Ocena brak

"Ludzie bezdomni" - streszczenie

Autor /jopek Dodano /08.03.2011

Ludzie bezdomni” to piąta książka Stefana Żeromskiego. Pisał ja w latach 1898-1899, ale wykorzystał w niej doświadczenia i obserwacje całego dotychczasowego życia. Atmosferę konspiracji w wątkach Wiktora Judyma i Korzeckiego pozwoliły mu tak dobrze odmalować doświadczenia wyniesione z nauki w Szkole Weterynaryjnej w Warszawie (1886r.), kiedy to współtworzył intensywne życie ideowe ówczesnej młodzieży i dziesięć lat później uczestnictwo w konspiracyjnych wieczorach organizowanych przez PPS (m.in. ukrywał w swoim mieszkaniu Piłsudzkiego, był śledzony i aresztowany). Cisy są wiernym portretem Nałęczowa roku 1890, kiedy to pracował tam jako guwerner.

Utwór

Tom I

W Paryżu Tomasz Judym poznaje panią Niewadzką, jej wnuczki Natalię i Wandę oraz ich guwernantkę Joannę Podborską. Po powrocie do Warszawy odwiedza swój dom rodzinny w ubogiej dzielnicy miasta, w którym mieszka jego brat Wiktor z żoną i dziećmi. Judym ma odczyt na temat warunków sanitarnych w jakich żyje miejska i wiejska biedota. Krytykuje lekarzy za to, że chcą leczyć tylko bogatych. Obecni na odczycie oburzają się.

Tomasz rozmyśla o swoich ideałach, które spotkały się z niezrozumieniem innych, na spacerze spotyka znajome z Paryża. W Warszawie pracuje w szpitalu i prowadzi prywatny gabinet, ale ma niewielu pacjentów. Przyjmuje więc propozycję pracy w zakładzie leczniczym w Cisach. Właścicielką sanatorium jest pani Niewadzka. Judym szybko zapoznaje się z nowym miejscem pracy i współpracownikami: dyrektorem Węglichowskim, Chobrzańskim i Leszczykowskim. Bliżej poznaje również siostry Orszeńskie (Natalia zakochana jest w Karbowskim) i Joasię Podborską.

Tom II

Judym pochłonięty jest swoją pracą i zabiega o względy Natalii. Jesienią wybucha w sanatorium epidemia malarii w czworakach biedoty, które są położone na podmokłych terenach. Tomasz chce przebudować Cisy, tak aby osuszyć tereny zamieszkałe przez biedotę. Krzywosąd i Węglichowski są temu przeciwni, zależy im tylko na zyskach z sanatorium. Tomasz funduje Wiktorowi wyjazd za granicę w poszukiwaniu lepszej pracy. Natalia ucieka po kryjomu z Karbowskim za granicę. Po drodze pomagają zagubionej w obcym kraju Polce (żonie Wiktora). Tomasz zakochuje się w Joasi, wyznaje jej miłość i prosi ją o rękę. Zostaje wyrzucony z pracy (za awanturę z administratorem, którego wrzucił do błota) i wyjeżdża do Zagłębia. Pracę na stanowisku lekarza zakładowego zaproponował mu znajomy inżynier Korzecki. Judym zwiedza kopalnie, rozmyśla o ciężkich warunkach pracy górników i tęskni za Joasią. W czasie rozmowy z dyrektorem kopalni dochodzi do sprzeczki na temat biedy i miejsca jednostki w społeczeństwie. Korzecki jest śmiertelnie chory, popełnia samobójstwo. Do Tomasza przyjeżdża Joasia, razem zwiedzają kopalnie i ubogie dzielnice robotników, rozmawiają o wspólnej przyszłości. Judym wyznaje dziewczynie, że nie chce się z nią wiązać, bo musi najpierw stanąć do walki z biedą i niesprawiedliwością tego świata. Joasia odchodzi, Tomasz siada pod rozdartą sosną i zagłębia się w rozmyślaniach.

Charakterystyka utworu

Budulec życiorysu Joasi stanowiły wspomnienia Żeromskiego z:  - dzieciństwa w zbiedniałej rodzinie szlacheckiej ze wsi Strawczyn, - nauki w kieleckim gimnazjum, - okresu tułaczki po cudzych domach, kiedy po śmierci rodziców musiał zarobić na życie korepetycjami.

Doktor Judym ma swój pierwowzór w Wiktorze Tomaszu Janiszewskim, lekarzu stacji klimatycznej w Zakopanem.

