Ocena brak

Literatura okresu wojny i okupacji 1939-1945

Autor /dynamitka001 Dodano /05.04.2012

W wyniku wydarzeń wojennych 1939 i okupacji kraju twórczość artyst. i życie lit. doznały poważnego ciosu. Pod okupacją niem. uniemożliwiono Polakom wszelką legalną działalność lit. i wydawn., zamknięte zostały wszystkie instytucje, związki i stowarzyszenia kult., szkoły wyższe i szkoły średnie ogólnokształcące. Wojna spowodowała rozproszenie środowiska twórczego. Część pisarzy znalazła się w obozach jenieckich, koncentracyjnych i gettach, część została zmuszona do ukrywania się przed policją okupanta i do życia nielegalnego, inna część wreszcie pędziła poza granicami kraju żywot uchodźców lub deportowanych, niektórzy trafili do szeregów armii pol. na obczyźnie. Pisarze w okupowanym kraju nawiązali w tych warunkach w swej postawie i działalności do tradycyjnej roli literatury pol. uwarunkowanej w ciągu kilku pokoleń życia w niewoli wymogami walki z obcą przemocą o samoistność i autentyczność nar., o godność ciemiężonych i o lepszy kształt przyszłości. Pisarze pod okupacją niem. zajęli - z wyjątkiem paru osób - stanowisko nieugięte wobec wszelkich prób pozyskania ich do działań kolaboracyjnych i powstrzymywali się solidarnie od publikacji w koncesjonowanych wydawnictwach i periodykach hitlerowskich.

Pierwociny życia lit. pod okupacją niem. sprowadzały się do organizowania konspiracyjnych wieczorów w mieszkaniach prywatnych, lektury poezji, tekstów scen., esejów, opowiadań i do dyskusji na temat różnych zjawisk i lektur. Było to szczególnie charakterystyczne dla > Warszawy i > Krakowa oraz 1941—44 także Lwowa, niewspółmiernie zaś rzadsze na ziemiach wcielonych do Rzeszy wobec masowego wysiedlenia stamtąd inteligencji twórczej i większego jeszcze niż w Generalnym Gubernatorstwie nasilenia terroru. Większość obecnych w kraju pisarzy uczestniczyła w różnych formach podziemnego życia kult. - zebraniach lit,, pracy czasopism tajnych czy w in. działaniach konspiracyjnego ruchu wydawniczego. Spośród ok. 1400-1500 tytułów broszur i książek różnej treści wyd. konspiracyjnie na ziemiach pol. pod okupacją niem. ponad 200 stanowią publikacje o charakterze lit.: kilkadziesiąt indywidualnych tomików wierszy lub antologii poezji, śpiewniki, zbiory nowel, reportaży lit. lub esejów, publikacje satyryczne. Niektóre prywatne firmy wydawn. lub pośrednicy skupywali tajnie od pisarzy manuskrypty gotowych lub przygotowywanych utworów. Stanowiło to jedno ze źródeł doraźnej pomocy dla spauperyzowanych twórców, a zarazem pewien bodziec do pisania w niesprzyjających warunkach.

Znaczna część pisarzy powiązana była organizacyjnie z różnymi grupami cywilnego lub wojsk, ruchu podziemnego i widziała swą rolę twórczą w owej dobie w spełnianiu swoistego zamówienia społecznego. Przyczyniało się to - mimo anonimowości działania - do wzrostu poczucia osobistej odpowiedzialności pisarza wobec czytelników i społeczeństwa. Większość pisarzy umiała połączyć przy tym służbę aktualności wynikającą z myślenia polit. i hist. z wiernością wobec wymagań artyzmu.

