Ocena brak

MŁODA POLSKA, epoka literacka

Autor /cykoria Dodano /06.03.2012

MŁODA POLSKA, epoka literacka obejmująca l. 1890-1918, między okresem —» pozytywizmu a 20-leciem międzywojennym 1918-39 (—» współczesna literatura). To sąsiedztwo chronol. wyraziło się w swoistych pokrewieństwach, łączących M. P. tak z poprzednią, jak z następną epoką literacką. Najwybitniejsi pisarze pozytywizmu byli czynni w ciągu całego okresu M.P. i niejedno z ich wybitnych dzieł dopiero wtedy powstało: Bez dogmatu i Krzyżacy Sienkiewicza, Emancypantki i Faraon Prusa, Gloria victis i Ad astra Orzeszkowej. W literaturze l. 1918-39 część pisarzy należących początkowo do M. P. (np. W. Berent, A. Strug, T. Żeleński-Boy, K. Irzykowski, L. Staff, B. Leśmian) była nadal aktywna, działalnością swoją łącząc te dwa okresy. Przed progiem periodyzacyjnym M. P. pozostał też —» naturalizm pol., którego program formował się po 1884 (debiuty A. Sygietyńskiego, S. Witkiewicza, A. Dygasińskiego, G. Zapolskiej, A. Gruszeckiego). Jest to uzasadnione świadomością generacji - dla której naturalizm grał rolę sojusznika, ale nigdy wysuwanego na czoło prekursora - oraz podłożem filoz. tego prądu odmiennym od podłoża gł. prądów M. P.

Literatura M. P. była dziełem generacji pisarzy, którzy debiutowali w dziesięcioleciu 1890-1900 i którzy zrodzili się w l. 1860-70: J. Kasprowicz, Z. Przesmycki (Miriam), A. Lange, S. Żeromski, A. Niemojewski, K. Tetmajer, J. Lemański, W.S. Reymont, S. Przybyszewski, S. Wyspiański, L. Rydel, A. Górski. Zwłaszcza w fazie początkowej M.P. rozwijała się jako odpowiedź na sytuację ideowo-filozoficzną, polit. i artyst. z końca wieku, ocenianą przez przedstawicieli pokolenia zdecydowanie negatywnie.

Ta odpowiedź - to poczucie kryzysu wartości oraz systemów filoz. o podłożu przyr. i materialistycznym rządzących myślą eur. XIX w., których miejsce poczęły zajmować stanowiska irracjonalne i idealistyczne: pesymistyczna metafizyka A. Schopenhauera, immoralizm i filozofia życia F. Nietzschego, później intuicjonizm i witalizm H. Bergsona. Był to z kolei mocno odczuwany przez pokolenie M.P. protest przeciwko dominującemu porządkowi polit.-społ. Europy ówczesnej, polityce imperialnej mocarstw, grożącej wybuchem katastrofy świat., przeciw ostrym antagonizmom społ., przyspieszonej standaryzacji i technicyzacji życia, przeciw obyczajowości mieszcz., oraz porozbiorowej stabilizacji polit., wzrost dążeń niepodległościowych i związany z tym nawrót do romantyzmu pol. jako wzoru polit. i artystycznego. Było wreszcie tą odpowiedzią odsunięcie się gł. twórców pokolenia od sztuki realist., poszukiwanie symbolicznych i nastrojowych form ekspresji artystycznej. Swoją sytuację ogólną pisarze ci odczuwali pod postacią schyłku, —» dekadentyzmu, czy też wiązali ją z końcem wieku (fin-de-siecle, choroba wieku). Sytuacji tak odczuwanej nadawali oni znamiona walki, przeciwstawiając stanowisko artysty poglądom i przesądom drobnomieszcz. filistra. To złożone zjawisko towarzyszące początkom M.P. można nazwać buntem modernistycznym.

