Ocena brak

"Mity greckie" streszczenie

Autor /jopek Dodano /08.03.2011

        Są to opowieści bardzo stare znane już wtedy, gdy pismo nie było jeszcze używane. Na ukształtowanie się mitów greckich wpłynęły kultury róznych ludów, można w nich zauważyć wpływy opowieści semickich, mykeńskich, doryckich - sama kultura minojska (czyli z Krety) już w III tysiącleciu przed naszą erą stała na zaskakująco wysokim poziomie rozwoju cywilizacyjnego. Niektórzy badacze twierdzą, że cała neolityczna Europa miała podobny system wierzeń religijnych.

        Początkowo mity greckie były przekazywane tylko ustnie, ulegały zatem rozlicznym przemianom, wciąż je modyfikowano, dopełniano. Dopiero Homer (w nieco mniejszym stopniu także Hezjod), jako autor Iliady i Odysei, uporządkował najważniejszą część opowieści mitycznych, stworzył system bogów, określił ich władzę, zewnętrzną postać, charaktery, nadał przydomki. Ujęcia Homera, odrzucającego demonizm, zabobony, grozę, różniły się zasadniczo od najdawniejszej greckiej religii, ludowych wyobrażeń, stały się religią warstw oświeconych i samego państwa.

        CZAS I MIEJSCE AKCJI: Wydarzenia ukazane w mitach rozgrywają się w tzw. czasie mitycznym, czyli w rodzaju baśniowej przeszłości, a nie w jakiejś konkretnej epoce historycznej, którą można określić datami. Miejsce akcji to w przypadku omawianych mitów Grecja - w starożytności państwo wielkie, mające liczne kolonie, rozciągające się na znacznej części wybrzeży Morza Śródziemnego.

NAJWAŻNIEJSI BOGOWIE STAROŻYTNEJ GRACJI

        DZEUS: król, władca wszystkich bogów, pan nieba i ziemi, Olimpu. Miał ogromną władzę, ale i on podlegał przeznaczeniu, wyrokom losu. Syn Kronosa i Rei, objął władzę po ciężkich walkach, stał się ojcem bogów i ludzi, od niego wszystko pochodziło i on był posiadaczem wszystkiego.

        POSEJDON: Jeden z najstarszych bogów greckich, bóstwo wód śródlądowych, które było też odpowiedzialne za trzęsienia ziemi. Uzbrojony w trójząb (atrybut władzy) burzył morze, kruszył skały, ale i uśmierzał nawałnice (stąd epitety: Enosichton, Ennosígajos - "wstrząsający ziemię", Gajéochos - "dzierżący ziemię"). Był synem Kronosa i Rei, bratem Zeusa i Hadesa (z nimi dzielił władzę nad światem). Posejdon znany był z wielu związków z śmiertelnymi i nieśmiertelnymi, z których pochodziły olbrzymy (Polifem, Anteusz, Skiron). Był ojcem cudownych rumaków: Arejona (z Demeter) i Pegaza (z Meduzą). W kulcie Posejdona często występowały też konie (ofiary, zawody konne). Posejdonowi poświęcone były: delfin, wół i sosna.

        HADES: Bóg świata zmarłych. Syn Kronosa i Rei, brat Zeusa, Posejdona, Hery i Demeter, mąż Persefony córki Demeter, którą porwał od matki na wozie zaprzężonym w czarne rumaki i uprowadził w świat podziemny. Hermes odszukał ją, a Zeus nakazał uwolnienie. Rzymianie utożsamiali go z Plutonem. Przedstawiano go jako brodatego mężczyznę w średnim wieku, z rogiem obfitości w dłoni. Poświęcono mu cyprysy (roślinnych strażników grobów) i narcyze, składano ofiary z czarnych owiec.

        HERA: Bóstwo przedhelleńskie, jej imię oznacza "pani". Jako bóstwo olimpijskie - córka Kronosa i Rei, siostra i małżonka Zeusa (ich święte gody czczono uroczyście na wiosnę) razem z mężem sprawowała władzę nad ludźmi i niebem. Kłótliwa opiekunka kobiet, małżeństwa. Była jedyną mężatką na Olimpie.

