Ocena brak

Metody obserwacji - Obserwacja jako sposób gromadzenia danych

Autor /Feliks Dodano /05.09.2011

Terminem obserwacja określa się najrozmaitsze, po części całko­wicie różne sposoby uzyskiwania danych. Należy do nich zarówno obserwacja uczestnicząca, taka jaką posługuje się etnologia, antropo­logia społeczna i kulturowa, przede wszystkim w studiach nad sto­sunkowo nieskomplikowanymi pierwotnymi systemami społeczno-kulturowymi, jak i nieuczestnicząca obserwacja zachowań grupowych w warunkach kontrolowanych. Jakkolwiek metody te różnią się w szczegółach — obserwacja zawsze dotyczy konkretnych zachowań, działań i interakcji symbolicznych w (prostych lub złożonych) sytua­cjach społecznych bez względu na to, czy sytuacje te zostają umyślnie stworzone dla celów eksperymentalnych czy powstają spontanicznie w warunkach naturalnych.

Działanie i zachowanie społeczne, tak indywidualne, jak zbiorowe, występuje zawsze w kontekście społecznie zdefiniowanych sytuacji. Warunkuje je zarówno sama sytuacja, jak jej subiektywna inter­pretacja oraz intencje osób działających. Przedmiotem obserwacji jest więc zawsze zachowanie, które ma określony sens subiektywny, a zarazem obiektywne znaczenie społeczne. Toteż obserwacja wymaga rozumienia bądź trafnej interpretacji subiektywnego sensu oraz spo­łecznego znaczenia określonego działania czy zachowania. Bez takiego rozumienia obserwacja jest jałowa, a z punktu widzenia nauk spo­łecznych bezprzedmiotowa. Trudność zobiektywizowania subiektyw­nego z konieczności rozumienia sensu (nadanie mu charakteru intersubiektywnego) jest zarazem największym problemem nauko­wych metod obserwacji.

Subiektywny sens obserwowalnego zachowania, tzn. to, co osoba działająca chce poprzez nie osiągnąć lub wyrazić bądź dlaczego się na nie decyduje, dostępny jest obserwatorowi w najlepszym razie — tak samo jak subiektywna interpretacja sytuacji przez osobę działającą — tylko pośrednio (np. dzięki wyjaśnieniom osoby działającej). Jeżeli jednak osoba działająca zachowuje się stosownie do specyficznie sytuacyjnych, zinstytucjonalizowanych oczekiwań społecznych, tzn. zgodnie z nakazami roli, to sens jej zachowania można interpretować zgodnie ze znaczeniem powszechnie przyjętym w danym środowisku. Widząc studentów, którzy w powszedni dzień o godzinie 10.00 rano wchodzą do sali wykładowej, siadają i następnie przez godzinę słuchają osoby stojącej przy tablicy, obserwator nie musi nikogo o nic pytać, aby uznać, że sytuację interpretują oni jako „wykład" i dostosowują się do związanych z nią oczekiwań społecznych. Jak widać jednak chociażby na tym prostym przykładzie, obiektywnego społecznego znaczenia obserwowalnego zachowania nie można wyprowadzić bezpośrednio z tego, co się widzi. Przysłowiowy człowiek z Marsa nie wiedziałby bowiem ani co to jest semestr, ani co to jest powszedni dzień, ani co to są studenci, ani dlaczego słuchają oni wykładowcy itd.; przebiegu obserwowanych wydarzeń albo by nie zrozumiał, albo zinterpretowałby je zgodnie z własną wiedzą i wyobrażeniami.

Rozumienie subiektywnego sensu obserwowanego zachowania oraz jego obiektywnego znaczenia społecznego jest, jak widać, nieodzowną przesłanką naukowej obiektywności obserwacji. Szczególne znaczenie ma przy tym rozumienie języka obowiązującego w danym systemie społeczno-kulturowym. Obserwator, któremu brak umiejętności rozumienia motywów i intencji obserwowanych osób, mimo woli przypisuje swym obserwacjom sens zaczerpnięty z własnego, być może całkiem odmiennego, społeczno-kulturowego systemu odniesienia.

