Ocena brak

LUDOWA LITERATURA

Autor /k_p1410 Dodano /04.03.2012

LUDOWA LITERATURA:

1) Ustna twórczość ludowa, anonimowa twórczość lit. będąca częścią —» folkloru.

2) Twórczość lit. autorów związanych pochodzeniem, a zazwyczaj także trybem życia i rodzajem pracy z rodzimym środowiskiem lud., które jest jej głównym lub wyłącznym odbiorcą. Ze względu na funkcję, jaką w całości współcz. kultury ogólnonar. pełnią zjawiska określane potocznie mianem lud. twórczości lit., można wyróżnić 2 rodzaje działalności zaspokajającej w pewnej, znikomej już mierze tę sferę potrzeb kult., którą w dawnej kulturze lud. wypełniał prawie bez reszty tradycyjny folklor:

a) działalność twórców „przyfolklorystycznych", którzy kontynuując metodę tradycyjnego folkloru posługują się kompleksem środków wyrazu realizujących jednocześnie funkcje poznawcze, estet., bytowe itp. i nastawieni są na bezpośredni (audiowizualny) odbiór w momencie wykonania. Ich działalność wypełnia dziś zaledwie kilka funkcji charakterystycznych dla środowiskowego wariantu kultury. Pozostali oni organizatorami żywych jeszcze współcześnie obrzędów (wesela, chrzciny, dożynki itp.), w czasie których wykonują własne teksty, wykorzystując realia sytuacyjne. Daje się zauważyć wyraźne ograniczenie wykonywanego repertuaru do kręgu spraw rodzinnych: wspomnień, wierszowanej dydaktyki dla dzieci, liryki rodzinnej. Ten typ twórców zasila w znacznej mierze obiegowy (ustny) repertuar humoryst. konceptów, żartów, wierszowanych bajek, anegdot i przypowieści, będących aktualizacją tradycyjnego folkloru. Samorzutne zbieranie folkloru oznacza tu zwykle przygotowywanie własnego repertuaru. W omawianym typie twórczości, rzadko posługującej się pismem i drukiem jako środkiem przekazu (autorzy są niekiedy niepiśmienni), a wyraźnie ciążącej ku wykonaniu ustnemu - praktyczne funkcje tekstów dominują nad estetycznymi. Grupa twórców wyraźnie „przyfolklorystycznych", zależnych od reguł folkloru, jest dzisiaj nieliczna. Przykłady: A. Bąk (Opolszczyzna) - układa wiersze okolicznościowe i satyr, oraz piosenki dla założonego przez siebie zespołu artyst., pracuje społecznie w ruchu spółdzielczym i kole gospodyń wiejskich; W. Grzegorczyk-Poniewierka (Kieleckie) - tworzył teksty w konwencji tradycyjnej pieśni-nowiny o katastrofach, zabójstwach i niezwykłych wydarzeniach, wykonując je na lokalnych imprezach oraz przed przybywającymi w Góry Świętokrzyskie turystami; K. Zaborowska (Kieleckie) - układała wiersze nawiązujące do pieśni lud. i rei., w których opiewała krajobraz świętokrzyski i bohaterów miejscowej legendy; P. Hołyszowa (Lubelskie) - przygotowała zbiór folkloru obrzędowego, teksty jej autorstwa funkcjonują anonimowo w okolicy; J. Ryś (Rzeszowskie) - przygotował zbiór lokalnego folkloru obrzędowego, uprawiał formy dydakt., satyr., rysował i malował, zorganizował zespół muz., przygotował tom wspomnień; M. Wójcik (Lubelskie) - tworzy teksty okolicznościowe, które stanowią repertuar uroczystości i wieczornic miejscowego koła gospodyń wiejskich; K. Wiśniewska (Lubelskie) - układa wiersze z myślą o repertuarze uroczystości i spotkań odbywających się w miejscowej szkole.