        ATENA: Bogini wojny, rzemiosła, literatury, nauki, sztuki. Była córką Zeusa i Metis. Gdy Metis była w ciąży, Zeus połknął ją, gdyż Uranos i Gaja wyjawili mu, że jeśli Metis urodzi dziewczynkę, to po niej wyda na świat syna, który odbierze Zeusowi władzę na niebie. W terminie porodu Hefajstos z rozkazu Zeusa rozłupał bogu głowę, z której wyskoczyła uzbrojona we włócznię i egidę Atena. Okrzyk bojowy, jaki wydała, poruszył niebo i ziemię. Za miejsce narodzin A. przyjmuje się wybrzeże jeziora Tritonis w Libii. W walce przeciwko gigantom A. zabiła Pallasa (z którego skóry zrobiła sobie pancerz) i Enkeladosa (którego obezwładniła rzucając na niego Sycylię). W Troi czczono ją pod postacią starego posążka, zwanego Palladion, który ochraniał miasto i był gwarantem jego przetrwania (Palladion przechowywano w późniejszych czasach w Rzymie w świątyni Westy). Domeną władzy Ateny była wojna, zawsze kroczyła w pierwszych szeregach, dlatego nazywano ją Atene Promachos, ale jej kultowym przydomkiem był wyraz “Pallas” (być może od greckiego pállein = potrząsać dzidą). Atena pozostała dziewicą, choć Erichtoniosa uważa się za jej syna; narodził się on z ziemi zapłodnionej nasieniem Hefajstosa za sprawą Ateny. Jej atrybutami były: dzida, tarcza (egida) i hełm, wrzeciono; ulubione zwierzęta to sowa i kogut.

        APOLLO: Bóg należący do pokolenia wielkich bóstw olimpijskich, syn Zeusa i Latony, brat Artemidy. Ciężarna Latona, ścigana gniewem zazdrosnej Hery, nigdzie nie mogła znaleźć miejsca na połóg. Jedynie wyspa Delos udzieliła jej schronienia, tam też powiła Latona Artemidę i Apolla. Zeus ofiarował synowi złotą mitrę, lirę i rydwan. Apollo, bóg muzyki i poezji, zsyłał natchnienie poetom, patronował wróżbiarstwu i sztuce lekarskiej, jako świetny wojownik swoimi strzałami przynosił śmierć szybką i bezbolesną. Zwierzęta poświęcone Apollowi to wilk, sarna, łabędź, kania, sęp, kruk, delfin; roślina to drzewo laurowe.

        AFRODYTA: Bogini miłości i piękna, początkowo również płodności, opiekunka małżeństw, a także portów i żeglarzy. Jedno z głównych bóstw greckich, pochodzenia wschodniego (Asztarte). Według Homera córka Zeusa i Dione, według Hezjoda zrodzona u brzegów Cypru z piany morskiej (greckie afrós), zroszonej krwią okaleczonego Uranosa. Żona Hefajstosa. Matka m.in. Erosa (ze związku z Aresem), Hermafrodyty (z Hermesem), Eneasza (z Anchizesem). Do jej atrybutów należały m.in.: róża, mirt, zając, łabędź i gołąb.

WAŻNIEJSZE MITY GRECKIE

        MIT O NARODZINACH ŚWIATA: Na początku był Chaos, z którego wyłoniły się bóstwa Uranos i Gaja oraz ziemia: z wodami, roślinami, zwierzętami. Uranos i Gaja dali początek trzem rodom: tytanom, kiklopom oraz sturękim. Obawiając się synów, Uranos kazał ich strącić do czeluści. Oparł mu się Kronos, najmłodszy tytan. Okaleczył ojca i zapanował nad światem. Zgodnie z klątwą ojca i jemu syn miał odebrać władzę. By temu zapobiec, Kronos połykał swe kolejne dzieci. Dopiero szóste dziecko ukryła Reja, żona Tytana. Był to Dzeus, którym na Krecie zaopiekowały się nimfy. Gdy dorósł, namówił matkę, by dała Kronosowi środek wymiotny. Na skutek jego działania Kronos wypluł połknięte dzieci: Herę, Posejdona, Hadesa, Hestię i Demeter.

        Przez dziesięć lat, bez ostatecznego rezultatu, Dzeus walczył z Kronosem. W końcu uwolnił z Tartaru kiklopów i sturękich, z ich pomocą pokonał ojca. Bogowie podzielili między sobą władzę. Dzeus zapanował nad ziemią, niebem i Olimpem. Hades nad królestwem umarłych w podziemiach. Posejdon nad morzami.

