Ocena brak

Metody badań nad pracowniami krzemieniarskimi

Autor /KolesHaHa Dodano /07.08.2013

Do odtworzenia procesów przygotowania obłupni, formowania i eksploatacji, a także napraw rdzeni, nie wystarcza analiza samych obłupni i rdzeni. Rolę co najmniej równorzędną odgrywa analiza odpadków powstałych w trakcie tych procesów oraz wiórów, które były głównym celem zabiegów produkcyjnych. Propozycje klasyfikacji form odpadkowych podał dla stanowisk pracownianych schyłkowego paleolitu R. Schild (1969). Odnosi się ona do form odpadkowych powstałych w procesie przygotowania i eksploatacji rdzeni dwupiętowych cyklu mazowszańskiego i innych. Podamy obecnie listę form R. Schilda:

I.    Grupa obróbki wstępnej

A.    Odłupki korowe duże (ponad 5 cm średnicy, co najmniej w 50",, pokryte korą).

Al.    Odłupki korowe duże, piętki dzikie.

A2.    Odłupki korowe duże, piętki przemysłowe zwykle.

A3.    Odłupki korowe duże. piętki diagonalne.

A4.    Odłupki korowe duże. piętki facetowane.

A5.    Fragmenty odłupków korowych dużych, bez piętek.

B.    Odłupki korowe małe (średnica większa od 1,5 cm, mniejsza od 5 cm. co najmniej w 50“,, pokryte korą).

BI.    Odłupki korow;e małe. piętki dzikie.

B2.    Odłupki korowe liiale, piętki przemysłowe zwykłe.

B3.    Odłupki korowe male. piętki diagonalne.

B4.    Odłupki korowe małe. piętki facetowane.

B5.    Fragmenty odłupków korowych małych, bez piętek.

II.    Grupa obróbki zaawansowanej

A.    Odłupki zaprawiakowe duże (ponad 5 cm średnicy), bez specjalnego charakteru, to jest nieokreślonego pochodzenia.

Al.    Odiupki zaprawiakowe duże, bez specjalnego charakteru, piętki dzikie.

A2.    Odłupki zaprawiakowe duże. bez specjalnego charakteru, piętki przemysłowe zwykle.

A3.    Odłupki zaprawiakowe duże, bez specjalnego charakteru, piętki diagonalne.

A4.    Odłupki zaprawiakowe duże. bez specjalnego charakteru, piętki facetowane.

A5.    Odłupki zaprawiakowe duże. bez specjalnego charakteru, piętki nieokreślone (usunięte).

B.    Odłupki zaprawiakowe male (średnica większa niż 1,5 cm. mniejsza od 5 cm), bez specjalnego charakteru, to jest nieokreślonego pochodzenia.

BI.    Odłupki zaprawiakowe male. bez specjalnego charakteru, piętki dzikie.

B2.    Odłupki zaprawiakowe male. bez specjalnego charakteru, piętki przemysłowe zwykle.

B3.    Odłupki zaprawiakowe male, bez specjalnego charakteru, piętki diagonalne.

B4.    Odłupki zaprawiakowe male, bez specjalnego charakteru, piętki facetowane.

B5.    Odłupki zaprawiakowe małe. bez specjalnego charakteru, piętki nieokreślone (usunięte).

C.    Odłupki z zaprawy boku. tylu lub praodłupni.

Cl.    Z zaprawy obubocznej boku, tylu lub praodłupni, z piętkami dzikimi.

C2.    Z zaprawy obubocznej boku. tylu lub praodłupni, z piętkami przemysłowymi.

C3.    Z zaprawy jednobocznej boku, tylu lub praodłupni, z piętkami dzikimi.

C’4,    Z zaprawy jednobocznej boku. tyłu lub praodłupni, z piętkami przemysłowymi.

C5. Z zaprawy krawędziowej tylu rdzenia.

C6. Z zaprawy obubocznej lub jednoboczncj boku. tylu lub praodłupni. bez piętek (usunięte).

C7. Odlupki znoszące górną, przypiętową partię odlupnia z punktem uderzenia od strony pięty.