b) działalność tzw. pisarzy lud., posługujących się słowem pisanym jako podstawowym środkiem wyrazu. Kryteria określające przynależność danego twórcy do grupy pisarzy lud. są od lat przedmiotem sporu. Folkloryści, badacze literatury, autorzy opracowań i antologii pisarstwa tego typu (S. Pigoń, K.L. Koniński, S. Czernik, S. Lichański, A. Aleksandrowicz) biorą tu pod uwagę wyznaczniki socjol., kulturowe, światopoglądowe, biogr., psychol., artystyczno-językowe, przyznając mniej lub bardziej decydującą rolę takim elementem, jak: pochodzenie społ. twórcy (wiejskie, robotn.), typ wykształcenia (np. samouctwo, szkoła elementarna) i zawodu (np. zarobkowa praca fizyczna), trwałość więzi z rodzimym środowiskiem, założony odbiorca (adresat) twórczości i jej oddźwięk w społeczności lokalnej, świadomość pisarska twórcy, cechy artyzmu i języka (gwara), autentyzm realiów. Współcz. badaczy literatury twórczość lud. tego typu interesuje m. in. jako teren współistnienia i wzajemnego przenikania motywów tradycyjnego folkloru z konwencjami literatury oficjalnej i współcz. kultury masowej. Pierwsze znane świadectwa pisarstwa lud. sięgają pocz. XIX w. (J. Gajdzica ze Śląska Ciesz., J. Kostucha z Krakowskiego), jako zjawisko zauważalne pojawiło się ono w pocz. 2 poł. XIX w. w wyniku cywilizacyjnego awansu środowisk lud., upowszechnienia oświaty (umiejętności czytania i pisania), wzrostu świadomości społ. i nar., a rozwinęło się szerzej u schyłku tego stulecia i w pocz. XX w. Charakterystycznymi przedstawicielami starszej generacji pisarzy lud., ur. w 1 poł. XIX w., byli np. J. Rak, Ł Ślusarczyk, M. Szarek, F. Magryś, J. Myjak-Myjkowski, na Śląsku -  A. Sikora, Juliusz Ligoń, D. Szędzielorz, J. Kupiec, W. Hajda, na Warmii- A. Samulowski; pokolenie młodsze, ur. w 2 poł. stulecia, reprezentują np. J. Bojko, A. Marzec, F. Kuraś, A. Kucharczyk (Jantek z Bugaja), J. Marcinek, K. Sawczuk, A. Stopa, na Śląsku - P. Kołodziej, M. Jasionowski, F. Wilczek, J. Kania, J. Wantuła, A. Świder, na Warmii i Mazurach - M. Kajka, M. Lengowski, A. Śliwa, na Kaszubach - J. Klebba, O. Karszny, S. Okoń, W. Rogala. W większości wypadków pisarze ci odznaczali się pewną typowością biografii: pełnili funkcję środowiskowego autorytetu, byli inicjatorami przedsięwzięć kult.-oś-wiat., lokalnymi czy regionalnymi działaczami społ. i narodowymi. Szeroki zasięg oddziaływania lud. twórczości lit. w środowisku rodzimym można stwierdzić zwł. w piśmiennictwie takich regionów, jak —» Śląsk, —> Warmia i —» Mazury, —» Kaszuby, gdzie była ona zjawiskiem ,wielofunkcyjnym, w swych przejawach niezwykle intensywnym i pełniła rolę literatury nar. w ogóle. Po I wojnie świat., w Polsce niepodległej, zasięg pisarstwa tego typu uległ ograniczeniu, równocześnie jednak ukształtowała się grupowa świadomość pisarzy ludowych. Identyfikowali się oni jako zbiorowość posiadająca własną historię natury polit. i artyst., próbowali formułować własny program ideowy i lit., w którym ścierały się rozmaite tendencje: tradycjonalizm i separatyzm kult., dążenia regionalistyczne i antyurbanistyczne, ideologia agraryzmu i radykalizujących ruchów chłopskich (czasopismo —» „Wieś-Jej Pieśń" wyd. 1933-34 przez W. Breowicza, Kucharczyka, A. Olchę, zalążek Zw. Literatów Lud. powst. 1933, działalność pisarzy skupionych wokół ZMW „Wici"). Zjawiska te budziły żywą dyskusję (zwł. n.t. miejsca kultury lud. w kulturze ogólnonar.), w której wypowiadali się socjologowie, badacze kultury i literatury (J.S. Bystroń, S. Pigoń, J. Chałasiński), pisarze i publicyści (W. Orkan, M. Czuchnowski, J. Przyboś, S. Młodożeniec, W. Skuza, J. Wiktor, S. Czernik, L. Kruczkowski, K. Irzykowski). Pisarze lud. nurtu radykalizującego byli najliczniej reprezentowani wśród założycieli tyg. —» „Wieś", wyd. 1944-54 pod red. J.A. Króla, Oddziału Wiejskiego ZLP (1945-48) grupującego pisarzy lud. i literatów zaw. podejmujących tematykę wiejską, Stowarzyszenia Twórców Lud. (powst. 1966 w Lublinie).

