jego ciało trawione jest ogniem wywołanym przez koszulę De-janiry. 5) Nieostrożny Ikar, który nie posłuchał rady swego ojca i wzniósł się zbyt wysoko na skrzydłach zrobionych z wosku i ptasich piór, spadł do morza i utopił się. Śmiały lot Ikara, jak i jego śmierć, symbolizują tych, którzy chcą wznieść się wysoko (nawet zbyt wysoko) i płacą za to życiem. 6) Po przegranej w pojedynku z Apollem, Marsjasz został surowo ukarany: obdarto go ze skóry i przywiązano do drzewa, by umierał w powolnych męczarniach. Tak zapłacił za swą pychę (nawiązanie: Z. Herbert "Apollo i Marsjasz"). 7) Syzyf dwukrotnie ucieka przed śmiercią: raz, gdy zakazuje żonie pochówku swego ciała (jego dusza nie mogła trafić do Hadesu), drugi raz, kiedy uwięził boga Tanatosa. Jednak bogowie nie dali się oszukać; wysłali po Syzyfa Hermesa i ten sprowadził go przed oblicze Hadesa.

Homer "Iliada" - Bohaterowie nie umierają śmiercią naturalną. Giną w bitwie albo w pojedynkach. I tak np. Patrokles umiera zabity przez Hektora, który po skończonym pojedynku znieważa ciało swego przeciwnika. Sam Hektor został zabity przez Achillesa, który w gniewie rozszarpuje jego zwłoki. "Pieśń o Rolandzie" - Zgodnie ze średniowieczną ars moriendi, Roland umiera zwrócony twarzą ku wrogom. Przed śmiercią niszczy swój miecz, by nie dostał się w ręce Saracenów. Modli się za króla, a dopiero potem za siebie. Kiedy umiera, po jego duszę zstępują aniołowie i zabierają ją do nieba. Jest to nagroda za pobożne życie i wierną służbę królowi.

"Legenda o św. Aleksym" -Aleksy umiera w osamotnieniu i skrajnej nędzy. Jak na świętego przystało, zna godzinę swej śmierci, dlatego też spisuje przedtem dzieje swego życia. Kiedy umiera, trzymając w dłoni pergamin, w Rzymie dzwonią dzwony we wszystkich kościołach. Pó śmierci świętego jego żona (bo tylko ona mogła to zrobić) wyjmuje mu z rąk list, by odczytać go głośno przed ludem. J. Bedier (oprac.) "Dzieje Tristana i Izoldy" - Tristan umiera od śmiertelnej rany, oczekując przybycia ukochanej, oszukany przez własną żonę. Widząc zmarłego kochanka, Izolda kładzie się przy nim i obejmuje go ramionami. Umiera, nie mogąc żyć bez niego. Legendy arturiańskie - Król Artur, śmiertelnie ugodzony przez Mordreda, został przewieziony na wyspę Avalon (w mitologii celtyckiej ziemski raj na Morzu Zachodnim). Według tradycji nie umarł on, ale śpi snem długowiecznym, z którego zbudzi się kiedyś, by znowu objąć rządy w Brytanii. "Skarga umierajacego" -Przedśmiertna    spowiedź umierającego przed Bogiem, Chrystusem i samym sobą. Prosi on Boga o wybaczenie, żałując niegodnego życia (Com kiedy Bogu poślubił, Tegom nigdy nie uczynił).

W. Szekspir "Otello" -Desdemona umiera, duszona przez opętanego zazdrością Otella. Najpierw modli się i próbuje udowodnić swoją niewinność, jednak gniew Otella i jego szaleńcza zazdrość są tak wielkie, że zabija ukochaną żonę.

W. Szekspir "Makbet" - 1) Sprawiedliwy król Duncan, który uczynił Makbeta tanem Kawdoru, umiera zamordowany w zamku swego wasala. Zabili go Makbet i jego żona, by sięgnąć po królewską koronę. 2) Samozwańczy król Makbet umiera na polu bitwy, zabity przez Makdufa, z którym walczy do końca. Pomimo że świadom jest swojej klęski, nie rezygnuje z walki, a do swego przeciwnika mówi: Niech potępiony będzie, kto się znuży, I pierwszy krzyknie: Stój nie mogę dłużej! Patrz: zbrodnia/zbrodniarz.

J.W. Goethe "Król Olch" -Mały chłopiec umiera, gdy nocą jedzie z ojcem przez las. Gorączka sprawiła, iż oczami wyobraźni ujrzał on strasznego Króla Olch (postać z baśni germańskich), nawołującego go do siebie i pragnącego odebrać go ojcu. Przerażone dziecko umarło ze strachu.

J.W. Goethe "Faust" - Śmierć mędrca następuje, gdy wypowiada on magiczne słowa: Chwiło trwaj, jesteś piękna!, które dawały Mefistofelesowi moc pozbawienia go życia i zabrania jego duszy. Dusza Fausta nie idzie jednak do piekła, ale do nieba, bowiem Bóg wybacza temu, kto wiecznie dążąc się trudzi.

