Ocena brak

LITERATURA DLA DZIECI I MŁODZIEŻY - HISTORIA

Autor /k_p1410 Dodano /03.03.2012

LITERATURA DLA DZIECI I MŁODZIEŻY, dziedzina twórczości lit. obejmująca utwory pisane specjalnie dla młodego czytelnika lub przez niego przyswojone (np. adaptacje dzieł klasyki świat.). Łączy zazwyczaj funkcję estet. z wyrazistym nastawieniem wychowawczym i poznawczym, stawiając sobie za cel kształtowanie pożądanych postaw wobec świata, pobudzanie wrażliwości, prezentację pociągających wzorów osobowych. Właściwości l. dla dz. i m. określone są w szczególny sposób przez stopień dojrzałości umysłowej i emocjonalnej młodocianego adresata, jego potrzeby psych, i zainteresowania, zakres wiedzy życiowej i literackiej. Jest to więc literatura odznaczająca się przystępnością ujęcia, żywym i barwnym stylem, intrygującą fabułą, apelującą do wyobraźni dziecka, zaspokajająca głód wrażeń niezwykłych i niecodziennych, odwołująca się chętnie do dziecięcego poczucia humoru. L. dla dz. i m. powstawała w ścisłym związku z prądami kulturotwórczymi oświecenia, kiedy zmianom w modelu i kierunkach wychowania oraz kształcenia zaczął towarzyszyć postulat pisania utworów adresowanych do młodego czytelnika (J.J. Rousseau). Stale narastający ruch twórczy i wydawn. w tej dziedzinie (moralistyka, popularyzacja wiedzy, utwory beletryst.) kształtuje się w poł. XVIII w., obejmując stopniowo również i Polskę. Czytelnictwo okresu oświecenia w Polsce opierało się gł. - poza lekturą szkolną - na przekładach dziełek beletryst. i populamonauk. pisanych dla dzieci i młodzieży, zwł. przez autorów franc. i niem. (F. Fenelon, Ch. Perrault, M. de Beaumont, A. Berąuin, S.F. de Genlis, J.H. Campe, Ch.F. Weisse) oraz na adaptacjach (skróty, przeróbki) dzieł dla dorosłych, np. Podróży Gulliwera J. Swifta (bezim. przekł. pol. 1784), czy Przypadków Robinsona Kruzoe D. Defoe, znanych młodzieży gł. z adaptacji Campego (przekł. pol. 1793 pt. Nowy Robinson), która rozpoczęła długi cykl naśladownictw i parafraz zw. robinsonadami. Czytywane były też tomiki kompilowane z tekstów autorów pol. i obcych, zbiory maksym, rad moralnych itp. Spośród utworów pisarzy stanisławowskich szczególną popularnością cieszyły się bajki Krasickiego (wyd. 1805 tomik Bajki Ignacego Krasickiego tudzież innych autorów... dla dzieci miał 15 edycji do 1830). Stałym materiałem towarzyszącym dzieciom, zwł. młodszym, był folklor - przekazywany ustnie, o różnorodnych formach i treściach, nasyconych często fantastyką. Motywy i wzory przechodziły też z folkloru dla dorosłych, z nadaniem tendencji wychowawczych i funkcji zabawowej. Za najodpowiedniejsze dla dzieci uznawano w okresie oświecenia bajki dydakt., chociaż szeroką popularność - zapewne i wśród młodszych czytelników -zyskał także zbiór baśni orientalnych zgromadzonych i przeł. na język franc. przez A. Gallanda, a za jego pośrednictwem znany w Polsce z przekł. Ł. Sokołowskiego (Awantury arabskie, lub Tysiąc nocy i jedna 1767-69) oraz z późniejszych wyborów i adaptacji. Rozwojowi l. dla dz. i m. sprzyjała działalność KEN, a po utracie niepodległości TPN, które włączyło do swego programu walkę o język ojczysty, popularyzację wiedzy o dziejach Polski i jej kulturze. Pisanie dla dzieci i młodzieży w języku ojczystym i na tematy rodzime zalecali m. in. Jędrzej i Jan Śniadeccy, A.K. Czartoryski, K. Brodziński. Spełnili to zadanie K. Tańska (Hoffmanowa) - w dziedzinie prozy, oraz S. Jachowicz - w poezji. Utwory i autorytet obojga przetrwały długie lata: wpływ Hoffmanowej osłabł w l. czterdziestych, by znów powrócić w epoce pozytywizmu, Jachowicz pobudzał do twórczości wielu autorów w okresie międzypowstaniowym, a jego bajki i powiastki zachowały żywotność niemal do czasów nam współczesnych. W dziedzinie popularyzacji wiedzy o historii pol. duże zasługi położył zwł. J. Lelewel (—> Dzieje Polski...).