Do regionów najczynniejszych w zakresie pisarstwa lud. należą współcześnie Lubelskie, Kieleckie, Krakowskie (—» Podhale), Beskid Żywiecki, Kaszuby, także Śląsk (Ciesz., Opolski), Kujawy i Wielkopolska. Wśród uprawianych gatunków dominują te, w których najłatwiej o bezpośrednią ocenę rzeczywistości bieżącej, gdzie możliwa jest samorzutna reakcja wobec faktów szczegółowych, konkretnych i zmiennych, czego nie może czynić - uogólniająca zazwyczaj rzeczywistość - literatura oficjalna. Uprzywilejowanymi gatunkami wykorzystującymi współcz. realia są: przysłowia i zwroty przysłowiowe (np. P. Krzykalski, S. Gąsienica Byrcyn - Krakowskie, W. Kunysz - Rzeszowskie, W. Jarecki - Łódzkie, J. Stręciwlik -Lubelskie), satyra obycz. (J. Bassa - Lubelskie, W. Cichy, M. Basa - Kieleckie), wierszowana bajka dydakt. (J. Świderski, J. Małek, K. Złomański, B. Pietrak-Lubelskie), anegdota, humoreska i gawęda - gatunek charakterystyczny zwł. dla regionu podhalańskiego, gdzie przejawia od dawna dużą żywotność (tradycja —» Sabały, A. Tylka Suleja, A. Stopka Nazimek, A. Skupień Floręk, Gąsienica Byrcyn, A. Pach, A. Zachemski, H. Waligóra). Są to obok piśmiennictwa pamiętnikarskiego i wspomnieniowego (—» pamiętnik lud.) gatunki dla współczesności najbardziej znamienne, realizujące autentyczne potrzeby środowiska, w którym funkcjonują (na równi z masową twórczością lit.) jako lokalny repertuar zespołów amatorskich, świetlic, placówek kult. itp. Znaczną popularnością cieszą się również utwory okolicznościowe (mówiące o rocznicach hist., pisane z okazji świąt państw., Dnia Kobiet itp.). Wypowiadają się w tym gatunku przede wszystkim autorzy, którzy w okresie międzywojennym uprawiali poezję polit., wierszowaną publicystykę itp. (m. in. S. Buczyński, W. Kuchta, Z. Kupisz, J. Pocek - Lubelskie; F- Beciński, S. Skulski - Kujawy; H. Biłka, M. Kozaczkowa - Krakowskie; F. Rak - Kieleckie; S. Harla -Rzeszowskie; S. Komoniewski -pn. Mazowsze; P. Kamiński-Podlasie). Stosunkowo mniejszy zasięg wykazuje poezja liryczna - krajobrazowa, rei., osobista - korzystająca zarówno ze wzorów utrwalonych w ogólnonar. tradycji lit., jak w pieśni lud. (A. Gut-Stapińska, H. Nowobielska - Krakowskie, Beciński, Pocek, Skulski). Publikacją dorobku pisarzy lud. zajmują się gł. Wydawnictwo Lub. (m. in. Lub. Biblioteka Lud., zał. 1962, w której ukazują się indywidualne zbiory pisarzy chłopskich i antologia —» Wieś tworząca wyd. od 1962, t. 1 przez A. Aleksandrowicz, t. 2-5 1966-74 przez E. i R. Rosiaków), LSW (m. in. Biblioteka Dawnych Pisarzy Chłopskich powst. 1953, Biblioteka Współcz. Poetów Lud. od 1970), Śląski Instytut Nauk. w Katowicach i Instytut Śląski w Opolu współpracujące z wydawnictwami Śląsk i Ossolineum (m. in. —» Biblioteka Pisarzy Śląskich), Wydawnictwo Morskie (w zakresie piśmiennictwa kaszubskiego), Wydawnictwo „Pojezierze" (w zakresie piśmiennictwa mazur.-warm.). Studia nad lud. twórczością lit. ukazują się w dwumies. —»Literatura Ludowa" (1957-68, wznów. 1972), wiele uwagi poświęca jej też kwartalnik społ.-kult. —» „Regiony" (powst. 1975).

