Ocena brak

METODYKA NAUCZANIA LITERATURY, inaczej: dydaktyka literatury

Autor /cykoria Dodano /06.03.2012

METODYKA NAUCZANIA LITERATURY, inaczej: dydaktyka literatury, nauka o nauczaniu literatury w szkole (gł. średniej, gdyż w szkole podstawowej nauczanie literatury ma charakter fragmentaryczno-propedeutyczny, zaś w uczelniach wyższych - nie było dotychczas przedmiotem systematycznych badań naukowych). Należy do dydaktyk szczegółowych, tj. dyscyplin opierających się na ogólnej teorii nauczania i kształcenia (tzw. dydaktyce ogólnej) oraz odpowiednim przedmiocie kierunkowym (tu na literaturoznawstwie: —> nauka o literaturze). Wraz z metodyką nauczania języka pol. wchodzi w zakres wiedzy o nauczaniu szkolnej polonistyki. Początki kształtowania się m.n.l. przypadają na 2 poł. XIX w., kiedy to literatura staje się w szkole przedmiotem autonomicznym (w epokach wcześniejszych pełniła rolę służebną wobec retoryki, poetyki i nauczania łaciny).

Cele nauczania literatury, ujmowane w związku z założeniami filoz., psychol. a także z aktualnymi potrzebami życia, polityki państwa itp., formułowane są w programach nauczania, postulowane przez metodyków, moralistów, historyków literatury. Wyróżnia się zwykłe cele: poznawcze (rozumiane jako poznawanie literatury oraz - poprzez literaturę - życia), kształcące (rozwijanie określonych umiejętności) i wychowawcze. Przedmiot nauczania literatury - w powiązaniu z jego celem - był tematem dyskusji, trwającej od pocz. XX w. do dziś: czego uczyć?-czy przekazywać wiedzę o procesie histlit., czy zapoznawać z wybranymi dziełami literackimi. W XIX w. przekazywano wiedzę o historii literatury, ujmowanej w sposób bibliogr.-biogr., teksty lit. traktowano pomocniczo. Zwiększenia roli dzieł lit. domagał się P. Chmielowski, autor pierwszego podręcznika-informatora z zakresu metodyki (1899). W okresie międzywojennym wybitnym rzecznikiem analizy wybranych dzieł (tzw. metody monograficznej) był K. Wóycicki. W swym Rozbiorze literackim w szkole (1921), pierwszym naukowo ujętym podręczniku m.n.l. dla nauczycieli, uznał nauczanie historii literatury za nieprzydatne, a nawet szkodliwe z punktu widzema przyjętych przez niego celów nauczania szkolnego (przeżycie estet., samodzielne myślenie ucznia). Z poglądami Wóycickiego polemizowali historycy literatury, m. in. I. Chrzanowski, Z. Łempicki, J. Krzyżanowski, broniąc poznawczych, kształcących i wychowawczych wartości koncepcji historycznoliterackiej. W okresie powojennym przyjęto zasadniczo koncepcję nauczania historii literatury w powiązaniu z analizą wybranych utworów.

Metody analizy i interpretacji litworów literackich w szkole kształtowały się pod wpływem panujących kierunków literaturoznawczych oraz poglądów na cele i przedmiot nauczania literatury. Istniały m. in. koncepcje: w XIX w. - analiza o charakterze genetyczno-„treściowym"; w 20-leciu międzywojennym: szczegółowe, lecz oddzielne analizowanie ,;treści" i „formy j metoda intuicyjna (głośne czytanie, recytacja, przeżywanie emocjonalne utworu - nie poprzedzone analizą); metoda impresyjna („analiza" polegająca na samorzutnym wypowiadaniu wrażeń o utworze); metoda wykorzystująca teorię R. Ingardena (propozycja M. Des Loges) przez powiązanie kolejnych etapów analizy z odpowiednimi fazami odbioru dzieła literackiego. Współcześnie proponuje się coraz częściej analizę strukturalną wobec panującej w wielu szkołach praktyki interpretowania ideologii utworu przy fragmentarycznej i powierzchownej analizie lub nawet - z pominięciem analizy.

Metody lekcyjne w nauczaniu literatury przeszły znaczną ewolucję. W XIX w. dominowały metody tzw. podające (wykład nauczyciela lub tekst podręcznika) w związku z przyjętą koncepcją przekazywania wiedzy o historii literatury. Od pocz. XX w. - pod wpływem rozwoju myśli pedag. wysuwają się na plan pierwszy propozycje metod „poszukujących", gł. heureza. Jej zwolennikami byli m. in. Z. Brodzki (1908), K. Wóycicki (zalecał także metodę dyskusji i swobodnej wymiany myśli), K. Wojciechowski, T. Czapczyński, L. Komarnicki, M. Kridl, S. Adamczewski, przeciwnikami: Z. Łempicki (zbytnia trudność, okazja do uczniowskiej blagi), J. Krzyżanowski (ograniczenie pola dla indywidualności nauczyciela), B. Poletur (utrudnienie dla bezpośredniego, intuicyjnego przeżywania dzieła). W programach ministerialnych okresu międzywojennego utrzymują się heureza i dyskusja jako metody dominujące; w niektórych szkołach pojawiają się indywidualne próby stosowania in. metod poszukujących, np. metoda „szkoły pracy", czy „planu daltońskiego" (zakładającego samodzielną pracę ucznia wg planu indywidualnego). Po II wojnie świat., zwł. w okresie 1950-56, stosowane były prawie wyłącznie metody „podające", co w powiązaniu z koncepcją hist.lit. i przeładowaniem materiału prowadziło do werbalizmu i schematyzmu. W l. sześćdziesiątych i obecnie rozwijają się liczne badania eksperymentalne nad efektywnością tzw. metody problemowej i „problemowo-zespołowej", która polega na samodzielnym rozwiązywaniu problemów dydakt. (termin dotychczas niejednoznacznie używany) w zespołach uczniowskich. W dziedzinie pomocy szkolnych gł. miejsce zajmowała koncepcja podręcznika: np. kształcącego, informującego, będącego antologią komentowanych tekstów itp. Współcześnie proponuje się tworzenie równoległych - o różnych profilach - podręczników dla danej klasy; do pomocy szkolnych typu podręcznikowego należą np. serie —> Biblioteka Analiz Lit. i —> Biblioteka, .Polonistyki"'. Od l. sześćdziesiątych wysuwa się postulat stosowania tzw. środków audiowizualnych w celu zetknięcia ucznia ze sztuką słowa i in. dziedzinami sztuki w ramach tzw. wychowania estet. jako jednego z głównych zadań szkoły.