Na miejscu całkowicie zlikwidowanej przez okupanta jawnej prasy pol. powstawała prasa konspiracyjna, obejmująca obok pism informacyjnych także liczne (gł. 1942—43) pisma lit. różnej orientacji ideowej i artystycznej. I tak np. w Warszawie ukazywały się —> „Sztuka i Naród" (red.: O.B. Kopczyński, W. Bojarski, A. Trzebiński, T. Gajcy), >Sprawy Narodu" (J. Dobraczyński), „Dźwigary" (R. Bratny), —> „Kultura Jutra" (J. Braun), >Prawda" (m. in. Z. Kossak-Szatkowska), „Nurt" (F. Goetel i W. Horzyca), „Przegląd Spraw Kultury" (S. Sawicka), —> „Droga" (E. Pohoska, S. Marczak-Oborski), „Lewą marsz" (T. Głowacki), >Przełom" (W. Bieńkowski), w Krakowie —> „Miesięcznik Lit." (T. Kwiatkowski). Wokół niektórych redakcji tworzyły się ugrupowania młodych twórców, zazwyczaj słuchaczy polonistyki czy in. dyscyplin humanist. na tajnych uniwersytetach funkcjonujących od roku akad. 1940/41, np. grupa „Sztuki i Narodu" (kwiecień 1942 -lipiec 1944), do której obok redaktorów pisma zalicza się Z. Stroińskiego, W. Menela i in., grupa ,,Drogi" (ok. 1943-44), z którą związany był m. in. K.K. Baczyński, grupa „Dźwigarów" (ok. 1943—44), w której uczestniczyli obok redaktora pisma także H. Radzymińska (J. Żwirska), J. Radzymińska, Z. Stolarek i W. Zalewski. Te i inne grupy wyrażały nie tylko różne poglądy dotyczące kształtu i zadań literatury, lecz także różne koncepcje ideowo-społeczne i światopoglądowe, których odzwierciedleniem były także dyskusje i polemiki lit., zwł. na temat stosunku do tradycji, bliższej (20-lecie międzywojenne) i dalszej (romantyzm).

W rozwoju twórczości oryginalnej przodowała poezja. Obok utworów poetów starszej i średniej generacji, znanych już przed wojną, jak L. Staff, M. Jastrun, Cz. Miłosz (który 1940 zapoczątkował praktykę konspiracyjnego wydawania własnych tomików poet.), J. Zagórski, W. Bąk, M. Żuławski, J. Gamska-Łempicka, pojawiają się w indywidualnych zbiorkach, konspiracyjnych antologiach poezji (najbardziej znane: Pieśń niepodległa, Słowo prawdziwe, > Werble wolności, > Z otchłani, > Wierne płomienie, > Śpiew wojny) i na łamach prasy lit, debiuty autorów najmłodszych, urodzonych po I wojnie świat. - Baczyńskiego, T. Borowskiego, Gajcego, Trzebińskiego, Stroińskiego, Bojarskiego. Szczególną rangę i popularność zyskały pieśń i piosenka