Literatura okresu M.P. była zjawiskiem różnorodnym i skomplikowanym. Wskutek tego bywa ona ujmowana w różne terminy ogólne, z których każdy podkreśla odrębny aspekt tej literatury. Najbardziej ogólny z nich, M. P., związany z publikowanym przez A. Górskiego w „Życiu" krak. cyklem artykułów programowych pod tym tytułem, dosyć powszechnie został przyjęty już przez współczesnych. Już wcześniej funkcjonował termin —» modernizm, którym określano nowatorskie zjawiska lit. i postawy moralno-psychologiczne, widoczne w kulturze eur. ostatnich dziesięcioleci XIX w., a przez twórców M. P. aprobowane. Przez dekadentyzm rozumiano schyłkowy, wyrafinowany i bezwyjściowy charakter ogólny ówczesnej sztuki i filozofii, przy czym określeniem tym posługiwali się raczej przeciwnicy modernizmu. Nazwa —» neoromantyzm wskazuje na szczególnie silne na gruncie pol. podobieństwa, jakie występują między postawą i sztuką romant., między jej indywidualizmem, liryzmem, swobodą formy i konwencji a podobnymi zjawiskami w piśmiennictwie z końca wieku. Wreszcie —» symbolizm to nazwa techniki artyst., ale techniki o określonym, idealistycznym podłożu światopoglądowym, która względnie późno dotarła do Polski. M. P. to swoista całość dążeń i realizacji twórczych wytyczonych przez te terminy i nie daje się ona zredukować ani do jednej tylko struktury filoz., ani do jednej tylko postawy.

Debiut pokolenia M.P. nastąpił najpierw w dziedzinie poezji. Poetami, których rozwój artyst. i ideowy był najbardziej znamienny dla pierwszej fazy M. P., okazali się Kasprowicz i Tetmajer. Głęboki niepokój moralny Kasprowicza znalazł swe szczytowe ujęcie w —» Hymnach (prwdr. 1899-1901). Poezja Tetmajera rozwijała się pod znakiem impresjonistycznej i nastrojowej zgody na objawy pesymizmu i dekadentyzmu (—» impresjonizm), co wraz ze świeżym ujęciem tematyki erotycznej i tatrzańskiej zapewniło jej niezwykły rozgłos. Jedyny konsekwentny, chociaż nie dostrzeżony w epoce przykład poezji symbolicznej dawał W. Rolicz-Lieder. Przyjazd Przybyszewskiego do Krakowa (1898), objęcie przezeń redakcji —» „Życia" i liczne manifesty tego pisarza (m. in. —» Confiteor) nadały rychło tym objawom charakter programu artyst. całej generacji. Był to program —» "sztuki dla sztuki'', co oznaczało rezygnację z obywatelskich obowiązków pol. piśmiennictwa porozbiorowego oraz położenie nacisku na indywidualność i jej jednostkowe przeżycia. Towarzyszyło temu ostre podkreślenie odrębności artysty w życiu, a to poprzez swoistą obyczajowość cyganerii artyst. skłóconej z drobnomieszcz. otoczeniem.

Niewiele później, w ramach dziesięciolecia 1890-1900, wystąpili gł. prozaicy młodopol., z Żeromskim, Reymontem i W. Orkanem rta czele. W dorobku tych prozaików nie nastąpiło tak gwałtowne, jak w poezji i dramacie, zerwanie z okresem poprzednim. Podstawę ich twórczości stanowił, jak i w okresie poprzednim, nadal —» realizm, ale opatrzony nowymi zdobyczami artystycznymi. Należy do nich przenikający tonację powieściową liryzm i współczucie, należą też ostre akcenty naturalistyczne - współistniejące silnie w epoce z in. dążnościami pokolenia M. P. Jednocześnie najwybitniejszy z tych twórców, Żeromski, stworzył wzory bojowników o prawdę moralną i postęp społ. (dr Judym z —» Ludzi bezdomnych), wprowadzając problematykę życia społ.-nar. do literatury okresu.