III.    Grupa obróbki bezpośrednio poprzedzającej rdzeniowanie i ze wstępnego rdzeniowania

A.    Pierwsze podstawiaki - odboczne i odłupniowe.

Al. Grzebieniowe ze śladami krawędziowej zaprawy tyłu.

A2. Grzebieniowe ze śladami prostokątnej zaprawy tylu.

A3. Grzebieniowe ze śladami dzikiego tyfu.

A4. Zwykle ze śladami krawędziowej (grzbietowej) zaprawy tylu.

A5. Zwykłe ze śladami prostokątnej zaprawy tylu.

A6. Zwykle ze śladami dzikiego tylu.

A7. Grzebieniowe bez śladów (fragmentów) tylu.

AS. Zwykle bez śladów tylu.

B.    Pierwsze odlupki i wióry z praodłupni, zatępce.

BI. Odlupki przypadkowe (nieudane wióry) z praodłupni.

B2. Pierwsze wióry z praodłupni korowej (pokryte co najmniej w 50",, korą), dwupiętowość nie zaznaczona.

B3. Pierwsze wióry z praodłupni korowaj, dwupiętowość zaznaczona.

B4. Pierwsze wióry z praodłupni zaprawianej jednobocznie (pokryte co najmniej w 50'',, negatywami zaprawy, dwupiętowość nie zaznaczona.

B5. Pierwsze wióry z praodłupni zaprawianej jednobocznie. dwupiętowość zaznaczona.

B6. Pierwsze wióry z praodłupni zaprawianej dwubocznie (pokryte co najmniej w 50“,, negatywami zaprawy), dwupiętowość nie zaznaczona.

B7. Pierwsze wióry z praodłupni zaprawianej dwubocznie, dwupiętowość zaznaczona.

B8. Pierwsze wióry z praodłupni grzebieniowej (krawędziowej) jednostronnej (pokryte co najmniej w 50",, negatywami zaprawy) - zatępce grzebieniowe, dwupiętowość nie zaznaczona.

B9. Pierwsze wióry z praodłupni grzebieniowej (krawędziowej) jednostronnej — zatępce grzebieniowe, dwupiętowość zaznaczona.

B10. Pierwsze wióry z praodłupni grzebieniowej (krawędziowej) dwustronnej (pokryte co najmniej w 50"„ negatywami zaprawy), dwupiętowość nie zaznaczona - zatępce grzebieniowe.

Bil. Pierwsze wióry z praodłupni grzebieniowej (krawędziowej) dwustronnej — zatępce grzebieniowe. dwupiętowość zaznaczona.

B12. Zatępce dwuścienne. dwupiętowość nie zaznaczona.

BB. Zalępce dwuścienne. dwupiętowość zaznaczona.

B14. Zatępce jednościenne z dzikim bokiem lub praodłupni;!, dwupiętowość nie zaznaczona.

B15, Zatępce jednościenne z dzikim bokiem lub praodlupnią, dwupiętowość zaznaczona.

BI 6. Zatępce jednościenne z zaprawianym bokiem łub praodłupni;!. dwupiętowość nie zaznaczona. BI 7. Zatępce jednościenne z zaprawianym bokiem łub pniodłupnią, dwupiętowość zaznaczona.

IV.    Grupa rdzeniowania

A.    Wióry normalne.

Al.    Wióry proste, dwupiętowość nie zaznaczona.

A2.    Wióry proste, dwupiętowość zaznaczona.

A3.    Wióry proste nieregularne, dwupiętowość nie zaznaczona.

A4.    Wióry proste nieregularne, dwupiętowość zaznaczona.

A5.    Wióry podgięte, dwupiętowość nie zaznaczona.

A6.    Wióry podgięte, dwupiętowość zaznaczona.

A7. Fragmenty wiórów nieokreślonych.

A8. Odłupki przypadkowe z odłupni wiórowej.

B. Wióry ze śladami zapraw itp.

81. Wióry ze śladami dwubocznej zaprawy praodiupni i dwubocznej zaprawy boku - podtępce, dwupiętowość nie zaznaczona.

B2. Wióry ze śladami dwubocznej zaprawy praodiupni i dwubocznej zaprawy boku - podtępce, dwupiętowość zaznaczona.