Czytelnictwo i recepcja utworów lit. przez młodzież szkolną. Systematyczne badania czytelnictwa dzieci i młodzieży zapoczątkowane u nas w 1. międzywojennych (szkoła H. Radlińskiej), kontynuowane są w Polsce Lud. (m. in. T. Parnowski, A. Przecławska). Celem badań jest - oprócz uzyskania informacji nauk. - możliwość pedagogicznego oddziaływania przez książkę na postawy moralne i zainteresowania życiowe. Od końca l. sześćdziesiątych prowadzone są badania recepcji utworów lit. również dla celów m.n.l.; poddaje się badaniom świadomość lit. ucznia-odbiorcy i jego umiejętność przeprowadzania analizy tekstu lit. jako dzieła sztuki. Wśród przyczyn utrudniających prawidłowy odbiór tekstu lit. wskazuje się, obok problemów kulturowych i językowych, brak wiedzy teoretlit. i umiejętności posługiwania się nią (Z. Uryga, B. Chrząstowska). Proponowane jest także badanie świadomości lit. uczniów jako całości autonomicznej zarówno wobec norm czytania dorosłych, jak i wobec takich czy innych sposobów analizy (M. Inglot). Duże usługi polonist. praktyce szkolnej oddają również prace badawcze współcz. psychologów dot. recepcji tekstów lit., m. in. prace M. Kreutza i J. Pietera (zwł. problem rozumienia i pamiętania), także estetyków, np. I. Wojnar. Od 1976 ukazuje się w Ziel. Górze rocznik Dydaktyka Literatury pod red. W. Pasterniaka.

Historia m.n.l. jest działem opracowanym najbardziej gruntownie. Badania dotyczą m. in. koncepcji nauczania literatury w szkole, podręczników metodyki, podręczników szkolnych, dyskusji nt. uniwersyteckiego przygotowania nauczycieli polonistów, postaci wybitnych metodyków; opracowuje się też wybory pism metodycznych.

W. SZYSZKOWSKI Dydaktyka literatury, w: Encyklopedia wychowania, t. 2, W. 1936; J. KULPA Nauczanie języka polskiego w szkole podstawowej, W. 1947; Polska bibliografia pedagogiczna (1944-1961), oprać. F. Komiszewski, t. 1, cz. 1. Wr. 1955; W. SZYSZKOWSKI Analiza dzieła literackiego w szkole, W. 1958, wyd. zmień, i rozsz. W. 1964; Bibliografia metodyki nauczania języka polskiego (1918-1939), red. W. Szyszkowski, W. 1963; W CZERNIEWSKI Rozwój dydaktyki polskiej w latach 1918-1954, W. 1963; Wybór pism z metodyki literatury dla klas licealnych, red. K. Lausz, W. 1964; Metodyka nauczania języka polskiego w szkole średniej, red. W. Szyszkowski, Z. Libera, W. 1968j -K. LAUSZ Podstawowe problemy współczesnej metodyki literatury, W. 1970; J. KULPA Dydaktyka języka polskiego (przedmiot i metody badań), Róczń. Nauk.-Dydakt. WSP Kr. 1972; Z. URYGA O badaniu recepcji treści utworów lirycznych w szkole, tamże; tenże Z badań nad sprawnością recepcji wierszy lirycznych w klasie maturalnej, w: Nowoczesne tendencje w dydaktyce literatury i języka polskiego (zbibr.), Rzesz. 1974; W. SŁODKOWSKI Dzieło literackie w szkole, Wr. 1972; Bibliografia metodyki nauczania języka polskiego (1945-1969), red. W. Szyszkowski, W. 1974; W. PASTERNIAK Organizacja procesu poznawania lektury szkolnej, W. 1974; „Pam. Lit." 1975 z. 2 (tu J. Kulczycka-Saloni Nauka o literaturze a polonistyczna dydaktyka uniwersytecka, S. Burkot, B. Faron, Z. Uryga Wiedza o literaturze na użytek szkoły); L. SŁOWIŃSKI Nauka literatury polskiej w szkole średniej w latach-1795-1914, W. 1976; Problematyka nauczania języka i literatury polskiej; cz. 1, red. M. Inglot, Wr. 1977; B. CHRZĄSTOWSKA Teoria literatury w szkole. Z badań nad recepcją liryki, Wr. 1979; M. ŁOJEK Metoda problemowa w nauczaniu literatury, W. 1979. 

Danuta Zawistowska

Podobne prace

Do góry