Ocena brak

Mobilność i substytucja czynników rozwoju

Autor /piegus Dodano /05.05.2014

Efektywne wykorzystanie czynników rozwoju może wymagać ich przemieszczania w przestrzeni. Poszczególne czynniki charakteryzują się niejednakową zdolnością do przemieszczeń, tj. niejednakową mobilnością. Niektóre z nich są całkowicie immobilne, np. tereny budowlane i ziemia przeznaczona pod uprawę, budynki przemysłowe i mieszkalne, drogi, urządzenia komunalne. Inne mogą być przemieszczane, ale pociąga to za sobą wysokie koszty transportu. Przykładem mogą być produkty rolnicze, paliwa, surowce, nawozy sztuczne, materiały budowlane. Stosunkowo najłatwiej mogą być przemieszczane informacje, maszyny oraz wiele produktów przemysłowych przeznaczonych zarówno na cele inwestycyjne, jak i konsumpcyjne.

Mobilność ludzi zależy od wieku, wykształcenia, sytuacji rodzinnej, zawodu, statusu społecznego, stanu posiadania itd. Migranci kierują się do miejsc o większych możliwościach zatrudnienia, wyższych płacach, przyjemniejszym środowisku naturalnym i społecznym. Wymaga to tworzenia nowych stanowisk pracy, mieszkań i usług w regionach imigracji, a niekiedy także pokonywania barier społeczno-kulturalnych w regionach zarówno imigracji, jak i emigracji. Czynnik pracy ma więc ograniczoną mobilność.

Mobilność materialnych czynników rozwoju można charakteryzować uwzględniając różne elementy. Jednym z nich jest koszt transportu ponoszony przy przemieszczaniu jednostki danego czynnika o określonej wadze lub wartości. Im wyższy jest jednostkowy koszt transportu, tym bardziej ograniczona jest mobilność. W związku z tym rozróżnia się czynniki, które można łatwo transportować lub przemieszczać, i takie, których transportowanie lub przemieszczanie jest trudne.

Przyjęło się także charakteryzowanie mobilności (Mennes, Tinbcrgcn, Waar-denburg 1969, podrozdz. 1.2) w ten sposób, że wyróżnia się tyle typów dóbr (sektorów), ile jest typów przestrzeni (przestrzennych zasięgów) oraz zakłada się pełną mobilność dóbr danego typu w obrębie przestrzeni danego typu i zupełną niemo-bilność poza danym typem. Najmniejszy zasięg przestrzenny mają dobra lokalne, np. mieszkania, sklepy detaliczne, szkoły podstawowe. Typami dóbr o szerszym zasięgu przestrzennym są dobra regionalne, krajowe i międzynarodowe.

Poziom kosztów produkcji i usług w poszczególnych miejscowościach i regionach jest różny zależnie od ich zasobności i możliwości sprowadzania z zewnątrz czynników rozwoju. To z kolei wpływa na przestrzenne zróżnicowanie działalności produkcyjnej i usługowej. Niektóre produkty i usługi można opłacalnie wytwarzać tylko w ściśle określonych regionach, inne zaś w wielu różnych regionach. Warunki istniejące w jednych regionach mogą sprzyjać narastaniu produkcji i usług w dużej skali, w innych mogą tę skalę ograniczać.

Określony cel można zwykle osiągać przy użyciu różnych kombinacji czynników rozwoju. Istnieje bowiem możliwość zastępowania nakładów jednego czynnika nakładami innego. Mówimy, że czynniki są substytucyjne, choć najczęściej w ograniczonym stopniu. Prostym przykładem substytucji jest wprowadzenie maszyn w miejsce ludzi wykonujących pracę ręczną. Zastępując mniej doskonałe maszyny doskonalszymi, możemy zmniejszyć zużycie surowców i materiałów. W tym przypadku następuje substytucja nakładów na materiały i surowce nakładami na maszyny. Zwiększając nakłady na transport, możemy sprowadzać z dalszych odległości surowce i przetwory tańsze od tych, które są dostępne bliżej, tzn. możemy dokonać substytucji nakładów na surowce i przetwory nakładami na transport. Struktura zastosowanych czynników może zależeć od lokalizacji nowego przedsięwzięcia gospodarczego (Isard 1956, rozdz. 5.2). Dobra lokalne, kwalifikacje miejscowej siły roboczej, istniejąca struktura czy położenie względem reszty systemu mogą sprawiać, że w jednej miejscowości korzystniejsza jest jedna kombinacja czynników, w innej zaś inna. Jeśli kierujemy się kryterium ekonomicznej efektywności, to wybieramy taką lokalizację, w której łączny koszt stosowanej kombinacji czynników jest najniższy.