J. Słowacki "Balladyna" - 1) Alina umiera, zamordowana przez własną siostrę, kiedy obie zbierają maliny, rywalizując o Kirkora (...która pierwsza dzban przyniesie świeżych malinek, tę weżmiesz za żonę). Balladyna, by nie dopuścić do małżeństwa Aliny z Kirkorem, zabija ją i przynosi do chaty dzbanek pełen malin. 2) Grabiec, któremu zgromadzeni w zamku panowie złożyli hołd jako prawowitemu królowi, ginie zamordowany skrytobójczo w noc po słynnej uczcie. Zamordowali go Balladyna i Kostryn. 3) Kirkor ginie w bitwie wydanej mu przez wojska żony, Balladyny. Żądza władzy okazała się silniejsza niż jakiekolwiek uczucia. 4) Wdowa, matka Balladyny, umiera w straszliwych cierpieniach, wzięta na męki, by wypowiedziała    imię wiarołomnej córki. Matka woli jednak oddać życie niż publicznie przyznać, kto był przyczyną jej nieszczęść. 5) Balladyna umiera, rażona piorunem z chmury pozostawionej nad miastem przez Goplanę. Uprzednio sama wydała na siebie wyrok śmierci, teraz świat fantastyczny sprawił, że sprawiedliwości stało się zadość.

A. Mickiewicz "Pan Tadeusz" -Jacek Soplica, w przeczuciu nadchodzącej śmierci, odbywa spowiedź, w której opowiada dzieje swego życia. Mówi o tym, jak odkupił winy młodości, poświęcając dojrzałe lata na służbę ojczyźnie. Przy spowiedzi tej obecny jest także Gerwazy,jego najbardziej zacięty wróg, z którym Jacek pogodzi się przed śmiercią.    Przedśmiertna spowiedź bohatera przyczyniła się do jego rehabilitacji i przywrócenia mu dobrego imienia. H. Balzac "Ojciec Goriot" - Tytułowy bohater umiera w samotności, podczas gdyjego córki korzystają z życia, uczestniczą w balach. Jedynym obecnym przy śmierci Goriota będzie Rastignac, także jedyny żałobnik na jego pogrzebie. Patrz: córka.

S. Żeromski "Rozdziobia nas kruki, wrony... " - Szymon Winrych, jeden z ostatnich powstańców, ginie napadnięty przez oddział Moskali. Cały jego dobytek zostanie podzielony między żołnierzy, a resztę ukradnie prosty chłop, który zauważył ciało powstańca. Scena śmierci bohatera ma na celu ukazanie prawdziwego oblicza powstania i powstańców, jak i ideałów, które rozdzióbią kruki, wrony... , tak jak rozdziobały konia i cały dobytek Winrycha. W.S. Reymont "Chłopi" - 1) Kuba, parobek Borynów, postrzelony przez gajowego, umiera w noc wesela Boryny. Swiadomy własnej małości nie pozwala wezwać do siebie księdza, jak wcześniej nie zgodził się na wizytę lekarza. Choć sam odciął sobie porażoną gangreną nogę, choroba zaatakowała jego ciało i musi umrzeć. Tragiczne jest to, iż odchodzi z tego świata, podczas gdy inni bawią się. 2) Scena śmierci starego Boryny ma wymiar symboliczny. Oto prawdziwy kmieć, w przedśmiertnym geście, obsiewa pole, by obrodziło latem. Umiera, wtulony twarzą w ziemię -żywicielkę. W zupełnie innej konwencji pokazana została śmierć Agaty (realistycznie), która umiera godnie, po gospodarsku (całe lata żebrząc, skompletowała sobie wszystkie niezbędne do pochówku rzeczy), spokojna i pogodzona z faktem odejścia.

F. Kafka "Proces" - Śmierć Józefa K. to zapowiedź śmierci milionów ludzi w latach totalitaryzmu. Wyprowadzony z domu przez dwóch tajemniczych mężczyzn, umiera za miastem, zasztyletowany przez nich. Jego ostatnie słowa dotyczą właśnie rodzaju umierania: Jak pies. Mówią one o nieludzkim wymiarze tego ostatniego aktu w życiu człowieka, 0 ostatecznym odebraniu mu godności. S. Żeromski "Przedwiośnie" - W drodze z Rosji do Polski umiera Seweryn Baryka, który starał się jeszcze przed śmiercią wzbudzić w synu miłość do Polski. Śmierć ta jest upokorzająca: w wagonie pełnym ludzi i nieczystości, bez możności godnego pochówku.

