Ocena brak

MATKA

Autor /Maur Dodano /03.04.2012

Pierwotnie maci, dpn. macierze, biernik macierz (przed XIV wiekiem skr. do mać) i oboczna forma mianownika - macierz; w XVI w. zwycięża forma matka; w XVII w. forma mać nabiera odcienia archaicznego a. ujemnego; por. Królowa (pszczół itd.; Królowa-matka).

Jaka mać, taka nać, jakie matki, takie dziatki. Wg Wulgaty, Ezechiel, 16, 44, prorok zwraca się do występnej Jerozolimy, która przyjęła pogańskie zwyczaje poprzednich mieszkańców, Chananejczyków, słowami: „Jaka matka, taka i jej córka!", łac. Sicut mater, ita et filia eius.

Mater Dolorosa zob. Stabat Mater. Mater Matuta staro italska bogini poranka, kobiet i porodu, której święto, Matralia, obchodziły mężatki 11 VI. U schyłku republiki identyfikowana z gr. Leukoteą jako opiekunka żeglarzy i portów.

Matica serb., 'matka, królowa pszczół', nazwa stowarzyszeń kult.-nauk. zakładanych w XIX w. w krajach płd. i zach.-słow., związanych z ruchem odrodzenia narodowego: Matica Srpska (serbska) 1826; Ćeska (czeska) 1831; Hrvatska (chorwacka) 1839; Macica Serbska (serbołużycka) 1847; Matica Slovenska (słowacka) 1863; Slovenska (słoweńska) 1864.

Matka, ros Mat', powieść (1907) Maksyma Gorkiego, właśc. Aleksieja Pieszkowa, osnuta na tle wypadków w czasie demonstracji 1 maja w Sormowie i Niżnim Nowgorodzie w 1902. Ukazuje przeobrażenie wystraszonej starej kobiety w nieugiętą bojowniczkę sprawy rewolucji, której poświęcił się jej syn, Paweł Własow. Matka Boska, Najśw. Maria Panna, por. Bogurodzica; Częstochowski; Madonna; Ostry (Ostra Brama):

Gromniczna Oczyszczenie NMP, 2 II.

Jagodna Nawiedzenie NMP, 2 VII.

Jasnogórska 26 VIII.

Roztworna Zwiastowanie NMP, 25 III.

Siewna Narodzenie NMP, 8 IX.

Szkaplerzna 16 VII.

Śnieżna 5 VIII.

Zielna Wniebowzięcie NMP, 15 VIII.

Matka czeladna, gospodna, dawn. kobieta utrzymująca gospodę rzemieślniczą, gospodyni. Matka Grakchów zob. Kornelia. Matka Joanna od Aniołów zob. Loudun. Matka królów zob. Elżbieta (Rakuszanka).

Matka obozów Faustyna Młodsza, Anna Galeria, 125-175 a. 176, cesarzowa rzymska, żona Marka (zob.) Aureliusza, nazywana tak przez legiony w Germanii i na Wschodzie, gdyż towarzyszyła mężowi we wszystkich kampaniach wojennych; w późniejszych Czasach twierdzono, co było zapewne oszczerstwem, że prowadziła życie rozpustne podobnie jak Messalina, że syna, Kommodusa, miała z jakimś gladiatorem. Cesarz kochał ją bardzo; mieli z sobą dziesięcioro dzieci.

Matka parlamentów parlament brytyjski. Matka rodzaju ludzkiego zob. Ewa. Matka Shipton, ang. Mother Shipton, 1488-1561, prorokini z hrabstwa York (w Anglii), której przepowiednie opublikowano w długi czas po jej śmierci. Kolejne wydania zawierały zdumiewająco trafne wróżby przeszłych, ale nie przyszłych wydarzeń. Słynna przepowiednia: „Wozy będą jeździć bez koni", jest wstawką wydawcy z 1862, kiedy już nietrudno było to przewidzieć. Matka śyv. Piotra zob. (św.) Piotr (Zazdrosny jak...).