Załóżmy, że mamy wybrać lokalizację dla zakładu przemysłowego, który może mieć różne relacje między nakładami pracy żywej i pracy uprzedmiotowionej na jednostkę produktu. Na rysunku 1.20 nakłady pracy żywej odłożone są na osi x, a nakłady pracy uprzedmiotowionej na osi y. Ze względu na pozostałe warunki zakłady mogą być zlokalizowane w pięciu miejscowościach: A, B, C, D, E. W każdej z nich relacje między nakładami pracy żywej i uprzedmiotowionej są odmienne. Relacje te są dopuszczalne, tzn. mogą być realizowane. Wykreślmy proste o nachyleniu -1, charakteryzujące różną wysokość łącznych nakładów obu czynników. Nakłady te są najniższe w punktach położonych na najniższej prostej. W tym przypadku jest to punkt E na prostej PR. Zakład przemysłowy zlokalizowany w tym miejscu, przy pozostałych warunkach jednakowych, produkowałby najtaniej.

Jeśli wzrost danego regionu miejskiego jest szybki i ma przebieg falowy, może rozprzestrzeniać się nierównomiernie na poszczególne miejsca wchodzące w skład tego regionu. Przyczyną tego jest nierównomierne rozmieszczenie miejsc pracy i wysokości ściąganych podatków. Zauważono jednak charakterystyczne zjawisko (Danielson, Wolperl 1991). Korzystne następstwa wzrostu dla danej miejscowości mogą być rozmieszczone bardziej równomiernie niż miejsca pracy i podatki. Charakterystyczna jest także stabilność poziomu korzyści i ich podziału między miejscowości mimo niejednakowego wzrostu. Co więcej, znaczne korzyści uzyskują miejscowości, w których wzrost gospodarczy jest niewielki lub nie występuje w ogóle.

Wyniki te uwypuklają złożoność zależności między składnikami regionu miejskiego zróżnicowanego przestrzennie i podzielonego administracyjnie. Miejscowości, które wnoszą najwyższy wkład do rozwoju regionu, korzystają z jego owoców mniej niż proporcjonalnie, natomiast miejscowości, które zdołały przyciągnąć niewiele miejsc pracy i inwestycji, mimo to w znacznym stopniu partycypują w zbiorowych korzyściach płynących ze wzrostu gospodarczego.

Z przestrzennymi przesunięciami działalności gospodarczej współwystę-pują migracje ludności. Ta współzmienność nie jest jednak ścisła, gdyż migracje są zdeterminowane także przez czynniki działające autonomicznie, co jest widoczne zwłaszcza w migracjach międzynarodowych. Od lat sześćdziesiątych nasila się presja migracyjna na kraje rozwinięte (Champion 1994). Podczas gdy powojenne ruchy migracyjne z Europy do Ameryki Północnej stopniowo wygasały, pojawiły się nowe strumienie migrantów do krajów zachodnioeuropejskich, strumienie tzw. gastarbeiterów. Ku krajom rozwiniętym kierowały się rzesze azylantów, uchodźców i nielegalnych imigrantów. Napływ imigrantów z krajów Trzeciego Świata okazał się trudny do opanowania. Nowe ruchy migracyjne wywołało też otwarcie granic krajów Europy Środkowej i Wschodniej.

Wskutek spadku przyrostu naturalnego w krajach rozwiniętych od połowy lat sześćdziesiątych międzynarodowa migracja stała się głównym źródłem wzrostu ludności w wielu z nich. Jej rola w kształtowaniu sytuacji demograficznej tych kra-jów nadal rośnie pod wypływem kolejnych fal imigrantów' osiedlających się w nich na stałe i dużego przyrostu naturalnego wr tych grupach ludności, wiążącego się z wysoką płodnością i młodym wiekiem.

Bezpośrednie skutki migracji międzynarodowych są rozmieszczone nierównomiernie w samych krajach rozwiniętych. Nic są one zresztą dobrze rozpoznane. Monitoring tego zjawiska dopiero się kształtuje. Przybliżone oceny sugerują jednak, że migranci kierują się głównie do wielkich metropolii i miast pierwszego kontaktu z nowym krajem. Znacznie trudniejsze do oszacowania są skutki pośrednie i długofalowe. Bez systematycznych badań trudno będzie ocenić zarówno wpływ migracji międzynarodowych na demograficzne zachowania ludności miejscowej, jak i rozwrój ludności napływowej pod wpływrem imigracji wrtórncj oraz w-zrostu liczebności drugiej i kolejnych generacji przybyszów'.


 

Podobne prace

Do góry