 Na okres przedpowstaniowy przypadł początek czasopiśmiennictwa dla młodego czytelnika. Pierwsze oryginalne czasopismo tego typu, —>Rozrywki dla Dzieci", zawierające bogaty materiał z dziejów kultury pol., wydawała 1824-28 Tańska. Nowatorską koncepcją, nawet w skali eur., odznaczał się „Dziennik dla Dzieci" (1830) Jachowicza, dzięki nawiązaniu ścisłego kontaktu z czytelnikami i aktualizacji tematu, zwł. w okresie powstania listopadowego. Po jego upadku rozwój l. dla dz. i m. uległ na ok. 10 lat zahamowaniu. Pod zaborem ros. idee Hoffmańowej podjęła P. Krakowowa, autorka powieści Pamiętniki młodej sieroty, ukazującej nowe drogi emancypacji zawodowej kobiet, robinsonady Wspomnienia wygnanki, ponadto redaktorka (przy współudziale W. Trojanowskiej) czasopisma dla dzieci „Zorza" (1843-44). T. Nowosielski, poeta rozpoczynający twórczość pod patronatem Jachowicza, wydał Towarzysza domowego pilnych dzieci, dzieło o pięknej szacie graficznej (z drzeworytami W. Smokowskiego), które doczekało się 13 wydań w XIX w. Wśród drugiego pokolenia pisarzy romant. uformowała się grupa propagująca idee demokr. i pisząca dla młodego czytelnika ze środowisk ludowych. Np. N. Zmichowska wprowadzała swą pracą nauczycielską nowe prądy do wychowania młodego pokolenia; dla niego też. przeznaczyła powieść hist. o ambicjach społ. Dańko z Jawuru. Wobec zakazów cenzury czasopisma dla młodzieży przyjmowały postać kryptoperiodyków - pism seryjnych: S. Pruszakowa redagowała „Rozrywki dla Młodocianego Wieku" w 3 seriach 5-tomowych (1856-57 i 1860-63), J. Śmigielska wydawała poszyty o pozytywist. już tendencjach „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne dla Młodego Wieku'' (1856-57 i 1861 pt. „Zabawy Umysłowe..."). W Poznańskiem torowała drogę pisarstwu dla dzieci chłopskich J. Woykowska utworami dydakt. i popularyzacją historii; uprawidła ją również B. Moraczewska. Istotne znaczenie miała działalność wydawn. i red. E. Estkowskiego, z którego „Szkółką dla Dzieci" (1850-53) współpracował T. Lenartowicz. W zaborze austr. działalnością oświat, i pisarstwem dla młodego czytelnika zajmowali się J. Goczałkowska i E. Bojanowski, autor tomiku Piosnki wiejskie dla ochronek, z wierszem Wstępnym Przygrywka T. Lenartowicza. L. Siemieński opracował popularny zarys dziejów Polski —> Wieczory pod lipą (przeznaczony dla ludności wiejskiej, ale wykorzystywany też, a nawet specjalnie wznawiany dla młodzieży) i tomik Czytanie postępowe, zawierający baśnie, podania, legendy, przypowieści, a w nowatorskim studium o książkach dla dzieci (1852) torował drogę literaturze dostosowanej do wrażliwości estet. młodego odbiorcy. W. Trojanowska redagowała pisemko rękopiśmienne, wyd. nast. w 4 tomikach, a K. Cieszewski —> „Czytelnię dla Młodzieży" (1860-61), wspieraną przez wielu światłych autorów.