Twórczość dramaturgiczna M. P. zaznaczyła się najpóźniej. Znakomity debiut J.A. Kisielewskiego 1899 zdawał się zrazu zapowiadać, że przedmiotem owej twórczości staną się typowe dla modernizmu objawy, szczególnie sprawa artysty, zbuntowanego, a jednocześnie ulegającego filisterskim nałogom otoczenia. Rychło jednak wielostronna i potężna indywidualność Wyspiańskiego przyćmiła innych dramaturgów; —» Wesele (1901) stało się sukcesem tej miary co Hymny i Ludzie bezdomni, lecz jeszcze bardziej nieoczekiwanym. Nowa wizja dawnych dziejów ojczystych i XIX-wiecznych walk wyzwoleńczych połączyła się pod piórem Wyspiańskiego z surową oceną współczesności i nowatorstwem teatr, na skalę europejską.

Teatr M. P. wydał też wielu in. odmiennych i samodzielnych autorów teatralnych. Twórczość komediowa Zapolskiej, T. Rittnera i W. Perzyńskiego świadczyła o tym, że obserwacja obycz. wyrażająca się w realist. konwencji scen. bynajmniej nie wygasła. Pod koniec okresu powstały nadto całkiem od dorobku Wyspiańskiego odmienne kompozycje hist. A. Nowaczyńskiego, morałistyczne tragedie K.H. Rostworowskiego (—» Judasz z Kariothu 1913) oraz utrzymana w duchu patetycznego ekspresjonizmu twórczość dram. T. Micińskiego.

Szczytowa faza twórczości M.P. przypadła na l. 1900-05, kiedy na widowni lit. pojawili się już wszyscy najwybitniejsi pisarze tego pokolenia oraz ich gł. dzieła: Wyspiańskiego Wesele, —» Wyzwolenie, —» Akropolis i —» Noc listopadowa, Żeromskiego Ludzie bezdomni i —» Popioły, Kasprowicza Hymny, Berenta —» Próchno, Irzykowskiego —» Pałuba, Reymonta pierwsze tomy —» Chłopów. We wspomnianych latach debiutują też pisarze młodszej grupy pokoleniowej M. P., których twórczość trwać będzie również po 1918. Są to pisarze urodzeni w dziesięcioleciu 1870-80; G. Daniłowski, Berent, Miciński, Irzykowski, M. Wolska, T. Żeleński-Boy, J. Żuławski, Nowaczyński, Rostworowski, L. Staff, Leśmian, S. Brzozowski.

Czołowe dzieła pokolenia M. P. pojawiły się w tych samych latach, w których dawały już o sobie znać przemiany w atmosferze artyst. i filozoficznej. Bunt modernist. odegrał już swoją rolę, pesymizm i nastrojowość zaczęły nabierać charakteru wtórnego i naśladowczego. Nowe debiuty przyniosły bądź program poezji aktywnej i optymistycznej (—» Sny o potędze Staffa), bądź rozrachunek z młodopol. ujęciem problemu artysty (Próchno Berenta), bądź wreszcie generalny atak na górującą formę i styl powieści (Pałuba Irzykowskiego). Przemiany te zostały przyspieszone przez oddziaływanie rewolucji 1905, która jako problem, jako zespół podniet i konsekwencji ideowych stanęła przed świadomością całej literatury.

Pod jej wpływem nastąpiły dalsze przemiany ideowe oraz artystyczne. W działalności pisarskiej Struga, w takich dramatach jak —» Kniaź Potiomkin Micińskiego i —» Róża Żeromskiego rewolucja stała się tematem głównym i podejmowanym z aprobatą. Nastąpiło u najwybitniejszych pisarzy odejście od liryzmu i nastrojowości, pojawiły się środki ekspresjonist. (—» ekspresjonizm), groteska, uroczysta stylizacja służąca sprawom aktualnym. Żeromskiego —» Duma o hetmanie, zbiór prozy poet. —» O bohaterskim koniu i walącym się domu Kasprowicza, a nade wszystko —» Ozimina Berenta są świadectwem tych przemian techniki artystycznej.

