Ocena brak

MORSZTYN JAN ANDRZEJ

Autor /muzzza Dodano /07.03.2012

MORSZTYN JAN ANDRZEJ (pierwotnie Andrzej), ur. 24 VI 1621 pod Krakowem (zapewne w Wiśniczu), zm. 8 I 1693 w Paryżu, poeta. Syn zamożnego ziemianina w służbie Lubomirskich, kształcił się pod kierunkiem dziadka, W. Otwinowskiego, potem studiował na uniw. w Lejdzie (od 1638). Jako dworzanin Lubomirskich przebywał we Francji i Włoszech, a dzięki protekcji wojewody S. Lubomirskiego nawiązał kontakty z dworem królewskim (1646). W 1648 mianowany stolnikiem sandomierskim, wielokrotny poseł na sejm. Od 1650 związany z J. Lubomirskim, 1653 został dworzaninem pokojowym Jana Kazimierza (od tej daty używał podwójnego imienia: Jan Andrzej). Posłował do Szwecji (1655), nast. przeszedłszy z kalwinizmu na katolicyzm, do Wiednia (1656-57); od 1658 piastował urząd referendarza koronnego. Przez dłuższy czas spełniał funkcje pośrednika między Lubomirskim a królową Ludwiką Marią, dzięki czemu stał się jedną z najbardziej wpływowych osobistości w kraju; 1668 został podskarbim w. koronnym. Był konsekwentnym zwolennikiem profranc. orientacji polit.; kiedy Jan III związał się z Austrią, oskarżono go o zdradę stanu i musiał uchodzić do Francji (1683), gdzie spędził resztę życia jako hrabia de Chateauvillain.

Poezja M. (za życia poety krążąca w rękopisach) jest najświetniejszym okazem dworskiej poezji barokowej w Polsce. Wybredny smak i wytrawna kultura lit. łączą się w niej ze sprawnością rzemiosła i niezawodną techniką: zręcznemu operowaniu językiem zawdzięcza swoją gładkość, a płynnej rytmice i potoczystej frazie dźwięczność, M. obficie czerpał z literatur: łac. (rzym. i nowej) oraz romańskich (wł. i franc.), ale wzory obce ulegały pod jego piórem znacznym przekształceniom, polegającym na przesunięciu punktu ciężkości z elementów intelektualnych na uczuciowe. Tematyka poezji M. jest przeważnie miłosna i towarzyska. Taka jest zawartość najbardziej znanych zbiorów, —» Lutni i —» Kanikuły-, we Fraszkach (powst. ok. 1645) znajdują się epigramy swawolne, nie przeznaczone do szerszego upowszechnienia; Nagrobek (powst. 1647) stanowi hołd złożony W. Otwinowskiemu; w szeregu wierszy okolicznościowych upamiętnione są współcz. wydarzenia towarzyskie i polityczne. Kilka wierszy rei. z 1647-52 powstało w kręgu inspiracji kalw. Oksy, gdzie mieszkała siostra poety, T. Rejowa (m.in. Pokuta w kwartanie 1652, przez pewien czas przypisywana S.H. Lubomirskiemu, oraz przerobiony z franc. 1651 cykl Gadek). W Pieśniach (powst. ok. 1658) próbował efektownych eksperymentów wersyfikacyjnych. Osobne miejsce zajmują przekłady trzech większych całości: tłumaczenie komedii pasterskiej Tassa Amintas (powst. przed 1650, wyd. 1840, dedykowane Helenie, żonie A. Lubomirskiego, i wyst. prawdop. na jej dworze 1650) udatnie odtwarza delikatny wdzięk oryginału; przekł. fragmentu Adone G. Marina - dedykowany stryjecznemu bratankowi, poecie S. Morsztynowi - pt. Psyche (powst. ok. 1661, wyd. 1696-98) interesujący jest m. in. ze względu na wpleciony komplement dla dworu Ludwiki Marii. Największym osiągnięciem poetyckim M. jest Cyd, albo Roderyk (powst. ok. 1660, wyd. 1696-98), przełożony z P. Corneillea, po raz pierwszy wyst. 12II1660 w Zamościu, a nast., z prologiem skierowanym do Jana Kazimierza i Ludwiki Marii, 26 U 1662 w Warszawie.

Utwory zebrane, oprac. L. Kukulski, W. 1971; 275 wierszy, oprac, tenże, W. 1977. PSB 21 (A. Przyboś przy współudziale L. Kukulskiego); E. PORĘBOWICZ A.M.., przedstawiciel baroku w poezji polskiej, Kr. 1893; W. FOLKIERSKI „Cyd" Kornela w Polsce, Kr. 1919; J. SOKOŁOWSKA J.A.M., W. 1965; K. TARGOSZ Teatr J.A.M., w: Polsko-francuskie powiązania teatralne w XVII w., „Pam. Teatr." 1971 z. 1; I. MAMCZARZ „Aminta" Torąuata Tassa i przekład Jana Andrzeja Morsztyna, „Pam. Lit." 1973 z. 3; L. KUKULSKI Corrigenda do „Utworów zebranych" J.A.M., „Pam. Lit." 1974 z. 3; J. LEWAŃSKI Polskie przekłady J.B. Marina, Wr. 1974; J. KOTARSKA Jedna czy dwie poetyki J.A.M., Zesz. Nauk UGd. PraceHist.lit. 3 (1974); B. FALĘCKA J.A.M. -poeta wirtuoz, „Pam. Lit." 1977 z. 3. 

Leszek Kukulski

Podobne prace

Do góry