okolicznościowa. Satyra prozą i wierszem awansowała do roli obrońcy ogólnonar. morale. Fraszka i dowcip wpłynęły w pierwszych latach okupacji w dużym stopniu na ukształtowanie obyczaju i oceny zachodzących wydarzeń, co najmniej w szerokich kręgach ludności miejskiej; stały się czynnikiem swoistej samoobrony psychicznej. Tej formie twórczości poświęcało swe piórą całkowicie lub częściowo wielu znanych pisarzy średniego pokolenia, jak m. in. S.R. Dobrowolski, A. Maliszewski, T. Hollender. Popularyzowały ją też specjalne czasopisma, jak > „Lipa" i > „Na ucho". W dziedzinie prozy poważną rangę uzyskały w odbiorze społ. nowela i esej oraz reportaż lit. z pogranicza literatury faktu. Do najgłośniejszych pozycji tego okresu należą krążące w maszynopisach i żywo dyskutowane nowele wojenne J. Andrzejewskiego podejmujące problematykę moralną świata więzień, gett i obozów, opowieść dokumentalna A. Kamińskiego > Kamienie na szaniec, eseje B. Suchodolskiego Skąd i dokąd idziemy, pośw. problemom kultury współcz., K. Wyki List do Jana Bugaja (pierwszy szkic kryt. o twórczości Baczyńskiego), reportaże dokumentalne z getta Likwidacja getta warszawskiego A. Szymanowskiego i > Na oczach świata M. Kann, jak też podobne pozycje dotyczące obozów koncentracyjnych - Golgota i W piekle Z. Kossak-Szatkowskiej, Obóz śmierci N. Zarembiny. Nie brak też było pisarzy utrwalających swe przeżycia i przemyślenia okupacyjne w formie dziennika (Z. Nałkowska, K. Irzykowski, K.L. Koniński, Trzjebiński, we Francji A. Bobkowski). W najtragiczniejszych nawet warunkach występowała chęć dania artyst. wyrazu własnym i cudzym przeżyciom, świadczenia dla potomności i podtrzymywania ducha współczesnych. Wyrazem takiej postawy jest nader bogata twórczość powstająca w gettach, w środowisku ludzi skazanych na zagładę, żeby wymienić tylko utwory w języku pol.: poezje W. Szlengla i H. Łazowertówny oraz dziennik J. Korczaka - z getta warsz., czy poezje M. Borwicza z obozu janowskiego we Lwowie. Liczne próby lit. podejmowano w obozach jeńców w Niemczech, gdzie powstawały niekiedy utwory trwałej wartości (np. wiersze K.I. Gałczyńskiego, A. Nowickiego, T. Sułkowskiego), także w obozach koncentracyjnych - w Oświęcimiu, Ravensbruck i innych, np. wiersze Borowskiego, Z. Górskiej-Romanowiczowej, G. Chrostowskiej.