Izabela Kaniowska-Lewańska

Po upadku powstania styczniowego l. dla dz. i m. znalazła się w polu uwagi pisarzy, pedagogów, działaczy oświat., liczących na oddziaływanie wychowawcze książki w nowych warunkach społecznych. Zajęli się tą dziedziną krytycy, publikując rozprawy (np. Czasopisma dla młodego wieku P. Chmielowskiego), katalogi (m. in. Krytyczny katalog książek dla dzieci i młodzieży A. Dygasińskiego), omawiając bieżącą twórczość; inicjatywę wykazały też firmy wydawn., zwł. Gebethner i Wolff. W prozie wysunęła się na czoło tendencyjna powieść obycz. (Z. Urbanowska, Z. Morawska, W. Izdebska, B. Porawska), propagująca hasła programu pozytywist. - samodzielną pracę kobiet, naukę zawodów, wyzbywanie się ziemiańskiego stylu życia, kreująca pozytywnych bohaterów -pracowitych, energicznych, zdobywających i upowszechniających wiedzę. Powieść hist. typu awanturniczo-przygodowego reprezentował W. Przyborowski, a obycz.-dydakt. J. Papi (obok popularnego romansu Deotymy —> Panienka z okienka). Powstał nowy rodzaj powieść frfantast.-przyrodn. (E. Majewski, Z. Urbanowska, M.J. Zaleska). Wśród powieści przygodowo-awanturniczych, podróżn. i egzotycznych dominowały 1860-90 przekłady (J.F. Cooper, A. Dumas-ojciec, T. Mayne Reid, R.L. Stevenson) i przeróbki (Robinson Kruzoe w oprac. W.L. Anczyca, Podróże Gulliwera w oprac. C. Niewiadomskiej), obca literatura pamiętnikarska, różnego typu robinsonady. W okresie tym utrwaliła się też niesłabnącajpoczytność powieści J. Verne'a. Od schyłku XIX w. współzawodniczył z nimi z dużym powodzeniem W. Umiński, który zaspokoił zapotrzebowanie na „swojską" egzotykę, na bohatera Polaka, na pol. fantastykę nauk. i robinsonadę. Spośród czasopism dla dzieci i młodzieży największy zasięg oddziaływania miały -» „Przyjaciel Dzieci" (zał. 1861) i „Wieczory Rodzinne" (zał. 1880), ukazujące się bez przerwy do 1914. Pisma te przyciągały najwybitniejszych autorów, ogłaszały konkursy, propagowały najnowsze osiągnięcia wiedzy.

W dobie modernizmu w l. dla dz. i m. nie od razu nastąpił przełom. Popularność przekładów baśni H.Ch. Andersena (od 1862) i Serca de Amicisa (od 1899) były pierwszymi zwiastunami zwrotu w stronę problematyki moralnej, pierwiastków emocjonalnych i hamowanej w okresie pozytywizmu fantastyki. Świadectwem reakcji przeciw jednostronności pedagogiki pozytywist. były kryt. wystąpienia działaczy i wychowawców, m. in. nr specjalny „Poradnika dla Czytających Książki" (1901), z artykułami S. Sempołowskiej, S. Posnera i in. W 1904 ukazała się praca S. Karpowicza i A. Szycówny Nasza literatura dla młodzieży, pionierska na tle epoki, zawierająca próbę teoret. potraktowania tej dziedziny piśmiennictwa jako równouprawnionej gałęzi twórczości lit., oraz pierwszy zarys hist. przedmiotu (Szycówny) od 1830. Przemiany nastąpiły najwcześniej w poezji i baśniach. O wyraźnym nawrocie do fantastyki świadczyły utwory M. Konopnickiej (—> O krasnoludkach i sierotce Marysi), B. Ostrowskiej, B. Leśmiana, L. Rydla, J. Ejsmonda, A. Oppmana i in., natomiast w prozie powieściowej przeważał jeszcze w pocz. XX w. typ tendencyjnej literatury obycz., z pewnym przesunięciem akcentów w stronę problematyki moralnej (twórczość Z. Bukowieckiej). Wpływy estetyki modernist. oraz odkrywczych badań psychol. („stulecie dziecka") wystąpiły wyraźnie pod koniec pierwszego dziesięciolecia XX w. Odkrycia dziecka jako autonomicznego bohatera, godnego poznania i zrozumienia na równi z dorosłymi dokonali: J. Korczak, M. Dąbrowska, A. Gruszecka, J. Mortkowieżowa, Z. Rogoszówna. W książkach opartych na własnych wspomnieniach lub na wnikliwych studiach psychol. tworzyli postaci bohaterów w działaniu, sięgali do życia dzieci z „nizin", stanowiących dotychczas przedmiot filantropii i nie obdarzanych indywidualnymi rysami. W powieści hist. pojawiły się dwa wybitne nazwiska: W. Gąsiorowskiego, który m. in. dokonał adaptacji swej trylogii napoleońskiej na użytek młodzieży (—> Huragan), oraz A. Domańskiej, która kontynuując styl Panienki z okienka Deotymy, doprowadziła do wysokiego poziomu artyst. typ hist. powieści obycz. (z powodzeniem uprawianej też przez W. Gomulickiego). Nowy rodzaj powieści egzotyczno-podróżniczej zrodził się pod piórem W. Sieroszewskiego (bohaterowie pochodzący często ze środowiska robotn., mocno podkreślona tendencja demokratyczna). Klasyczną już dzisiaj powieść podróżniczo-przygodową (w typie robinsonady) napisał u schyłku życia H. Sienkiewicz (—> W pustyni i w puszczy). Tradycje sięgające Umińskiego wielki pisarz wzbogacił przede wszystkim sugestywną, przekonywającą postacią dzielnego bohatera, który miał stanowić wzór dla współcz. młodzieży. Powieść, eksponująca treści patriot., wykazuje zarazem wpływ lektur Kiplinga, którego książki tłumaczono u nas 1902-09. Z in. przekładów warto wymienić Cudowną  podróż S. Lagerlof, Chłopców z Placu Broni F. Molnara, Nad dalekim cichym fiordem A. Gjems-Selmer, Anię z Zielonego Wzgórza L.M. Montgomery. Przodująca wówczas w zakresie l. dla dz. i m. firma wydawn. G. Centnerszwera (później J. Mortkowicza) dbała o staranną szatę graficzną tych książek. Wśród czasopism największą popularność osiągnęło „Moje Pisemko" (1902-39), red. początkowo przez Szycównę, później przez M. Buyno-Arctową. Postępowe tendencje wyraziły się w czasopismach red. przez S. Sempołowską i J. Mortko wieżową: 1909-10 „Promyk" i „Promyczek" oraz 1913-14 „Z bliska i z daleka" z dod. „W słońcu", przekształconym nast. w samodzielny dwutyg. dla dzieci i wychowawców (1916-27). Treści patriot. mocno eksponowało czasopismo lwow. „Mały Światek" (1911-14).

