Ocena brak

Łuskoskóre, Jaszczurki

Autor /Bill Dodano /12.01.2012

Jaszczurki to najbogatsza w gatunki grupa gadów. Na świecie występuje blisko 3000 gatunków jaszczurek. W Europie - 51 gatunków, a więc jest ich niemal 2 razy więcej niż węży, z którymi łącznie (w randze podrzędów) zaliczane są do rzędu łuskoskórych (Squamata). Wspólną cechą obu tych grup gadów jest obecność rogowych łusek okrywających całe ciało. Odróżnienie jaszczurek od węży nie jest takie zupełnie proste, gdyż również wśród nich spotyka się gatunki, których nogi uległy takiemu uwstecznieniu, że ich pozostałości nie są widoczne na zewnątrz. Jednak znakomita większość jaszczurek ma dobrze rozwinięte nogi, dzięki którym (zwłaszcza przedstawiciele rodziny jasz-czurkowatych - Lacertidae) biegają bardzo zwinnie. Wszystkie jaszczurki mają dłuższy lub krótszy ogon.

W niektórych grupach jaszczurek występuje tendencja do skracania ogona, jednak zawsze zaznacza się ona znacznie słabiej niż redukcja nóg. Tułów jest przeważnie walcowaty, jak u przedstawicieli rodziny scynkowatych (.Scincidae), bądź wężowaty, jak u padal-cowatych (Anguidae). U niektórych jaszczurek, np. jaszczurki zwinki, ogon, gdy chwyci go atakujący napastnik pęka w ściśle określonych miejscach, zwykle zaraz za kloaką, i wije się jeszcze dłuższą chwilę po oderwaniu. Dzięki temu cała uwaga napastnika kieruje się na ogon, a jaszczurka może uciec. Utracony ogon regeneruje się (poza agamowatymi - przyp. tłum.) i choć nie jest już tak elegancki jak pierwotnie, to może ponownie ocalić jaszczurce życie. Zdolność do regeneracji utraconej części ciała jest jedną z charakterystycznych właściwości jaszczurek.

Rogowe łuski nie chronią wprawdzie ciała jaszczurek tak doskonale jak pancerz żółwi, ale zapobiegają utracie wody przez skórę. W przeciwieństwie do płazów, które muszą ograniczyć swe występowanie lub aktywność życiową do środowisk wilgotnych, bądź do okresów wysokiej wilgotności powietrza, jaszczurki mogą być aktywne również w promieniach prażącego słońca. Ich zmiennocieplne ciała poddane kąpieli słonecznej nagrzewają się do takiego stopnia, że możliwe staje się wykonywanie szybkich ruchów. To dlatego niemal wszystkie jaszczurki są tak „spragnione słońca". Tylko podczas wyjątkowego żaru muszą się chronić w cieniu, by uniknąć przegrzania.

Jednak również i w tej grupie gadów, o tak wybitnych zdolnościach przystosowawczych, zdarzają się wyjątki od wspomnianej reguły. Niektóre jaszczurki, np. większość przedstawicieli gekonowatych (Gek-konidae), są aktywne w nocy, a dzień spędzają w różnego typu kryjówkach. Spłaszczone palce wielu gekonów są zaopatrzone w blaszki skórne tworzące przylgi, dzięki czemu jaszczurki te mogą wspinać się nie tylko po pionowych ścianach, ale również biegać po suficie. U innych jaszczurek silnie natomiast rozwinięte są pazury, umożliwiające wspinanie się na krzewy i skały lub kopanie w ziemi. Jaszczurki posiadają znacznie lepiej od płazów rozwinięty słuch. Błona bębenkowa może być prawie nieosłonięta lub też ukryta głębiej pod łuskami. Większość jaszczurek ma ruchome powieki. Wzrok jest doskonale rozwinięty. Niektóre gekony mogą wykorzystywać w czasie polowania rozproszone światło zmroku i nocy.