S. Undset "Krystyna, córka Lavransa" - 1) Lavrans umiera w otoczeniu najbliższych. W czasie, gdy on opuszcza świat, Krystyna rodzi kolejne dziecko, które nazwie na cześć ojca jego imieniem. Początek nowego życia splata się z końcem starego. 2) Ragnfrida umiera z dala od rodziny, w jednym z norweskich klasztorów. O jej śmierci Krystyna dowiaduje się kilka tygodni później. 3) Erlend, raniony w potyczce z ludźmi z sąsiedztwa, kiedy to bronił honoru Krystyny, umiera tego samego dnia. Chora z bólu i cierpienia Krystyna, nie pozwala synom, by zbliżyl'i się do ojca, gdy ten wydaje ostatnie tchnienie. Chce mieć go tylko dla siebie. 4) Krystyna, która na starość schroniła się w klasztorze, umiera z dala od swych synów, po tym, jak zaraziła się od chorych zaatakowanych zarazą. Kilka dni wcześniej umarli jej dwaj najstarsi synowie, o czym nie dowiedziała się.

M. Dąbrowska "Noce i dnie" - 1) Piotruś pierwsze dziecko Niechciców, umiera,bardzo spokojnie, nieprzytomny z powodu wysokiej gorączki. 2) Lucjan Kociełł umiera w straszliwych cierpieniach na raka. Jego śmierć będzie powracać w snach Barbary. 3) Bogumił Niechcic umiera wskutek nagłego przeziębienia, które przekształca się w zapalenie płuc. Całe swoje życie starał się zapewnić rodzinie bezpieczeństwo i względny dostatek, więc także w chwili śmierci troszczy się o najbliższych. M. Kuncewiczowa "Cudzoziemka" Róża umiera wówczas, gdy podjęła próbę całkowitej zmiany swojego życia. Śmierć przychodzi po dniu, w którym dokonała swoistego rozrachunku z samą sobą i zrozumiała, jakie błędy popełniła.    J.Iwaszkiewicz "Brzezina" - Staś umiera po długotrwałej chorobie. Praktycznie całe jego życie stało się "bytem ku śmierci", odkąd jako młody chłopak zachorował na gruźlicę. Koniec życia jest także końcem wielkiej i namiętnej miłości. Wstrząsająca jest scena, kiedy chłopki myją umarłego, a Malina, kochanka Stasia, patrzy najego ciało stworzone do miłości, a jednocześnie skazane na przedwczesną śmierć.

 M.A. Bułhakow "Mistrz i Małgorzata" - 1) Misza Berlioz umiera tak, jak mu to przepowiedział Woland: ginie w wypadku, na szynach tramwajowych, z odciętą głową.

2) Małgorzata i Mistrz muszą umrzeć, by połączyć się na zawsze. Ułatwia im to Azazello, który dał im do wypicia zatrute wino. Śmierć bohaterów jest jednak przejściem w inne, lepsze życie, darowane im przez Wolanda. 3) Jeszua Ha-Nocri umiera w straszliwych męczarniach, na krzyżu. Na rozkaz Piłata skrócono cierpienia skazańca (żołnierz przebił mu bok włócznią). Ostatnim słowem wypowiedzianym przez Jeszuę było: Hegemon.

A. Camus "Dżuma" - Obraz masowej zagłady, jaką niesie zaraza, ma wymiar metaforyczny. Dżumę można rozumieć tu jako zło czy wojnę, ale także jako sytuację ekstremalną w szerokim tego słowa znaczeniu. Nikt nie może przed nią uciec, każdy może zachorować, a potem umierać w straszliwych męczarniach, kiedy to ciało rozkłada się jeszcze za życia. Najbardziej dramatyczny obraz umierania ukazuje syna sędziego Othona, dziecko zaledwie, któremu nie udało się uniknąć choroby.

J. Andrzejewski "Ciemności kryją ziemię" - Scena śmierci Torquemady, który żegna się z Diego, to rozrachunek ze złem wyrządzonym przez starego inkwizytora. Stara się on przekonać swego ucznia, by nie szedł tą samą drogą, co on. Jednak Diego, przeniknięty złem, posłuszny naukom inkwizycji, nie chce słuchać swojego nauczyciela. Słowa Torquemady wydają mu się bluźnierstwem, toteż kiedy inkwizytor umiera, Diego policzkuje go. Patrz: sobowtór.

S. Mrożek "Tango" - 1) Eleonora, seniorka rodu, traktowana przez wszystkich z dużym pobłażaniem, umiera samotnie, leżąc na katafalku. Jej śmierć zostanie zauważona dopiero po pewnym czasie i nie wywrze na członkach rodziny żadnego wrażenia. 2) Artur, romantyk i idealista, który chce całkowicie zburzyć schemat dominujący w jego domu, skazanyjest na przegraną. Umiera, zabity przez Edka, który po jego śmierci powie: Myślat dobrze, tylko by~ za nerwowy. Taki się nie uchowa. Ta symboliczna scena dowodzi, że we współczesnym świecie nie ma miejsca dla idealistów.



Podobne prace

Do góry