K.L. KONIŃSKI Pisarze ludowi. Wybór pism i studium o t.1., t.1-2, Lw. 1938; Wybór pisarzy ludowych, cz. 1, oprac. S. Pigoń, Wr. 1948; Antologia współczesnej poezji ludowej, wstęp i oprac. J. Szczawiej, wyd. 2 popr. i uzup., W. 1972 (wyd. 1 1967); Śląscy pisarze ludowi (1800-1914). Antologia poezji i prozy, wstęp i oprać. J. Kucianka, Wr. 1968; Chłopski znak (antologia chłopskiej poezji partyzanckiej), wybór i wstęp A. Aleksandrowicz-Ulrich, Z.J. Hirsz, Lubi. 1969; Pogłosy ziemi. Antologia współczesnej ludowej poezji religijnej, wybór i wstęp S. Jończyk, wyd. 2 W. 1972; Gawędy Skalnego Podhala, wybór i wstęp W. Wnuk, wyd. 3 Kr. 1975. S. PIGOŃ Plony pisarstwa ludowego, w: Na drogach i manowcach kultury ludowej, Lw. 1939; S. LICHAŃSKI O metodzie badań l.l., Łódź 1947; S. CZERNIK Chłopskie pisarstwo samorodne, W. 1954 (studium i wybór tekstów); J. LIGĘZA Ludowa literatura górnicza, Kat. 1958; A. KAMIEŃSKA Pragnąca literatura. Problemy pisarstwa ludowego i nurtu ludowego w poezji współczesnej, W. 1964; S. CZERNIK Z zagadnień pisarstwa ludowego, w: Z podglebia, W. 1966; Z. BED-NORZ Ludowe żniwo literackie. Pisarstwo ludowe współczesnej Opolszczyzny, Wr. 1966 (studium i wybór tekstów); E. CHUDZIŃSKI Niektóre problemy współczesnego pisarstwa ludowego, „Ruch Lit." 1967 nr 6; D. SIMONIDES Współczesna śląska proza ludowa, Opole 1969; S. PIGOŃ Na drogach kultury ludowej, wybór i oprac. T. Jodełka-Burzecki, W. 1974 (tu m. in. Zarys nowszej l.l., prwdr. 1946); E. CHUDZIŃSKI Chłopski ruch literacki w dwudziestoleciu międzywojennym, „Pam. Lit.," 1975 z. 3; R. SULIMA Folklor i literatura. Szkice o kulturze i literaturze współczesnej, W, 1976; L.L i literatura chłopska, red. A. Aleksandrowicz, Cz. Hernas, J. Bartmiński, Lubi. 1977; J. JASTRZĘBSKI Wokół kultury i l.l. 1939-1948, W. 1978.