Na terenach nie objętych 1939 okupacją niem., lecz wcielonych w obręb republik radz. Ukraińskiej i Białoruskiej, znalazło się znaczne grono pisarzy skupionych gł. we Lwowie, gdzie powstał 1941 komunist. miesięcznik lit.-społ. „Nowe Widnokręgi", wyd. w języku pol. jako organ Zw. Pisarzy Radz. pod red. W. Wasilewskiej. Do współredaktorów i współpracowników pisma należeli m. in. J. Borejsza, T. Boy-Żeleński, J. Broniewska, H. Górska, M. Jastrun, K. Kuryluk, J. Pański, J. Przyboś, J. Putrament, A. Ważyk. Po napaści Niemiec na ZSRR część lwow. grupy pisarzy uszła w głąb tego kraju i uczestniczyła tam nast. w organizowaniu pol. życia kult., m. in. od 1943 w szeregach I Armii WP (Putrament, L. Szenwald, Ważyk, L. Pasternak i in.). Z przedstawicielstwem rządu RP w ZSRR związany był tyg. „Polska" wyd. 1941—43 w Kujbyszewie przy udziale Pruszyńskiego i T. Parnickiego. Dramatyczne przeżycia tych lat znalazły świadectwo gł. w literaturze wspomnieniowej, ogł. częściowo jeszcze w czasie wojny, częściowo po jej zakończeniu. Znaczną rolę spełniała w literaturze okresu wojennego grupa pisarzy przebywających od 1940/41 na emigracji we Francji, a nast. w W. Brytanii bądź w Stanach Zjednoczonych. We Francji środowisko lit., organizujące się od 1939/40 w Paryżu wokół istniejących tu od lat instytucji pol. i nowo powst. czasopism („Polska Walcząca" pod red. T. Terleckiego, „Wiadomości Polskie, Polit. i Lit." pod red. M. Grydzewskiego i Z. Nowakowskiego), uległo w czasie okupacji niem. rozproszeniu; niektórzy pisarze czynni byli w strefie neutralnej, gł. w Grenoble (B. Miciński, J. Paczkowski) i w in. ośrodkach (np. działalność —> Oficyny Florenckiej S. Tyszkiewicza, który wydał w Nicei kilkanaście bibliofilskich tomików poetyckich). W Anglii znaleźli schronienie m.in. A. Słonimski, S. Baliński, M. Pawlikowska-Jasnorzewska, M. Kuncewiczowa (prezes pol. Pen Clubu na Obczyźnie), Z. Nowakowski, K. Pruszyński. W Londynie wznowione zostały „Wiadomości Polskie, Polit. i Lit.", wyd. do lutego 1944 pod red. Grydzewskiego, zamierzone jako kontynuacja przedwojennych „Wiadomości Lit.", a począwszy od 1942 ukazywał się także miesięcznik lit. „Nowa Polska" pod red. Słonimskiego (do 1946). W Stanach Zjedn. J. Tuwim pisał w czasie wojny poemat > Kwiaty polskie, tam też powstawały nowe utwory poet. J. Lechonia, K. Wierzyńskiego, J. Wittlina, którzy od stycznia 1943 wydawali w N. Jorku pismo lit. „Tygodnik Polski" (do 1947). Znani pisarze tworzyli (a niekiedy i publikowali) w wielu punktach świata, np. K. Dłakowiczówna w Rumunii, S. Vincenz na Węgrzech, W. Gombrowicz w Argentynie, W. Broniewski, M. Wańkowicz, T. Parnicki na BI. Wschodzie, J. Łobodowski w Hiszpanii, J. Stempowski w Szwajcarii. Szczególnie bujnie rozwijało się życie lit. w środowisku armii pol. na BI. Wschodzie, a potem we Włoszech, skupiające się wokół pism „Orzeł Biały" (1942-46) oraz „W drodze" (1943-46), którego red. byli m. in. W. Broniewski i W. Weintraub, dysponujące prężnymi ośrodkami wydawn. (Jerozolima) i seriami publikującymi zarówno klasykę nar., jak literaturę współcz. (zwł. Szkolna Biblioteczka na Wschodzie i BibliotekaOrła Białego", które wydały łącznie ponad 200 tytułów). Patriotyczno-żołnierską poezję tego środowiska, w którym obok twórców już znanych (Broniewski) pojawiło się wielu debiutantów (tzw. grupa poetów II Korpusu Pol. Sił Zbrojnych), zgromadził J. Bielatowicz w czterech antologiach wfd. 1944-45 w Jerozolimie i Rzymie (Azja i Afryka, Poezja Karpacka, Nasze granice w Monte Cassino, Przypływ). Poezje Słonimskiego (przede wszystkim słynny Alarm), fragmenty Kwiatów polskich Tuwima, niektóre utwory Broniewskiego, Lechonia, Wierzyńskiego, reportaże literackie A. Fiedlera (—> Dywizjon 303) i J. Meissnera docierały do okupowanego kraju, były ogłaszane w konspiracyjnych wydawnictwach, krążyły w licznych odpisach.