B3. Wióry ze śladami zaprawy dwubocznej praodiupni lub boku i jednobocznej zaprawy drugiej płaszczyzny (boku lub praodiupni) — podtępce, dwupiętowość nie zaznaczona.

B4. Wióry ze śladami zaprawy dwubocznej praodiupni lub boku i jednobocznej zaprawy drugiej płaszczyzny (boku lub praodiupni) - podtępce, dwupiętowość zaznaczona.

B5. Wióry ze śladami zaprawy jednobocznej boku i praodiupni - podtępce. dwupiętowość nie zaznaczona.

B6. Wióry ze śladami zaprawy jednobocznej boku i praodiupni — podtępce, dwupiętowość zaznaczona.

B7. Wióry ze śladami dwubocznej zaprawy praodiupni lub boku i dziką drugą płaszczyzną (bokiem lub praodłupnią) - mogą być podtępcami. dwupiętowość nie zaznaczona.

B8. Wióry ze śladami dwubocznej zaprawy praodiupni lub boku i dziką drugą płaszczyzną (bokiem łub praodłupnią) - mogą być podtępcami, dwupiętowość zaznaczona.

B9. Wióry ze śladami jednobocznej zaprawy boku lub praodiupni i dziką drugą płaszczyzną (bokiem lub praodłupnią) - mogą być podtępcami. dwupiętowość nie zaznaczona.

BI0. Wióry ze śladami jednobocznej zaprawy boku lub praodłupni i dziką drugą płaszczyzną (bokiem lub praodłupnią! - mogą być podtępcami, dwupiętowość zaznaczona.

BI I. Wióry ze śladami grzebieniowej (krawędziowej) zaprawy jednostronnej praodiupni - podtępce, dwupiętowość nie zaznaczona.

BI2. Wióry ze śladami grzebieniowej (krawędziowej) jednostronnej zaprawy praodłupni - podtępce, dwupiętowość zaznaczona.

BI 3. Wióry ze śladami grzebieniowej (krawędziowej) dwustronnej zaprawy praodłupni - podtępce, dwupiętowość nie zaznaczona.

BI 4. Wióry ze śladami grzebieniowej (krawędziowej) dwustronnej zaprawy praodłupni - podtępce, dwupiętowość zaznaczona.

B15. Wióry ze śladami obubocznej zaprawy boku, dwupiętowość nie zaznaczona.

816. Wióry ze śladami obubocznej zaprawy boku, dwupiętowość zaznaczona.

B17. Wióry ze śladami jednobocznej zaprawy boku, dwupiętowość nie zaznaczona.

BIS. Wióry ze śladami jednobocznej zaprawy boku. dwupiętowość zaznaczona.

B19. Wióry ze śladami dzikiego boku rdzenia, dwupiętowość nie zaznaczona.

B20. Wióry ze śladami dzikiego boku rdzenia, dwupiętowość zaznaczona.

B21. Wióry ze śladami obubocznej zaprawy praodiupni, dwupiętowość nie zaznaczona,

B22. Wióry ze śladami obubocznej zaprawy praodłupni, dwupiętowość zaznaczona.

B23. Wióry ze śladami jednobocznej zaprawy praodiupni, dwupiętowość nie zaznaczona.

B24. Wióry ze śladami jednobocznej zaprawy praodłupni. dwupiętowość zaznaczona.

B25, Wióry ze śladami dzikiej praodiupni, dwupiętowość nie zaznaczona.

B26. Wióry ze śladami dzikiej praodiupni. dwupiętowość zaznaczona.

B27. Wióry z dzikimi piętkami (priorytet), dwupiętowość nie zaznaczona.

V. Grupa napraw

A. Świeżenie,

Al. Świeżaki rdzeni o krawędziowym tyle.

A2. Świeżaki rdzeni o prostokątnym tyle.

A3. Świeżaki rdzeni o dzikim tyle.

A4. Świeżaki rdzeni o nieokreślonym tyle.