        MIT O PROMETEUSZU: Prometeusz był gigantem, czyli olbrzymem. Słynął jako wynalazca. To właśnie on z gliny ulepił pierwszego człowieka. Martwił się, że stworzonej istocie będzie zimno, nie zdoła ugotować sobie pożywienia, wobec czego wykradł z rydwanu (wozu słońca) boga Heliosa iskierkę ognia. Ukrył ją w łodydze trzciny i zaniósł ludziom, których na ziemi było już wielu. Postąpił wbrew woli Dzeusa, zlekceważył jego potęgę.

        Mało tego, odważył się zakpić z najwyższego z bogów. Zabitego byka podzielił na dwie części. Jedna zawierała zwinięte w skórę mięso, druga zaś kości przykryte tłuszczem. Położył je przed Dzeusem, który miał wybrać: jadna część pozostawała dla boga, druga przypadała ludziom. Dzeusa skusił tłuszcz, zatem wybrał kości. Gdy zorientował się, że z niego zakpiono wpadł w gniew. Postanowił zemścić się na Prometeuszu i na ludziach.

        Ludziom wysłał Pandorę, która przyniosła na ziemię wszystkie możliwe nieszczęścia. Prometeusza kazał przykuć do skały na najwyższym szczycie Kaukazu, gdzie każdego dnia miał przylatywać orzeł i wyszarpywać gigantowi stale odrastającą wątrobę. Jednak Prometeusz, który miał dar przewidywania przyszłości, ostrzegł Dzeusa przed zgubnymi skutkami planowanego małżeństwa. W nagrodę bóg pozwolił Heraklesowi zabić z łuku orła i uwolnić Prometeusza. Musiał on jedynie zawsze nosić na plecach pierścień z odłamkiem skały, do której był przykuty.

        MIT O SYZYFIE: Syzyf był władcą bogatego, pięknego miasta Korynt. Bardzo lubili go bogowie, bywał więc często zapraszany na ich uczty. Pozwalali mu nawet kosztować ambrozji, boskiego pożywienia, które zapewniało człowiekowi długie życie, zdrowie. Jednak Syzyf nie był dyskretny, lubił plotkować o różnych sprawach bogów. Gdy pewnego dnia zdradził ważną tajemnicę, Dzeus wysłał do niego Tanatosa - boga śmierci. Sprytny Syzyf złapał wysłannika i przykuł go do ściany w piwnicy. Podczas nieobecności Tanatosa ludzie przestali umierać, wyludniło się Królestwo Zmarłych. Zatem bogowie wysłali Aresa, aby uwolnił Tanatosa. Teraz już Syzyf mógł pożegnać się z życiem. Wcześniej jednak zakazał żonie pochowania swych zwłok. Jego dusza nie mogła wejść do Królestwa Zmarłych, błąkała się nad Styksem, podziemną rzeką dzielącą żywych i umarłych, skarżyła na złą kobietę. W końcu bóg Pluton pozwolił Syzyfowi wrócić na ziemię i ukarać żonę.

        Syzyf, wydostawszy się z podziemi, nie miał zamiaru tam wracać. Żył w swym mieście, starał się, by bogowie go nie dostrzegali. Dopiero po latach Tanatos przypomniał sobie o nim. Zabrał władcę Koryntu do piekła.

        Przyszła pora ostatecznego ukarania Syzyfa za wszystkie winy. Bogowie kazali mu wtoczyć na szczyt góry ogromny głaz. Gdy Syzyf był już niemal u wierzchołka, kamień stoczył się w dół. I tak działo się za każdym razem. Praca Syzyfa, jego kara nie miała końca pomimo ogromnego trudu.

        MIT O DEDALU I IKARZE: Dedal pochodził z Aten, urodził się w rodzinie królewskiej. Był człowiekiem bardzo zdolnym: wynalazcą, budowniczym, kowalem, rzeźbiarzem. Wynalazł na przykład świder i siekierę. Cieszył się ogromnym uznaniem, szacunkiem, mimo to był bardzo zazdrosny o sławę innych. Gdy na przykład jego siostrzeniec i pomocnik zbudował piłę, Dedal zabił go, strącając ze szczytu góry. Skazano go za to na wygnanie z Aten.

        Schronił się na wyspie Krecie, gdzie jego uzdolnienia olśniły króla Minosa. Dedal zbudował dla niego między innymi sławny labirynt. Wciąż tęsknił za swym rodzinnym miastem, jednak król nie chciał mu zezwolić na powrót. Wobec czego Dedal obmyślił sposób ucieczki. Z ptasich piór zlepionych woskiem zbudował wielkie skrzydła. Polecieć wraz z konstruktorem miał jego syn Ikar, którego ojciec przykazał, by nie zbliżał się zbytnio do słońca i wody morskiej. Niestety, Ikar zachwycony szybowaniem w powietrzu wznosił się coraz wyżej, aż promienie słoneczne rozpuściły wosk. Skrzydła rozpadły się. Ikar runął do morza, które odtąd jest nazywane Morzem Ikaryjskim. A Dedal resztę życia spędził na Sycylii, korzystając z gościny miejscowego króla, dla którego również wzniósł szereg wspaniałych budowli.