Większość samic jaszczurek składa jaja do wygrzebanych przez siebie dołków i jam, zasypywanych ponownie ziemią. Inkubację jaj umożliwia ogrzewanie ziemi przez słońce. Taki sposób rozmnażania zawodzi w rejonach chłodnych i wilgotnych oraz w miejscach, gdzie podłoże jest nieodpowiednie. U tych gatunków jaszczurek, obserwuje się wówczas tendencję do rodzenia żywych młodych, np. u jaszczurki żyworodnej i u padalca zwyczajnego jaja pozostają w ciele samicy aż do czasu zakończenia rozwoju zarodków, młode rozrywają osłonki jajowe w momencie składania jaj. Ten typ rozrodu nazywamy jajożyworo-dnością.

Podrząd jaszczurek obejmuje szereg rodzin reprezentujących rozmaite typy przystosowania. Przedstawiciele rodziny ge-konowatych to niewielkie, przeważnie krępe jaszczurki o dużych głowach i silnie wyłupiastych oczach. Ich skóra jest delikatna, ziarnista lub pokryta szorstkimi, guzko-watymi płytkami. Europejskie gatunki geko-nowatych mają szparowatą, pionowo ustawioną źrenicę. Powieki są ze sobą zrośnięte i przykryte przezroczystą błoną, tzw. okularami. Większość gatunków prowadzi nocny tryb życia. W odróżnieniu od innych jaszczurek gekony wydają dźwięki. Z szeroko rozmieszczonej w strefie tropików i subtropików Starego Świata i bogatej w gatunki rodziny agamowatych (Aga-midae) w Europie występuje tylko jeden gatunek - hardun. Podobnie tylko przez jeden gatunek reprezentowane są w Europie kameleonowate (Chamaeleonidae).

Z kolejnej rodziny - padalcowatych (Angui-dae) - występują 2 gatunki - padalec zwyczajny i żółtopuzik bałkański. Budową ciała i sposobem poruszania się przypominają węże, jednak ich oczy mają ruchomą powiekę, a ogon pęka w określonych miejscach i może zostać odrzucony w razie niebezpieczeństwa tak jak u jaszczurkowa-tych. Ponadto ich ciało wykazuje znacznie mniejszą ruchomość od ciała węży. Padal-ce zwyczajne rodzą żywe młode, natomiast żółtopuziki bałkańskie składają jaja. Bardzo przypominająca padalca zwyczajnego ostajnica trójpalczasta należy do odrębnej, bardzo bogatej w gatunki rodziny scynkowatych (Scincidae), z której jednak w Europie występuje tylko niewiele gatunków. To właśnie u przedstawicieli tej rodziny szczególnie silnie zaznacza się tendencja do uwstecznienia kończyn. Ich ciała okrywają duże, błyszczące łuski, dzięki czemu scynki są zupełnie gładkie w dotyku.

Cechują się niewielką głową połączoną grubą szyją z wydłużonym, walcowatym tułowiem. Nogi są małe, a u niektórych gatunków wykształcone jedynie jako kikutowate wyrostki. Brak na nich porów udowych. Scynki są przeważnie aktywne w ciągu dnia. Samice, zależnie od gatunku, rodzą żywe młode lub składają jaja. Jaszczurkowate (Lacertidae) są również rodziną bogatą w gatunki. Cechują się wydłużonym, często krępym ciałem, wyraźnie odgraniczoną od tułowia głową i obecnością porów udowych. Pory udowe są to ujścia gruczołów znajdujących się na spodniej stronie ud, u samców znacznie silniej rozwinięte niż u samic. Wydzielane przez nie substancje chemiczne grają istotną rolę w czasie zalotów godowych i kopulacji.

Wiele jaszczurek, zwłaszcza przedstawiciele rodziny jaszczurkowatych, to znakomici łowcy owadów, w związku z czym są konkurentami pokarmowymi owadożer-nych ptaków. Na ziemi, dzięki swojej zwinności mają przewagę nad ptakami, jednak owady latające w powietrzu są dla nich niedostępne. Łowienie ich pozostaje więc wyłączną domeną ptaków i nietoperzy.

Podobne prace

Do góry