Ocena brak

MAKARONIZM, łacina makaroniczna

Autor /mamaela Dodano /05.03.2012

MAKARONIZM, łacina makaroniczna, w znaczeniu podstawowym język artyst. stosowany przez humanistów w poezji humoryst., czasem w dramacie (np. B. Stefanio), w celu wywołania efektu komicznego, zbudowany na zasadzie organicznego zmieszania łaciny z in. językami, szczególnie w ich dialektycznej, często rubasznej formie. Hybrydyzacja ta polegała, w najogólniejszym zarysie, na wprowadzeniu do wiersza łacińskiego wyrazów i lokucji obcych zlatynizowanych, a więc poddanych prawidłom słowotwórstwa, fleksji, składni, prozodii i semantyki łacińskiej. Dużą rolę odgrywały tu też humanist. neologizmy czy wtórna latynizacja wyrazów pochodnych z łaciny klas., o poprawnej, ale często zaskakującej budowie i znaczeniu. Używany przez uczonych, wyśmiewających zwulgaryzowaną, nieudolną, niemal żargonową łacinę pedantów i ignorantów, miał m. duże znaczenie w okresie walki o unarodowienie języka nauki, literatury i wymowy oraz prawa we Włoszech. Jako prekursora tej uczonej zabawy wymienia się rzym. poetę z IV w. n.e., Auzoniusza z Bordeaux. Język makaroniczny znalazł grunt podatny we Włoszech, zwł. w Padwie, uznanej za jego kolebkę, pod koniec XV w. Nazwę m. wywodzi się z gr. makkoan - szaleć, być głupim, łac. maccus - błazen, głupiec, pn.wł. gwarowego maccherone - głupiec, prostak, gbur i od wł. nazwy potrawy zw. makaronem, bezpośrednio jednak - od tytułu popularnego utworu M. degli Odasi (pseud. Tifi) La maccheronea (1490). Szczyty artyzmu osiągnął m. w twórczości T. Folengo (pseud, Merlin Cocai, Limerno Pitocco), autora m.in. słynnej epopei heroikomicznej Baldus (4 redakcje, I niepełna 1517), Zanitonelli i Moscheidy. Ta forma hybrydyzacji szybko rozprzestrzeniła się w krajach łac. kręgu kulturowego, dając ciekawe pozycje satyr, i komiczne. W późniejszych czasach pomylono m. z innym, pozornie analogicznym zjawiskiem mechanicznego mieszania języków albo raczej przeplatania tekstu nowoż. wyrazami i zdaniami łac. bez jakiejkolwiek deformacji, stosowanym także dla żartu, a rozpowszechnionym jako moda czy maniera np. w pol. języku potocznym, urzędowym i lit. XVII-XVIII w. Ta nazwa popularna trwa jeszcze w niektórych podręcznikach teorii literatury i w leksykografii (—» barbaryzm).

W literaturze pol. pojawił się m. dzięki żywym kontaktom z Padwą w epoce humanizmu. Jak w in. krajach, tak i w Polsce stanowi on wątły nurt twórczości poet. uprawianej przygodnie i marginesowo; nigdy nie stał się modą powszechną. Pisarze latyniści potrafili jednak postawić go na stosunkowo wysokim poziomie. Twórczość makaroniczną zapoczątkował u nas Hiszpan P. Roizjusz dwoma utworami: In Lithuanicam peregrinationem i In bibulos Saphicum. Następnie pojawiły się dwa paszkwile, wymierzone przeciw niemu, pióra A. Trzecieskiego. Najpopularniejszym i do niedawna jedynym znanym makaronem jest J. Kochanowskiego Carmen macaronicum de eligendo vitae genere (inc. ,,Est prope wysokum celeberrima silva Krakowum"). Jednakże najlepszym i największym utworem w tym języku jest zbiór Macaronica Marfordi Mądzikovii poetae aprobati (1623) S. Orzelskiego. Pomniejsze utwory ma-karoniczne pozostawili w XVII w. S. Brundlatos, J.E. Schmieden, J.K. Zetsching, J.A. i S. Morsztynowie, A. Korczyński (fraszki), tzw. Anonim-Protestant w obszernych fragm. pt. Satyrus rudis de eliberatone Cracoviae etbello Suedco (1658). Ciekawą pozycją jest też frywolna anonimowa parodia utworu Kochanowskiego, pod tym samym tytułem. Drugą parodię tegoż utworu stworzył w XVIII w. J.E. Minasowicz. W XVIII stuleciu powstały też anonimowe Wiersze do Panów Litewskich... srokato napisane (ok. 1715), jezuicka Ecloga in qua genus humanum nati in terris Christiin memoriam revocati in. drobniejsze utwory, wśród nich fraszka J.A. Załuskiego. W nowszych czasach muzy makaronicznej próbowali bez większego powodzenia T. Żeleński-Boy (w przekł. Chorego z urojenia Moliera), J. Tuwim, i E. Żytomierski.

U.E. PAOLI II latino macheronico, Firenze 1959; M. PEŁCZYŃSKI Studia macaronica. Stanisław Orzelski na tle poezji makaronicznej w Polsce, Poz. 1960 (tu antologia m. polskiego); J. TUWIM Pegaz dęba, W 1950.

Marian Pełczynski

Podobne prace

Do góry