Ocena brak

MARKSISTOWSKA TEORIA BYTU

Autor /Billy Dodano /08.07.2011

Teorię bytu materializmu dialektycznego moŜna przedstawić skrótowo (w zasadniczych rysach) w postaci następujących tez:

1. Wszystko bądź jest materią, bądź jest pochodne i zaleŜne od materii.

Przez materię rozumie się najczęściej „obiektywny byt (rzeczywistość) dany nam we wraŜeniach zmysłowych (w doświadczeniu)" lub „niezaleŜne od czło-wieka (od jego  świadomości)  źródło wraŜeń". Stałymi cechami (atrybutami) materii są: przestrzenność, czasowość, zmienność, wieczność, podleganie prawi-dłowościom. W szkole marksistowskiej dominuje interpretacja względnie plura-listyczna: rzeczywistość składa się z wielu ściśle powiązanych ze sobą, wzajem-nie się warunkujących, jednakŜe odrębnych ciał (przedmiotów materialnych). Występuje teŜ interpretacja monistyczna (jakby spinozująca):  świat rzeczywisty to jedna substancja materialna, która się artykułuje, róŜnicuje, której „porcje" jawią się w  świadomości poznającej jako odrębne rzeczy, cechy, procesy, zda-rzenia.

2. Świadomość jest najwyŜszą formą materii. Jest sposobem lub zdolnością odzwierciedlania rzeczywistości. Według niektórych marksistów moŜna mówić o  świadomości (lub psychice) ludzkiej jako niematerialnej własności materialnego organizmu.

3. F. Engels w  Dialektyce przyrody  głosił, iŜ w człowieku przyroda osiąga świadomość siebie i skoro „mamy pewność,  Ŝe materia we wszystkich swych przemianach pozostaje wiecznie ta sama,  Ŝe  Ŝaden z jej atrybutów nie moŜe zginąć [...] z tą samą  Ŝelazną koniecznością, z jaką materia wytrzebi kiedyś na ziemi najwyŜszy swój wytwór - myślącego ducha - z tą samą koniecznością będzie musiała go zrodzić ponownie w innym miejscu i w innym czasie".

4. Lenin w Materializmie i empiriokrytycyzmie głosił, iŜ istnieją pewne najszer-sze, niedefiniowalne pojęcia, za pomocą których moŜna określić podstawową opozycję filozoficzną; są to „materia", „świadomość" i ich równoznaczniki. Opozycja między nimi jest bezwzględna tylko w aspekcie pytania o to, co pierwotne (nazywanego przez Lenina podstawowym zagadnieniem gnozeologicz-nym), poza tym aspektem jest to opozycja względna. Dzięki temu Lenin mógł równocześnie twierdzić, Ŝe istnieje jedynie materia.

5. Dialektyczność jest podstawową właściwością bytu: wszystko jest zmienne, a źródłem „ruchu samoczynnego" materii (przyrody) jest walka przeciwieństw (sprzeczności). Rozmaite typy ruchu wyznaczają rozmaite sposoby organizacji materii, róŜne rodzaje bytu.

Diałektyka to zarazem teoria bytu (przyrody) i teoria (metoda) badania bytu. Engels wymieniał trzy prawa dialektyki (przechodzenie zmian ilościowych w jakościowe i odwrotnie, wzajemne przenikanie się przeciwieństw, zaprzeczenie zaprzeczenia), Stalin cztery (wszechzwiązek zjawisk, powszechność zmiany, przechodzenie ilości w jakość, jedność i walka przeciwieństw); Mao Tse-tung podkreślał róŜnicę między sprzecznościami antagonistycznymi i nieantagonis-tycznymi. Niektórzy (np. Lukacs) w wykładzie dialektyki akcentowali kategorię totalności

6. Człowieka i jego działalność konstytuuje nie myślenie, teoretyczna wiedza, lecz potrzeby  Ŝyciowo-społeczne. Samoświadomość i myślenie abstrakcyjne są skutkiem i warunkiem pracy i jej społecznego charakteru. K. Marks (w  Rękopisach ekonomiczno-filozoficznych  z 1844 r.) wystąpił z nową - w stosunku do poprzedników - koncepcją natury ludzkiej i nową teorią alienacji, podkreślając przy tym humanistyczną orientację i motywację tej doktryny. Człowiek - w tym ujęciu - jest bardziej bytem społeczno-historycznym niŜ biologiczno-gatunkowym. Wprawdzie pod względem rodzaju biologicznego człowiek posiada pewne stałe wyposaŜenie, jednakŜe i jego cechy biologiczne (np. płeć) zmieniają swoją rolę i wagę zaleŜnie od okoliczności historycznych. Istotę jednostki ludzkiej konstytuuje splot relacji, jest ona „całokształtem sto-sunków społecznych".

Człowiek podlega rozmaitym ograniczeniom i wyobcowa-niom, podstawową jednak formą alienacji (wyobcowania, pozbawienia tego, co natura wyznacza lub dopuszcza) jest alienacja ekonomiczna, płynąca z prywatnej własności środków produkcji. Polega ona na tym, że wytwór pracy wymyka się kierownictwu sprawcy, że zarówno właściciel środków produkcji, jak i robotnik uwikłani są w pewne konieczności, zdeterminowani do grania określonych ról. Filozofia, religia i inne doktryny pełniące funkcję ideologiczną (stanowiące nadbudowę w stosunku do bazy ekonomiczno-społecznej) z jednej strony są pochodne od formacji ekonomicznej społeczeństwa, z drugiej mogą ją pod-trzymywać w istnieniu. Chcąc uwolnić człowieka od alienacji, od zniewolenia przez własne wytwory, od konieczności odgrywania roli wyzyskiwanego lub wyzyskiwacza, trzeba nie tylko przekształcić bazę, lecz równieŜ właściwie rozszyfrować funkcje nadbudowy.

Do góry