Literatura okresu M. P. rozwijała się w trzech gł. ośrodkach: Krakowie, Warszawie i we Lwowie. Objawy buntu modernist. (Tetmajer, Przybyszewski, Kisielewski), ale też zwrot ku problematyce neoromant. (Wyspiański) - to wkład Krakowa. Środowisko Warszawy, szerzej Królestwa Pol., przyniosło prozę (Żeromski, Reymont, Berent), ale też herolda estetyzmu młodopol. w osobie Przesmyckiego. Kasprowicz, Staff i Irzykowski, tak różni i przeciwstawni sobie - to Lwów.

Z promieniowaniem tych ośrodków wiąże się czasopiśmiennictwo literacko-programowe. W Krakowie dwutygodnik —» „Świat" (1888-95), pod koniec istnienia zapełniony wystąpieniami i przekładami Miriama. Wspomniany już tygodnik „Życie" (1897-1900), który za redakcji Przybyszewskiego stał się gł. czasopismem propagującym hasła „sztuki dla sztuki" i „nagiej duszy". W dziesięcioleciu 1900-10 dwa różne warianty wewnętrzne M. P. reprezentowały pod red. W. Feldmana krak. —»Krytyka" (1899-1914) oraz pod redakcją Przesmyckiego —» warsz. „Chimera" (1901-07), czasopismo o wyszukanej szacie graficznej, grupujące wyznawców piękna ogólnoludzkiego i ponadczasowego. Trwałą zasługą „Chimery" pozostaje, że na jej łamach dokonało się odkrycie poezji Norwida. Program „Krytyki" był społecznikowski i związany z hasłami niepodległościowymi okresu. Pod sam jego koniec pojawiły się nowe czasopisma, związane z owoczesnym wzrostem tendencji tradycjonalistycznych i klasycyst.: we Lwowie —»Lamus" (1908-13, Michał Pawlikowski), w Krakowie —»Museion" (1911-13, L.H. Morstin).

W powstaniu i utrwaleniu haseł ideowo-artystycznych generacji M. P. wybitną rolę odegrała —» krytyka literacka. Mimo impresjonistycznego częstokroć i nieustalonego charakteru kryteriów oceny artyst. był ten okres jednym z ważniejszych w rozwoju krytyki polskiej. M. P. miała krytyków, którzy wiernie i czujnie towarzyszyli jej rozwojowi (W. Feldman, I. Matuszewski, A. Potocki, Przesmycki, J. Lorentowicz). Ale największe indywidualności kryt. pojawiły się dopiero wówczas, kiedy cały dorobek pokolenia był widoczny, stając się przedmiotem generalnej i wymagającej oceny, gdy całej postawie pokolenia młodopol. wytoczono namiętną kampanię. Taką funkcję spełnili przede wszystkim Brzozowski jako autor —» Legendy M. P. oraz Irzykowski w swoim polemicznym —» Czynie i słowie.

W l. bezpośrednio poprzedzających wybuch I wojny światowej M. P. stanowiła formację już ustabilizowaną i przyjętą przez opinię publiczną. Ale zaczęły się jednocześnie pojawiać zapowiedzi poglądów i koncepcji artyst. znamiennych dla następnego okresu, ukazały się debiuty nowych prozaików (Z. Nałkowska, J. Kaden-Bandrowski).

M. P. pozostawiła trwałe zdobycze w piśriiienńictwie, kulturze artyst. i umysłowej, w ideach filoz. XX w. W okresie tym rozwinęli bowiem swoją twórczość pisarze, którzy nadali nowy akcent nar. i obywatelski zadaniom podejmowanym przez literaturę pol. w dobie porozbiorowej (Żeromski, Wyspiański), jak ci, dla których nakazem stały się wewn. prawa sztuki i znawstwo duszy ludzkiej (Kasprowicz, Przybyszewski), jak ci, którzy przynieśli realist. obraz życia określonych warstw społeczeństwa pol. (Reymont, Orkan), jak ci wreszcie, którzy z epoką swoją toczyli wielką dyskusję światopoglądową (Brzozowski, Berent).