Matka weselna dawn. matka panny młodej. Matka Wiernych zob. Aisza. Matka wszystkich żyjących zob. Ewa. Matka Ziemia, Matka-Rodzicielka, Gaja (zob. Gaja 1). Kiedy Lucius Iunius Brutus (zob.) po śmierci Lukrecji (zob.) wziął udział w poselstwie do Delf, aby zapytać wyroczni, który z trzech kandydatów powinien nastąpić po Tarkwiniuszu, odpowiedź brzmiała: „Ten, który pierwszy pocałuje swoją matkę." Brutus natychmiast rzucił się na ziemię i ucałował ją, mówiąc: „Całuję Cię, Matko Ziemio!" Został przeto wybrany konsulem.

Matka Żywicielka zob. Alma Mater. Matki tajemnicze postacie zFaustafcz.II , Ciemna galeria) Goethego, boginie starsze od Boga z Prologu w niebie, w swym głębinowym królestwie strażniczki wszystkich kształtów, jakie przybrać może egzystencja: „ciągłych kształtowań i przekształceń sprawa, odwiecznej myśli odwieczna zabawa... one nie widzą cię, bo widzą tylko cienie" (tł. F. Konopki).

Nie dostrzegając jednostek, widzą archetypy, istotę rzeczy. Ich nazwę nasunął Goethemu rozdział 20. Życia Marcellusa Plutarcha, gdzie mowa jest o starym mieście sycylijskim Engyium, znanym z kultu bogiń zwanych Matkami.

Matki, łac. Matres, Matrones, w mit. celt.-germ. bóstwa chtoniczne urodzaju, płodności i szczęścia rodzinnego, wyobrażane jako trzy kobiety z koszami owoców, czczone, zwł. w rzymskich prowincjach nadreńskich.

Mleczna matka mamka, kobieta karmiąca piersią cudze dziecko. Moja matka marmur (1908) Ivana Mestrovicia, Belgrad, Muz. Nar. Moja Matka Gęś zob. Bajka (Bajki Babci Gąski).

Mutter Courage nm., 'Matka Courage', Włóczęga Courage, bohaterka powieści Wunderseltsame Lebensbeschreibung der Ertzbetrugerin und Landstiirtzerin Courasche nm., 'Zadziwiający opis żywota arcyoszustki i włóczęgi' (1670), nm. pisarza barokowego Hansa Jacoba Christoffela von Grimmelshausen (mającej być rzekomo odpowiedzią na Przygody Simplicissimusa tegoż autora; zob. Simplicissimus), prostytutka, „wielka szelma", przywdziawszy mundur rajtara dla ratowania honoru, staje się w czasie wojny 30-letniej żoną kapitana, potem porucznika, później markietanką, wreszcie przyjęta do taboru Cyganów ginie wraz z nimi na stosie.

Postać jej stała się źródłem inspiracji dla Mutter Courage, bohaterki sztuki Mutter Courage und ihre Kinder {nm.'... i jej dzieci', Zurych 1941, wyst. pol. Warszawa 1959) Bertolta Brechta.

Rzecz dzieje się w tymże okresie i w tych samych okolicznościach, ale bohaterka, Anna Fierling, matka trojga dzieci z różnych ojców, jest postacią odmienną. Chce osiągnąć jak największe zyski z wojny, a wychodzi z niej biedniejsza niż przedtem, postarzała i złamana stratą wszystkich swych dzieci. Słynna rola Heleny Weigel, żony Brechta.

Najlepsza matka, łac. Optima mater. Neron w pierwszym dniu swego panowania dał trybunowi straży wartowniczej to hasło, aby uczcić swą matkę, Agrypinę Młodszą. Panna matka zob. Panna. Stała Matka Boleściwa zob. Stabat Mater. Wielka Macierz Bogów zob. Kybele.

Podobne prace

Do góry