A5, Drobne odłupki świeżenia pięty.

B.    Naprawy praodłupni lub boków.

BI.    Zatępce wtórne dwuścienne, dwupiętowość nie zaznaczona.

B2.    Zatępce wtórne dwuścienne, dwupiętowość zaznaczona.

B.f.    Zatępce wtórne jednościenne, dwupiętowość nie zaznaczona.

B4.    Zatępce wtórne jednościenne, dwupiętowość zaznaczona.

VI. Varia

A.    Łuski (średnica do 1,5 cm).

B.    Okruchy.

Przedstawiona wyżej lista form odpadkowych odnosi się wyłącznie do inwentarzy, w których użytkowano jeden rodzaj surowca krzemiennego przy zastosowaniu techniki rdzenia dwupiętowego wiórowego. Obecność w inwentarzach innych rodzajów rdzeni znacznie utrudnia (w wypadku rdzeni dwupięto-wych odłupkowych) bądź wręcz uniemożliwia jej zastosowanie. W wypadku zespołów jednolitych pod względem surowcowym i posługujących się jedynie rdzeniami dwupiętowymi lista powyższa umożliwia interpretację poszczególnych stanowisk pracownianych, określając ich funkcję i miejsce w procesie produkcyjnym. Pozwala ona także na precyzyjne rozróżnienie rodzajów obrabianych i wykorzystywanych w pracowni form, takich jak surowe konkrecje krzemienne, obłupnie czy rdzenie, i ustalenie ich wzajemnych relacji ilościowych.

Druga prezentowana lista została opracowana według innych zasad klasyfikacji, w oparciu o odmienne podstawy taksonomiczne, biorąc za punkt wyjścia sposób uformowania strony górnej odłupków i wiórów oraz kierunki przebiegu negatywów strony górnej. Taki podział umożliwia porównanie różnych rodzajów odpadków i półsurowca, pochodzących z obróbki i eksploatacji rozmaitych rdzeni. Umożliwia ponadto, choć nie tak precyzyjnie jak poprzednia lista form, interpretację znacznej części wydzielonych kategorii pod względem miejsca, jakie zajmują w procesie obróbki i eksploatacji. Lista wyróżnionych form służy zarówno do analizy technik krzemieniarskich, jak i zobrazowania zróżnicowania stanowisk pracownianych. Autorem jej jest B. Ginter (1974).

1.    Odłupki korowe.

2.    Odłupki z korą i płaszczyznami naturalnymi.

3.    Odiupki z płaszczyzną naturalną.

4.    Odłupki z płaszczyzną naturalną i negatywami odbić.

5.    Odłupki z ponad 50% kory i negatywami paralelnymi do osi.

6.    Odłupki z ponad 50% kory i negatywami ukośnymi do osi.

7.    Odłupki z ponad 50% kory i negatywami poprzecznymi do osi. .

8.    Odłupki z ponad 50% kory i negatywami o różnych kierunkach przebiegu.

9.    Odłupki z poniżej 50% kory i negatywami paralelnymi do osi.

10.    Odłupki z poniżej 50% kory i negatywami ukośnymi do osi.

11.    Odłupki z poniżej 50% kory i negatywami poprzecznymi do osi.

12.    Odłupki z poniżej 50% kory i negatywami o różnych kierunkach.

i;3.    Odiupki bez kory z negatywami paralelnymi do osi.

tl4.    Odłupki jak wyżej z przysęczkowymi partiami negatywów starszych odbić na krawędziach.

Ś5.    Odiupki bez kory z negatywami paralelnymi o przeciwległych kierunkach.

16.    Odłupki jak wyżej z przysęczkowymi partiami negatywów starszych odbić,

lii).    Odłupki bez kory z negatywami ukośnymi do osi.

»l8.    Odłupki jak wyżej z przysęczkowymi partiami negatywów starszych odbić.

|19. Odłupki bez kory z negatywami paralelnymi i ukośnymi do osi.

s20.    Odłupki jak wyżej z przysęczkowymi partiami negatywów starszych odbić.