Trafności i rzetelności danych uzyskanych w drodze obserwacji zagraża nie odwoływanie się do kontekstu sensu i znaczenia właściwego obserwowanemu systemowi społeczno-kulturowemu, lecz przeciwnie — przypisywanie mu sensu zgodnego z własnymi doświadczeniami obserwatora. Miarą umiejętności rozumienia jest zdolność obserwatora antycypowania zachowań ludzi w obserwowanej sytuacji, a więc działania w taki sam sposób, jak działają członkowie obserwowanego systemu społeczno-kulturowego znający zinstytucjonalizowane oczekiwania społeczne. Spełnienie tego warunku wstępnego jest tym łatwiejsze, im bardziej obserwowany system społeczno-kulturowy podobny jest do tego, który ukształtował świadomość obserwatora.

Relatywizacja własnej, uznawanej za oczywistą „świadomości kulturowej" i przyjęcie sposobu rozumienia specyficznego dla obserwowanego systemu społecznego potrzebne są nie tylko przy obserwacji społeczeństw obcych, do pewnego stopnia egzotycznych. Również w obrębie własnego systemu społecznego przy badaniu członków innych warstw społecznych niż ta, w której wychował się obserwator, konieczne jest zdystansowanie się od przyswojonego i przyjęcie specyficznego dla tej grupy rozumienia sensu. Szczególnie jaskrawym przypadkiem są tu badania grup marginesu społecznego — gangów młodzieżowych z warstw niższych lub nieformalnych grup w zakładach karnych. Wymaga to od obserwatora świadomej refleksji, zdystansowania się od własnego sposobu myślenia. Nie wystarczy zatem zdać się na „socjalizujące" działanie systemu społeczno-kulturowego, który ma być przedmiotem obserwacji, w nadziei, że w końcu wyda się on „oczywisty". Techniki czy reguły zapewniające takie „wnikanie w sens" obserwowanych wydarzeń z trudem poddają się standaryzacji. Ogólnie można powiedzieć, że interpretacja sensu obserwowanego zachowania w przypadku idealnym powinna opierać się na precyzyjnym modelu teoretycznym odnośnego systemu społeczno-kulturowego.

Obserwację i wnikanie w sens tego, co się obserwuje, można wyodrębniać tylko teoretycznie. W praktyce badawczej procesy te najczęściej nakładają się na siebie. Z jednej bowiem strony identy­fikacja obserwowanych zachowań społecznych wymaga uwzględnie­nia ich sensu i znaczenia, z drugiej zaś — dające się obserwować zachowania dostarczają wskazówek pozwalających odkrywać ów sens i znaczenie. Dające się obserwować formy zachowań w kon­kretnych sytuacjach społecznych mogą więc być wskaźnikami nie pod­dających się bezpośredniej obserwacji aspektów systemu spoleczno-kulturowego. Zinstytucjonalizowane wartości, społecznie uzgod­nione definicje sytuacji, normy, nakazy ról i indywidualne postawy pojęciowo wykraczają poza zewnętrzne formy warunkowanych przez nie zachowań, toteż wnioskować o nich możemy jedynie na podstawie obserwowanego zachowania. Dlatego trafność odczytania sensu i znaczenia obserwowanych zachowań wymaga ciągłej weryfikacji.

Obserwacja w dziedzinie socjologii musi opierać się na ogólnym modelu zachowania społecznego ujmującym wymiary i determinanty tego zachowania na tyle jednoznacznie, by mogły pełnić rolę kategorii porządkujących obserwację. Bez takiego modelu teoretycznego ob­serwacja sekwencji działań i zachowań w konkretnych sytuacjach społecznych będzie chaotyczna, ba, nawet jej systematyczny opis okaże się niemożliwy. Rzadko jednak ma się do dyspozycji empirycz­nie zweryfikowaną teorię, która pozwala w pełni zrozumieć i wyjaśnić określone sposoby zachowań. Zdobywanie danych za pomocą ob­serwacji dużo częściej odbywa się w warunkach, gdy teoria jest jeszcze „niedojrzała", pojęcia prowizoryczne i mało precyzyjne, a twierdzenią o uwarunkowaniach różnych form zachowań mają raczej hipote­tyczny niż empirycznie potwierdzony charakter.