Roch Sulima

3) Literatura popularna „dla ludu'', twórczość piśmiennicza pisarzy wykształconych, przeznaczona dla odbiorcy lud., podporządkowana idei szerzenia wśród ludu określonych wzorów kultury i oświaty, realizująca zadania wychowawcze, nar.-patriot., rel., społeczne. Wyrosła z ducha oświeceniowego dydaktyzmu (Tow. do Ksiąg Elementarnych), ukształtowała się w XIX w., znajdując oparcie w romant. i pozytywist. zainteresowaniu życiem ludu oraz w koncepcjach edukacyjnych wysuwanych przez różne ośrodki dyspozycji ideologicznej. Dominował wśród nich program solidaryzmu społ. i nar., co w ówczesnych warunkach, w obliczu polityki władz zaborczych nadawało twórczości tego typu wyraziste zabarwienie ideowe: uczyła ona przywiązania do ojczystego kraju, jego języka, obyczaju, historii, kultury. Przy tym zasadniczym nastawieniu l.l. była terenem rywalizacji (i przenikania wzajemnego) rozmaitych orientacji - konserwatywno-klerykalnych, chrześć.-społ., organicznikowskich i pozytywistycznych. W miarę rozwoju i różnicowania się zorganizowanego życia polit. uzewnętrzniały się w niej również idee emancypacyjne i radykalizują-ce, związane z kształtowaniem się (u schyłku XIX w.) nowocz. ruchu lud. i socjalistycznego. Początkowo odbiorcą l.l. był lud wiejski, w 2 poł. XIX w. zaczęto ją rozpowszechniać również w środowiskach proletariatu miejskiego, wśród rzemieślników i robotników przemysłowych. W poszczególnych zaborach powoływano specjalne wydawnictwa, księgarnie, instytucje zajmujące się jej inspirowaniem, drukiem i kolportażem. Szczególną rolę odegrały tu towarzystwa oświat., np. poznańskie Tow. Oświaty Lud. (TOL, 1872-78) i Tow. Czytelni Lud. (TCL, zał. 1880), galie. Macierz Pol. (zał. 1880) i Tow. Szkoły Lud. (TSL, zał. 1891), ciesz. Macierz Szkolna (zał. 1885), warsz. Koło Oświaty Lud. (zał. 1882) i Pol. Macierz Szkolna (zał. 1906). Obok publikacji książkowych (często w specjalnych seriach, np. Książki dla Wszystkich M. Arcta, wyd. od 1901) zapotrzebowanie na literaturę tego typu zaspokajały —» kalendarze, a zwł. prasa dla ludu, rozwijająca się od poł. XIX w.: na Śląsku (np. —» ,,Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", —» Gwiazdka Cieszyńska" —» Katolik", „Nowiny Raciborskie", —» „Gazeta Opolska"), w Galicji (np. —»Dzwonek", —» „Strzecha", —»Chata", —» „Pszczółka" i „Wieniec", lwow. —» „Przyjaciel Ludu"), na ziemiach zaboru ros. (zwł. warsz. —» „Kmiotek", —» „Gazeta Świąteczna", —»Zorza"), w Wielkopolsce, na Pomorzu, Warmii i Mazurach (np. —» „Przyjaciel Ludu Łęcki", —» „Szkółka Narodowa", —»Nadwiślanin", pozn. „Oświata", chełmiński „Przyjaciel Ludu", —» „Gazeta Grudziądzka"); prasą tego typu dysponowały również skupiska emigracji zarobkowej, zwł. w Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Na l.l. składały się zarówno utwory ściśle lit. (proza beletryst., utwory wierszowane, tzw. —» dramat ludowy), upowszechniające pewne wzorce osobowe, zasady postępowania i w związku z tym odznaczające się wyrazistą intencją dydakt. (—» dydaktyczna literatura), jak utwory popularyzujące wiadomości z różnych dziedzin życia i nauki - np. z historii kraju i świata - w przystępnej formie i na poziomie, jak zakładano, dostosowanym do możliwości lud. odbiorcy. W przyciąganiu jego uwagi l.l. współzawodniczyć musiała z twórczością lit. nastawioną na dostarczanie czytelnikowi atrakcyjnej rozrywki i sensacji (tzw. —» brukowa literatura), przejmując zresztą od niej pewne schematy fabularne i chwyty stylist. pobudzające zainteresowanie odbiorcy. Okres szczytowego rozwoju przeżywała l.l. w 2 poł. XIX w., chociaż i w latach późniejszych niewiele straciła ńa wzięciu, co wiązało się ze wzrostem oświaty wśród ludu i pomnażaniem liczby potencjalnych czytelników. Wśród przedstawicieli l.l. znajdowali się uznani literaci i publicyści-popularyzatorzy, w przeważnej jednak mierze była ona dziełem pisarzy specjalizujących się w tego rodzaju użytkowej produkcji literackiej. Z ogromnej rzeszy działających w tej dziedzinie twórców można przykładowo wymienić: I Czartoryską, jako autorkę zbioru opowiadań hist. i porad gosp. —» Pielgrzym w Dobromilu (1818), S. Jachowicza, W. Wielogłowskiego, L. Siemieńskiego (—» Wieczory pod lipą), J.K. Gregorowicza, W.L. Anczyca, J. Grajnerta, A. Dygasińskiego, Z. Kowerską, K. Prószyńskiego, M. Brzezińskiego, M. Wysłouchową, W. Kosiakiewicza, F. Morzycką, H. Orsza-Radlińską - czynnych na ziemiach Królestwa Pol. i w Galicji, J. Woykowską, P. Stalmacha, I. Danielewskiego, A. Karwatową, S. Kujota - działających w Wielkopolsce, na Śląsku i Pomorzu. Po II wojnie świat, zasięg tradycyjnej l.l. wyraźnie zmniejszył się (poza nielicznymi środowiskami i terenami o charakterze enklaw kult.) na rzecz rozmaitych form nowocz. działalności oświat, i popularyzatorskiej oraz współcz. literatury popularnej, należącej do kultury masowej i korzystającej z nowych, często innych niż druk, środków przekazu.

Ryszard Górski

Podobne prace

Do góry