21.    Odłupki bez kory z negatywami poprzecznymi do osi.

(22.    Odłupki jak wyżej z przysęczkowymi partiami negatywów starszych odbić, fi Odłupki bez kory z negatywami poprzecznymi i paralelnymi do osi.

m.    Odłupki jak wyżej z przysęczkowymi partiami negatywów starszych odbić na krawędziach,

Ś5.    Odiupki bez kory z negatywami poprzecznymi i ukośnymi do osi.

26.    Odłupki jak wyżej z przysęczkowymi partiami negatywów starszych odbić.

§27.    Wióry korowe.

28.    Zatępce z korą.

29.    Zatępce z płaszczyzną naturalną.

30.    Zatępce z dwustronnym zatępiskiem.

31.    Wióry z negatywami odbić ukośnych na całej stronie górnej.

32.    Wióry z negatywami odbić poprzecznych na całej stronie górnej.

.33.    Zatępce z podtępiskiem.

34.    Podtępce z korą.

35.    Podtępce z płaszczyzną naturalną.

36.    Zatępce z zaznaczoną dwupiętowością.

37.    Podtępce z zaznaczoną dwupiętowością.

38.    Zatępce bez zaznaczonej dwupiętowości.

39.    Podtępce bez zaznaczonej dwupiętowości.

40.    Wióry z ponad 50% kory lub płaszczyzn naturalnych.

41.    Wióry z poniżej 50% kory z zaznaczoną dwupiętowością.

42.    Wióry z poniżej 50% kory bez zaznaczonej dwupiętowości.

43.    Wióry z płaszczyzną naturalną i zaznaczoną dwupiętowością.

44.    Wióry z płaszczyzną naturalną bez zaznaczonej dwupiętowości.

45.    Wióry bez kory i płaszczyzn naturalnych z zaznaczoną dwupiętowością.

,46.    Wióry bez kory i płaszczyzn naturalnych bez zaznaczonej dwupiętowości.

47.    Dwupiętniki z korą.

48.    Dwupiętniki bez kory.

49.    Zatępce wtórne bez zaznaczonej dwupiętowości.

50.    Zatępce wtórne z zaznaczoną dwupiętowością.

51.    Wióry z wierzchołkiem podgiętym ku stronie górnej bez zaznaczonej dwupiętowości.

52.    Wióry z wierzchołkiem podgiętym ku stronie górnej i zaznaczoną dwupiętowością.

Obydwie przedstawione wyżej listy form odpadkowych mogą służyć do oznaczenia i sprecyzowania charakteru poszczególnych stanowisk pracownianych, mogą być również zastosowane do analizy zespołów osadowych „podomowych”, jeśli są one dość liczne i jednoprzemysłowe. W wypadku pracowni krzemieniarskich wysoki wskaźnik procentowy grupy I i II —przy minimalnym udziale pozostałych grup w liście R. Schilda i wysoki udział typów 1-12, przy mniejszym udziale typów 13 - 26 i braku lub minimalnej liczby okazów z nr 41 - 52 w liście B. Gintera — będzie wskazywał na obróbkę wstępną surowych konkrecji krzemiennych i produkcję obłupni w pracowniach typu nakopalnianego. Również wysokie wskaźniki grup I i II R. Schilda i n-rów 1 -12 B. Gintera przy większym udziale pozostałych grup i typów może wskazywać na dokonywanie całego cyklu produkcyjnego przy imporcie nieobrabianych konkrecji. Natomiast wysokie wskaźniki grupy IV i V przy braku grup I i II R. Schilda i liczny udział typów 41-52 przy braku typów 1 - 12 i minimalnym udziale typów pozostałych listy B. Gintera będą wskazywały na obróbkę i eksploatację importowanych rdzeni w pracowniach przy- i pozakopalnianych, a także import półsurowca w pracowniach przydomowych. Są to tylko wybrane przykłady, przy znacznie większych możliwościach interpretacyjnych. W obecnej chwili trudno jednak jeszcze podać konkretne granice poszczególnych wskaźników.