Metoda obserwacji, jaką należy w konkretnym przypadku zasto­sować, zależy od zamierzeń badawczych. Zamierzenia te mogą być trojakie:

1. Celem może być wyłącznie opis występujących w określonym systemie społeczno-kulturowym zachowań i form interakcji społecz­nych bez próby formułowania uogólnień teoretycznych.

2. Badanie może służyć analizie zależności empirycznych między określonymi sekwencjami zachowań a warunkami sytuacyjnymi.

3. Ambicją badaczy może być nie tylko opis zachowań w okreś­lonym systemie społeczno-kulturowym, lecz także ich teoretyczne wyjaśnienie przez ukazanie przesłanek oraz obiektywnych następstw tychże zachowań.

Zamierzenia sformułowane w punkcie trzecim wymagają em­pirycznie udowodnionej teorii, natomiast wymienione w punkcie drugim służą konstruowaniu takiej teorii. Pierwszy rodzaj zamie­rzeń, właściwy badaniom opisowym czy eksploracyjnym, jest często etapem wstępnym, służącym budowie pojęć i hipotez.

Posługiwanie się metodą obserwacji, oprócz omawianych pro­blemów teoretycznych, wymaga także decyzji o charakterze metodyczno-technicznym. Od możliwości w tym zakresie oraz od celów badania zależy wybór metod obserwacji. Metody obserwacji mogą różnić się między sobą pod następującymi względami:

l. Obserwacja systematyczna yersus niesystematyczna. Stosun­kowo niesystematyczne metody obserwacji mają miejsce tylko w przy­padku mało usystematyzowanych kategorii obserwacji i dotyczą najczęściej zachowań w sytuacjach o bliżej nie określonej specyfice w ramach badanego systemu społeczno-kulturowego. Systematyczne metody obserwacji stosowane są wówczas, gdy kategorie obserwacji są strukturalnie uporządkowane, i dotyczą tylko określonych sek­wencji zachowań w dokładnie zdefiniowanych sytuacjach społecz­nych. Stopień usystematyzowania obserwacji zależy od: (l) rodzaju py­tań badawczych, (2) zróżnicowania modelu teoretycznego i stanowią­cej element tego modelu (3) zweryfikowanej już empirycznie wiedzy o systemie społeczno-kulturowym, który ma być przedmiotem badania.

2. Obserwacja w «naturalnych» sytuacjach społecznych versus obserwacja w «sztucznie» stworzonych sytuacjach eksperymentalnych. Czy mające być przedmiotem badania sekwencje zachowań powinny być obserwowane w sytuacjach niejako „naturalnych" czy w standaryzowanych sytuacjach o charakterze eksperymentalnym, zależy m. in. od techniczno-praktycznych możliwości stworzenia takich kontrolowanych sytuacji, w których zachowania te mogłyby być obserwowane. Poza badaniem małych grup możliwości te są niewielkie. Eksperymentalne stworzenie odpowiedniej sytuacji wymaga ponadto większego zasobu wiedzy teoretycznej niż obserwacja terenowa.

3. Obserwacja uczestnicząca i nieuczestnicząca. Czy obserwator ma sam uczestniczyć w sytuacji, której elementy obserwuje, czy nie uczestnicząc ma ją obserwować poniekąd „z zewnątrz", zależy m. in. od praktycznych możliwości znalezienia się w sytuacji, o którą chodzi, a ponadto także od wiedzy teoretycznej o badanej społeczności.

Niżej problemy te omówimy bardziej wyczerpująco. Przedtem jednak winniśmy jeszcze podkreślenie, że obserwacja może być kojarzona z innymi technikami uzyskiwania danych. Przede wszystkim łączy się ją często z wywiadem socjologicznym, i to zarówno w badaniach eksperymentalnych małych grup, jak — aby wymienić drugą skrajność — w badaniach terenowych z dziedziny antropologii kulturowej. Przedmiotem obserwacji, także nie łączącej się z wywiadem socjologicznym, są, rzecz jasna, przede wszystkim zachowania werbalne, sposoby ekspresji i interakcje słowne osób obserwowanych.

Podobne prace

Do góry