“Starcy” (dyrektor, administrator, kasjer i plenipotent sanatorium w Cisowie) to częściowo osoby z kierownictwa zakładu w Nałęczowie, a częściowo ludzie z zarządu Muzeum Polskiego w Rapperswilu, gdzie pisarz pracował w latach 1894 - 1896.

Inne postacie powieści też mają swoje pierwowzory: - Korzecki to Edward Abramowski (ideolog spółdzielczości w Polsce), - Joasia to Oktawia Rodkiewiczowa (od 1892 r. żona Żeromskiego).

Materiału do cytowanego w pamiętniku Joasi listu Wacława dostarczył list przesłany z ze słania przez przyjaciela pisarza, Wacława Machajskiego.

Fabryka cygar to zakład Brühna przy ulicy Krochmalnej w Warszawie.

Żeromski odwiedzał Dąbrowę Górniczą, by móc opisać warunki życia i pracy robotników Zagłębia, prosił też paryskich znajomych o dokładne informacje na temat domu noclegowego Chateau Rogue.

Pisarz bardzo dokładnie przygotowywał się do pisania utworu, który w efekcie stanowi efekt pasji poznawczej i pozytywistycznych przekonań, że praca pisarska musi łączyć się z rzetelną, naukową nieomal penetracją społecznej rzeczywistości i własnych przekonań.

Wydana w grudniu 1899 r. powieść przyczyniła się do powrotu problematyki społecznej i narodowej w polskiej literaturze.

“Ludzie bezdomni” przynieśli Żeromskiemu pozycję “duchowego wodza pokolenia”. Stał się wielkim autorytetem moralnym dla współczesnych. Wywarł bezpośredni wpływ na sposób myślenia i życia młodych ludzi z początków XX w.

Świat przedstawiony powieści

Akcja rozgrywa się w wielu miejscach: Paryżu, Szwajcarii, Wiedniu, Warszawie, Cisach oraz Zagłębiu. Poprzez wspomnienia Joasi Podborskiej przenosimy się do Kielc, Głogowa, Krawczyska i Mękarzyc (“Zwierzenia”). Poprzez list Wacława do siostry - aż na Syberię.

Bohaterem zbiorowym są mieszkańcy dzielnic nędzy w Warszawie i Zagłębiu oraz wieśniacy z Cisów.

Na tym tle umiejscowił Żeromski inteligencję: - Joannę Podborska (nauczycielkę), - Tomasza Judyma (lekarza), - Korzeckiego (inżyniera).

Na dalszym planie znajdują się lekarze warszawscy (dr Czernisz, Żyd dr Chmielnicki) oraz dyrektor Kalinowicz.

Inteligencja dzieli się na dwie grupy: - ludzi pochodzenia szlacheckiego (pisarz obciąża ich odpowiedzialnością za krzywdy, które ich przodkowie wyrządzili ludowi), - z pochodzenia chłopów, którzy dzięki ciężkiej pracy uzyskali wykształcenie (Żeromski przyznaje im naturalne prawo “czynnego uczestnictwa w awangardzie postępu”).

Problematyka powieści i sposób jej przedstawienia

Tytuł powieści sygnalizuje tematykę utworu, jest wieloznaczny i wielofunkcyjny: W dosłownym znaczeniu (oskarżenie porządku społecznego) wskazuje na bezdomność bohaterów: - ludzi świata nędzy (żyją w norach i budach, a nie w domach); - wydziedziczonej Joasi, która nie ma własnego kąta i żyje u obcych; - Wiktora, który tuła się z rodzina po świecie.

Tytuł ten w znaczeniu metaforycznym rozumiany być może w kategoriach kwalifikacji moralnych, jako: - bezdomność społeczna ludzi, którzy opuszczają dom, bo umierają rodzice i zmuszeni są iść dalej o własnych siłach (Joasia) oraz tych, którzy dzięki wykształceniu wznieśli się ponad poziom własnego środowiska i świadomie je odrzucają, ale nie mogą znaleźć miejsca w nowym (Judym); - bezdomność państwowa i narodowa działaczy spiskowych, romantycznych pielgrzymów do wolnej ojczyzny (Leszczykowski, brat Joasi Wacław, człowiek przynoszący bibułę Korzeckiemu, Korzecki); - bezdomność w sensie egzystencjonalnym, obcość człowieka w świecie, niemożność pogodzenia się ze złem, dekadentyzm, ostateczne odrzucenie świata w akcie samobójczym (Korzecki)