Dzieła literatury pol. w latach wojny i okupacji tworzone w wolnym świecie, w okupowanym kraju, a także w więzieniach i obozach na obczyźnie, czerpiąc w sposób widoczny z hist. i moralnych doświadczeń poprzednich generacji narodu walczącego o niepodległość, prezentują obok woli przetrwania, nadziei i ufności w przyszłość wolnego świata, również skłonność do filozoficzno-moralnego uogólnienia tragicznych doświaczeń epoki, jak też ideowego i polit. rozrachunku z niedostatkami i błędami niedawnej przeszłości. Przykładem tych tendencji są np. niektóre utwory prozaiczne J. Andrzejewskiego, Z. Nałkowskiej, T. Brezy, K. Brandysa, S. Dygata, szkice K. Wyki Życie na niby, powst. w latach wojny, lecz ogłaszane i funkcjonujące w życiu lit. już w okresie powojennym. Zob. też wojenna poezja okolicznościowa 1939—45.

Azja i Afryka. Antologia poezji polskiej na Środkowym Wschodzie, oprac. J. Bielatowicz, Palestyna 1944; Z lat wojny. Poezja polska 1939-1945, oprac. K. Wyka, Kr. 1945; Antologia poezji polskiej 1939-1945, oprac. S. Lam, wyd. 2 Paryż 1946 (wyd. 1 1945); Przypływ. Poeci II Korpusu, oprac. J. Bielatowicz, Rzym 1946; Literatura na emigracji. Antologia „Nowej Polski", red. A. Słonimski, L. 1946; Pieśń ujdzie cało..., oprac. M.M. Borwicz, W. 1947; Satyra w konspiracji 1939-1945, oprac. G. Załęski, W. 1958 (wyd. 1 1948); Niech wiatr ją poniesie, oprac. T. Szewera, wyd. 2 Ł. 1975 (wyd. 1 1970); Konspiracyjna publicystyka literacka 1940-1944, oprac. Z. Jastrzębski, Kr. 1973; Poezja Polski Walczącej 1939—1945, wstęp i oprac. J. Szczawiej, t. 1—2, W. 1974. Straty kultury polskięj 1939-1944, red. A. Ordęga (J. Hulewicz), T. Terlecki, t. 1-2, Glasgow 1945; W. BARTOSZEWSKI Konspiracyjne czasopiśmiennictwo kulturalne w kraju w latach 1939-1945, „Twórczość" 1961 nr 10; tenże Konspiracyjne varsaviana poetyckie 1939-1944, Roczn. Warsz. 2 (1961); tenże Polskie judaica literackie w publikacjach konspiracyjnych 1939—1944, „Twórczość" 1962 nr 9; L.M. BARTELSKI Genealogia ocalonych. Szkice o latach 1939-1944, wyd. 3 Kr. 1974 (wyd. 1 1963); Literatura polska na obczyźnie 1940-1960, red. T. Terlecki, t.1-2, Londyn 1964-65; S. SIEROTWIŃSKI Kronika życia literackiego w Polsce pod okupacją hitlerowską, Roczn. Nauk. Dydakt. WSP Kr. (1966); Z. JASTRZĘBSKI Literatura pokolenia wojennego wobec dwudziestolecia, W. 1969; w. CHOJNACKI Bibliografia zwartych druków konspiracyjnych wydanych pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, W. 1970; tenże Działalność wydawnicza polskiego ruchu oporu 1939-1945, „Kwart. Hist." 1970 z. 3; A. GRZYMAŁA-SIEDLECKI Niepożegnani, Kr. 1972; W. BARTOSZEWSKI Tajny ruch wydawniczy w Warszawie w latach 1939-1944,w: Warszawa lat wojny i okupacji (zbiór.), W. 1973; tenże 1859 dni Warszawy, Kr. 1974; J. SZCZAWIEJ Ciosy. Z lat walki 1939-1945, t.1-2, W. 1975; J. STRADECKI Dokumentacja bibliograficzna 1918-1944 (cz. 2 1939-44), W. 1975; Literatura wobec wojny i okupacji, red. M. Głowiński, J. Sławiński, Wr. 1976; J. KOWALIK Bibliografia czasopism polskich wydanych poza granicami kraju od września 1939, t.1-4, Lub. 1976; W. BARTOSZEWSKI Model kultury polskiej w konspiracji 1939-1945, Więź" 1977 nr 9-10; M. DANILEWICZ-ZIELIŃSKA Szkice o literaturze emigracyjnej, Paryż 1978; T. SZAROTA Okupowanej Warszawy dzień powszedni, wyd. 2 W. 1978 (wyd. 1 1973); W. BARTOSZEWSKI Z kart wiernej służby, „Tyg. Powsz." 1978 nr 18-19; J. JAROWIECKI Konspiracyjna prasa w Krakowie w latach okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Kr. 1980; J. JAROWIECKI, J. MYŚLIŃSKI, A. NOTKOWSKI Prasa polska w latach 1939-1945, W. 1980.

Podobne prace

Do góry