Jednym z atrybutów stanowisk pracownianych, zwłaszcza zaś pracowni występujących w obrębie terenów, na których dokonywano wydobycia surowców. była obecność pewnych specyficznych narzędzi zwanych narzędziami nakopalnianymi. Charakteryzują się one dużymi rozmiarami, prymitywizmem obróbki i przypadkowym doborem półsurowca, zwykle odpadkowego. Przy czysto formalnym traktowaniu inwentarzy krzemiennych różnice pomiędzy narzędziami występującymi w stanowiskach osadowych i pracownianych uniemożliwiały dokonywanie jakichkolwiek powiązań kulturowych tych dwóch rodzajów stanowisk. Prowadziło to do wyróżniania na terenie Europy, zwłaszcza Środkowej, pewnych „prymitywnych” kultur, takich jak m.in. Staroboleslavien czy Lenglawfeld Kultur. Wiadomo obecnie —dzięki badaniom wykopaliskowym prowadzonym na wielu stanowiskach pracownianych-że ta „gruba” odmiana narzędzi jest typowa dla facjesu pracowniano-kopalnianego szeregu kultur wyróżnionych na podstawie form znanych z ich stanowisk osadowych.

Narzędzia nakopalniane nie zostały jak dotąd w sposób całościowy usystematyzowane typologicznie. Tutaj zaprezentowano próbę ułożenia listy typologicznej narzędzi nakopałnianych. Obejmuje ona narzędzia z pracowni schyłko-wopaleolitycznych, lecz po pewnych uzupełnieniach będzie mogła znaleźć zastosowanie w wypadku pracowni krzemieniarskich również i innych okresów. Wybrano układ operujący grupami typologicznymi z wewnętrznym podziałem i numeracją w obrębie poszczególnych grup. Obok innych zalet układ ten umożliwia włączanie do listy ewentualnych nowych typów bez naruszania jej jednolitego ciągu numeracyjnego. Kryteria stosowane przy układaniu listy nie są całkowicie konsekwentne co do wszystkich grup i typów. Pewne odstępstwo od obowiązujących w tym względzie reguł ma swoje uzasadnienie w konieczności podkreślenia pewnych cech charakterystycznych niektórych form. Lista zawiera ogółem 73 typy, zebrane w 9 grupach (B. Ginter 1974).

VII.    Ciosaki i narzędzia ciosakowate

1.    Ciosak z grubym obuchem.

2.    Ciosak piaski.

3.    Ciosak przewężony z grubym obuchem.

4.    Ciosak przewężony plaski.

5.    Narzędzie ciosakowate o prostych bokach.

6.    Narzędzie ciosakowate o falistych bokach.

7.    Narzędzie ciosakowate o asymetrycznych bokach.

8.    Przewężec.

VIII.    Narzędzia kombinowane

1.    Drapacz/rylec.

2.    Rylec/narzędzie nożowate.

3.    Narzędzie nożowate/zgrzebło.

4.    Narzędzie zębate/zgrzebio.

5.    Narzędzie wnękowe/nożowate.

IX.    Różne

1.    Odłupek z retuszem.

2.    Wiór z retuszem.

3.    Chopping-tool.

Obok wymienionych grup i typów spotykamy na stanowiskach pracownianych, na terenie kopalń i punktów wydobywczych krzemieni, oraz w ich pobliżu, szereg konkrecji lub rzadziej odłupków ze śladami zaczątkowej obróbki. Nie zostały one ujęte w zestawieniu typów, gdyż nie reprezentują bardziej określonych form. Mogą być ponadto formami zaczątkowymi obłupni lub rdzeni.

Brak obecnie danych dotyczących funkcji poszczególnych grup narzędzi nakopalnianych. W stosunku do niektórych można zaobserwować ich związek z rodzajami stanowisk pracownianych. Tak na przykład pewne narzędzia z grupy VII i VI są typowe dla pracowni krzemieniarskich zalegających na terenie kopalń. Występowanie ciosaków i narzędzi ciosakowatych w pracowniach schylkowopaleolitycznych może natomiast stanowić przyczynek do studiów nad genezą ciosaków mezolitycznych Europy Północnej.

Podobne prace

Do góry