W nowy i twórczy sposób określiła M. P. swój stosunek do tradycji pol. i do tradycji europejskiej. Dokonał się zwrot do romantyzmu, widoczny w poezji, a nade wszystko w dramacie. Literatura pol. włączyła się w obieg dążeń artyst. i idei filoz. powszechnie obowiązujących na przełomie stuleci, m. in. poprzez liczne przekłady z literatur obcych, i to nie tylko eur. (np. przekł. z klasyki orientalnej, zwł. ind., znamienne dla ówczesnych zainteresowań tym kręgiem kultury).

Kultura i literatura pol. w ciągu XIX w. odgrywały doniosłą rolę w świadomości społeczeństwa pol., utrwalając jego poczucie ponadzaborowej łączności i jednolitości. W swej orientacji ideowej M. P. była kontynuacją tej problematyki wyzwoleńczej w sensie społ. i nar., która stanowiła gł. temat piśmiennictwa pol. w dobie niewoli politycznej. Ale jednocześnie uczestnicząc w wielkim ruchu umysłowym i artyst. Europy na przełomie dwu wieków, angażując się coraz wyraźniej w obudzonych dążeniach wyzwoleńczych, była pierwszym wielkim ogniwem literatury uznającej siebie za niepodległą, literatury społeczeństwa idącego ku własnej państwowości. Spór i zarazem współżycie obu tych tendencji określały generalnie jej oblicze ideowe i artystyczne.

M. P. Wybór poezji, oprac. T. Boy-Żeleński, Lw. 1939 BN I 125, wyd. 3 pt. Poezja M.P., oprac. M. Jastrun, Wr. 1967, BN I 125; Programy i dyskusje literackie okresu M.P., oprac, i wstęp M. Podraza-Kwiatkowska, Wr. 1973, BN I 212.

OLP, S. V, Literatura okresu M.P., red. K. Wyka, A. Hutnikiewicz, M. Puchalska, t. 1-4, W. - Kr. 1968-75; P. CHMIELOWSKI Najnowsze prądy w poezji naszej, Lw. 1901; S. BRZOZOWSKI Legenda M.P., Lw. 1910; A. POTOCKI Polska literatura współczesna, cz. 1-2, W. 1911-12; W. FELDMAN Współczesna literatura polska, 1864-1917, cz. 1-3, wyd. 8, Kr. 1930; B. CHLEBOWSKI Literatura polska 1795—1905 jako główny wyraz życia narodu po utracie niepodległości, wyd. M. Kridl, Lw. 1923, wyd. 2 pt. Literatura polska porozbiorowa dopełnił do 1918 L. Płoszewski, Lw. 1935; K. CZACHOWSKI Obraz współczesnej literatury polskiej 1884-1933, t. 1-2, Lw. 1934; I. SŁAWIŃSKA Tragedia w epoce M.P., Tor. 1948; J. KRZYŻANOWSKI Neoromantyzm polski 1890-1918, wyd. 2 Wr. 1967 (wyd. 1 1963); R. ZIMAND „Dekadentyzm" warszawski, W. 1964; Z problemów literatury polskiej XX wieku, t.1 M.P., red. J. Kwiatkowski, Z. Żabicki, W. 1965; T. WEISS Przełom antypozytywistyczny w latach 1880-90, Kr. 1966; M. GŁOWIŃSKI Powieść młodopolska. Studium z poetyki historycznej, Wr. 1969; M. PODRAZA-KWIATKOWSKA Młodopolskie harmonie i dysonanse-, W. 1969; A. HUTNIKIEWICZ Europejski modernizm i M. P. w: „Hymny" Jana Kasprowicza, W. 1973; T. WEISS Romantyczna genealogia polskiego modernizmu. Rekonesans, W. 1974; Młodopolski świat wyobraźni, red. M. Podraza-Kwiatkowska, Kr. 1977; K. WYKA Młoda Polska, t. 1-2, Kr. 1977; A.Z. MAKOWIECKI M.P., W. 1981 Bibl. „Polonistyki".

Kazimierz Wyka

Podobne prace

Do góry