Jednocześnie “Dom” (zazwyczaj symbol rodziny, spokoju i stabilizacji) staje się w powieści Żeromskiego znakiem obojętności wobec krzywdy bliźniego (mieszkanie Czernisza, Kalinowicza, Krzywosąda) i pokusą, którą należy przezwyciężyć (“zakiełkuje we mnie wyschłe nasienie dorobkiewicza”)

“Ludzie bezdomni” to:

- powieść psychologiczna - przedstawia stan myśli i uczucia bohaterów; pokazuje jak zmienia się mentalność człowieka pod wpływem przeżyć. Dla oddania stanów uczuciowych pisarz posługuje się symbolem;

- powieść społeczna - ukazuje panoramę współczesnego autorowi społeczeństwa, pełnego kontrastów i konfliktów. Świat ludzi bogatych obojętnych wobec krzywdy społecznej, świat klas pracujących pełen nędzy i cierpienia, a co za tym idzie, zwyrodnienia i demoralizacji;

- powieść prezentująca różnorodne problemy filozoficzne (koncepcja człowieka otwartego na wielość uzupełniających się kierunków humanizmu europejskiego. Odrzucenie poglądów Schopenchauera, polemika z nitzschenizmem, obawa przed rewolucją) - poglądy Schopenchauera (istota ludzkiej egzystencji bezrozumny popęd niemożliwy do zaspokojenia, poczucie bezsensu życia, kontemplacja sztuki jako jedynej wartości stałej: tęsknoty doktora Tomasza; motyw Wenus z Milo); - poglądy Nietzschego (kult życia, siły i tężyzny biologicznej, nowa moralność nadludzi: Judym o Karbowskim; Korzecki - człowiek jedyną miara dobra i zła); - poglądy Marksa (stosunki gospodarcze czynnikiem regulującym wszystkie procesy życia społecznego, konflikt między klasą pracującą a właścicielami środków produkcji, konieczność społecznego przewrotu); - motywy sokratejskie i platońskie (postać Korzeckiego; pojęcie dajmoniona; prawo do samobójstwa);

- motywy ewangeliczne (dyskusja u Kalinowicza: nakaz miłości bliźniego i apostołowania)

Kompozycja

“Ludzie bezdomni” stanowi przykład realistycznej powieści młodopolskiej łącząc elementy typowe dla różnych prądów literackich :

Realizm

- konkretność miejsca i czasu akcji,

- wierność przedstawienia szczegółów życia i jego tła,

- koncepcja człowieka jako istoty społecznej (program życiowy Judyma: praca organiczna i praca u podstaw),

- krytyczna prezentacja stosunków społecznych

Impresjonizm

- opisy przyrody (zbudowane z barwnych plam, eksponują grę powietrza i światła, są zapisem ulotnego wrażenia),

- psychika głównych bohaterów (ukazana nie jako wyraźnie określona, zamknięta struktura, ale jako ciąg nastrojów, wrażeń i sprzecznych nieraz stanów nie tworzących logicznej całości),

- kompozycja utworu (zbudowany z pojedynczych punktów czasowych i odrębnych scen nie tworzących łańcucha przyczynowo-skutkowego)

Naturalizm

- opisy dzielnic nędzy w Warszawie i Sosnowcu (drobiazgowość i podkreślanie brzydoty; eksponowanie biologicznego widzenia świata)

Ekspresjonizm

- łączenie patosu, ekstatyczności i deformacji,

- gwałtowne kontrasty,

- skłonność do karykatury

Symbolizm

- opis Wenus z Milo (t.1 rozdz.1) - rzeźba podziwiana w paryskim muzeum; symbol radości i urody życia

- “Rybak” (t.1 rozdz.1) - obraz Puvis de Chavannes’ a ukazujący krzywdę społeczną,

- kwiat tuberozy (t.1 rozdz.8) - postawa i życie Karbowskiego; symbol bezużytecznego piękna,

- motyw krzyku pawia (t.II rozdz. 11) - powtarzający się dwukrotnie wrzask ptaka przeraża Judyma świadomego swej bezradności w obliczu nieubłaganej śmierci zabierającej dzielną kobietę (Oleś Daszewski już niebawem podzieli los “bezdomnych”),

- zakończenie utworu i jego tytuł - “rozdarta sosna” to symbol losów Judyma i Joasi, ich rozterek i cierpień.

Podobne prace

Do góry