        DEMETER I KORA: Demeter była siostrą Dzeusa, boginią pól i urodzajów, nauczyła ludzi uprawiać rolę. Miała córkę Korę, która pewnego dnia zerwała na łące zakazany kwiat, za co ukarał ją Hades, porywając do podziemnej krainy. Pogrążona w rozpaczy Demeter przez 9 dni i 9 nocy bezskutecznie szukała swej ukochanej córki. W końcu wszystkowiedzący bóg słońca Helios wyjawił jej, że córka została uprowadzona, bowiem Dzeus już dawno przyrzekł Korę Hadesowi.

        Zrozpaczona Demeter rzuciła klątwę na ziemię, uprawne pola zasychały, marniały. Nie pomagały żadne modły, ofiary składane przez ludzi. Demeter nie wracała na Olimp, w przebraniu wiejskiej kobiety żyła wśród ludzi, opłakiwała córkę. Nareszcie, naciskany przez swą matkę Reę, Dzeus zadecydował, że Kora przez 3 miesiące będzie przebywać w krainie cieni, a resztę roku z matką. Uszczęśliwiona Demeter odwołała klątwę, znów zazieleniały się pola, lasy. Od tamtego czasu matka-ziemia rozkwita na wiosnę, by powitać wracającą spod ziemi córkę. Natomiast jesienią opłakuje deszczem odchodzące do Hadesu dziecko, które tam, nosząc imię Persefona, współrządzi duszami zmarłych.

        ZNACZENIE MITÓW: Bogowie greccy nie byli abstrakcyjnymi pojęciami (bytami), lecz istotami żyjącymi, mającymi zalety i wady, przypominającymi zwykłych ludzi. Żyli blisko świata śmiertelnych, dokonywano ich antropomorfizacji, czyli przypisywano im cechy ludzkie. Ważną rolę w zbliżeniu greckiego świata bogów do ludzi odgrywali bohaterowie, herosi: cierpieli fizycznie i psychicznie, obawiali się śmierci, przeznaczenia, dawali wzory ludzkich postaw, zachowań. Cały szereg funkcjonujących do dziś archetypów zostało wpisanych już w grecką mitologię.

        Politeistyczna (przyjmująca, że istnieje wiele bogów) religia Greków ustąpiła miejsca monoteistycznemu (wiara w jednego boga) chrześcijaństwu. Mity więc przestały pełnić swe dawne funkcje religijne, ulegały kolejnym przekształceniom. Mitologia grecka (częściowo i rzymska) stała się własnością kultury, ważkim elementem literatury. Wiele gatunków wypowiedzi powstało z form służących zapisywaniu mitów. Mity stanowią już od tysiącleci źródło motywów dla literatury. Nabierają przy tym coraz to nowych znaczeń, wyrażają nieco odmienną problematykę, doświadczenia, niekiedy stają się częściami konwencji dominujących w sztuce. Odwołania do mitów znajdziemy w literaturze niemal wszystkich epok - od Homera po np. Zbigniewa Herberta. Wyrażenia zaczerpnięte z mitologii przeniknęły nawet do języka potocznego, np.: koń trojański, pięta Achillesa, syzyfowy trud, puszka Pandory.

        Mitologia grecka w pewnym sensie stworzyła niektóre tematy do dziś podejmowane przez literaturę, sztukę, nawet naukę. Zarazem to właśnie literatura współtworzyła (i czyni to nadal) mitologię: zmieniała ją, przerabiała, dostosowywała do potrzeb, wrażliwości i gustów kolejnych pokoleń. Czynił to Homer, Hezjod. Wielcy tragicy antyczni, jak Ajschylos, Sofokles, Eurypides, przeobrażali bogów, odnawiali mity, proponowali nowe wersje dziejów bohaterów. Dziedzictwo Greków przejęli Rzymianie, utożsamili swych największych bogów z bogami Grecji, zlatynizowali helleńskie opowieści. Warto w tym miejscu pamiętać o utworach Wergiliusza, Owidiusza, Seneki, działach historycznych Plutarcha.

Podobne prace

Do góry