Ocena brak

LUDZIE BEZDOMNI. Powieść

Autor /k_p1410 Dodano /04.03.2012

LUDZIE BEZDOMNI. Powieść, powieść S. Żeromskiego wyd. w Warszawie 1899 (z datą 1900). Bohaterem jest Tomasz Judym, lekarz pochodzenia proletariackiego, zbuntowany przeciwko „lekarzom ludzi bogatych", demaskujący ich zmaterializowanie i walczący o prawo „leczenia nędzarzy". Tytuł i treść utworu sugerują, iż bezdomnym, skazanym na trudne życie w ówczesnych stosunkach społ., jest każdy człowiek walczący o nowy, sprawiedliwy porządek społeczno-moralny. Bezdomny jest nie tylko doktor Judym, lecz i jego brat Wiktor, działacz rewol.-robotn., który musi przed aresztowaniem szukać schronienia na obczyźnie, bezdomni są nauczycielka Joasia Podborska, postać zarysowana niezwykle subtelnie, głęboko etyczna, i inżynier Korzecki (portret E. Abramowskiego), działający konspiracyjnie i nękany lękiem egzystencjalnym. L. b. - to powieść o charakterze dyskusji ideowej, mającej na celu wzbudzenie niepokoju moralnego i refleksji na temat odpowiedzialności człowieka za kształt rzeczywistości, w jakiej żyje, na temat obowiązku społ. i szczęścia osobistego oraz ich wzajemnego uwikłania. Krytyka podkreślała niejednokrotnie, że Judym, wybierając drogę samotnego działania, w oderwaniu od rewol. dążeń zorganizowanego ruchu robotn., skazuje się na klęskę. Judym istotnie naieży do długiego szeregu bohaterów Żeromskiego walczących samotnie o naprawę świata. Ale wskazując na utopijność programu społ. w L. b., trzeba zarazem docenić siłę moralną, czystość dążeń bohatera, jego autentyczną pasję w walce z zakłamaniem i egoizmem.

Żeromski stworzył w L. b. nowy typ powieści, inny od powieści czasów pozytywizmu, choć czerpał wiele z doświadczeń poprzedników. Dał - podobnie np. jak B. Prus - szeroką panoramę życia pol. u schyłku XIX w. Akcja powieści ogarnia różne środowiska społ. i miejsca. Po epizodycznych scenach w Paryżu autor przeniósł wydarzenia do Warszawy, gdzie ukazał krytycznie środowisko lekarzy i dał przejmujący obraz życia proletariatu (słynny opis ulicy Ciepłej i fabryki cygar), nast. na ziemię lub., do zakładu leczniczego w Cisach (lit. odpowiednik —> Nałęczowa z autentycznymi postaciami lekarzy i pracowników zakładu) i Zagłębia Dąbrowskiego. Pozostając wiernym praktyce wielkich realistów z 2 poł. XIX w., którzy dbali o prawdę realiów codzienności, stworzył jednocześnie dzieło zapowiadające zasadnicze przeobrażenia struktury prozy narracyjnej XX w. Silniej niż poprzednicy nasycił Żeromski powieść elementami liryczno-nastrojowymi (np. rozdział Przyjdź). Kompozycja jest luźna, fabuła mało zwarta, zastosowane różne formy narracji, np. pamiętnik. Poszczególne epizody stanowią odrębne części o samoistnym życiu artystycznym. Mniej niż przedstawiciele prozy realist. epoki poprzedniej troszczył się pisarz o konsekwentne ukazywanie rozwoju psychol. bohaterów, więcej natomiast uwagi poświęcił wybranym momentom ich życia wewnętrznego. U podstaw kompozycji L. b. tkwi nie tylko artyst. ambicja przywołania plastycznego obrazu życia, postaci i emocji, jakie daje żywy rozwój wątków fabularnych. Żeromski stworzył w L. b. powieść o charakterze świadomie programowym i jej kompozycja podporządkowana jest temu założeniu ideowo-artystycznemu. Z punktu widzenia realizmu psychol. można np. zakwestionować scenę rozśtania Judyma z Joasią. W charakterze Joasi trudno bowiem dostrzec objawy, które by uzasadniały lęk Judyma przed destrukcyjnym wpływem życia i szczęścia rodzinnego na etykę społeczną. Ale w kompozycji tej powieś-ci-dyskusji ideowej owa scena podkreśla tezę autora, iż w panującym ustroju społ. ludzie głęboko etyczni muszą pozostać samotni i bezdomni.

Powieść przyjęta została z gromnym zainteresowaniem i stała się fundamentem sławy Żeromskiego. Odczytano ją jako dzieło o gł. problemach społeczno-moralnych epoki, jako protest przeciwko niedoli podstawowych klas narodu i jako manifest ideowy, głoszący walkę z oportunizmem i egoizmem społecznym. W tej atmosferze ideowej tkwi tajemnica wpływu L. b. na współczesnych i aktualność tej jednej z najgłośniejszych książek polskich. Przekłady na 14 języków.

Wyd. kryt. S. Pigoń w: Dzieła, S.I., t. 3, W. 1956. I. MATUSZEWSKI ,,L. b.", w; O twórczości i twórcach, W. 1965 (prwdr. 1900); A. POTOCKI O „czującym wiedzeniu" Żeromskiego, w: Szkice i wrażenia literackie, Lw. 1903; l. MATUSZEWSKI Powieść społeczna i formy etyczne, w: Studia o Żeromskim i Wyspiańskim, W. 1921; H. MARKIEWICZ L.b., w: Prus i Żeromski, W. 1964; Tenże „L.b." Stefana Żeromskiego, wyd. 3 rozsz., W. 1975 Seria z Żaczkiem; J.Z. JAKUBOWSKI Żeromski i tradycje polskiej prozy, w: Nowe spotkanie z Żeromskim, wyd. 2 rozsz. W. 1975 (wyd. 1 1967).

Jan Zygmunt Jakubowski

Podobne prace

Do góry