Po odzyskaniu niepodległości podjęto wiele akcji społ. i organizacyjnych mających wpływ także na rozwój l. dla dz. i m. Powstały katedry psychologii wychowawczej pod kierunkiem S. Baleya (Warszawa) i S. Szumana (Kraków), umożliwiające pełny rozwój badań także nad recepcją dzieł sztuki; osobne badania nad czytelnictwem dzieci rozpoczęto na wydziale pedag. Wolnej Wszechnicy Pol. (H. Radlińska), powstała Komisja Ocen książek dla młodzieży szkolnej przy Min. Wyznań Rel. i Oświecenia Publ. (wydawano spisy zakwalifikowanych pozycji z ocenami), 1925 - pierwsza biblioteka publ. dla dzieci, a zał. 1927 przez M. Gutry pierwsza Bibl. Wzorowa stała się wraz z in. placówkami tego typu ośrodkiem badań nad czytelnictwem dzieci (prace Gutry, Radlińskiej, B. Grosglikowej, J. Wuttkowej i in.). Nastąpiło ożywienie inicjatyw wydawn. (przodowały nadal firmy Gebethnera i Wolffa oraz M. Arcta), powstało wiele firm prowincjonalnych, ukazywały się liczne serie wydawn., zarówno podejmujące tradycje wcześniejszych popularnych wydawnictw oświat, i tanich biblioteczek „dla ludu i młodzieży", jak produkowane bez ambicji pedag. i artyst., jako pokupny towar. Przyswajano liczne pozycje z literatur obcych, m. in. - prócz dawniejszych wznowień - utwory M. Twaina, J. Curwooda, Ch. Kingsleya, O. Wilde'a, J. Barrie'go (Piotruś Pan), A. Milne'a (Kubuś Puchatek), H. Loftinga, M. Leafa, L. Carrolla (Alicja w krainie czarów), E. Nesbit. Brakowało obszerniejszych prac histlit. i kryt., natomiast w wielu pismach, nie tylko pedag., lecz lit.--społ., ukazywały się artykuły i recenzje książek dla dzieci („Bluszcz", „Kobieta Współcz.", „Polonista", „Świat", „Wiadomości Lit."), pisane m. in. przez W. Borudzką, E. Szelburg-Zarembinę, M. Dąbrowską, F. Siedleckiego, S. Szuchową, Z. Ziembińskiego, nadto omówienia w Roczniku Lit. 1936-38. W prozie początkowo dominowała powieść o tematyce wojennej (B. Hertz, Ostrowska, Buyno-Arctowa), w połowie l. dwudziestych gł. miejsce zajęli pisarze reprezentujący na gruncie prozy dla młodego czytelnika „wielką moralistykę", poruszający poważne konflikty, problemy psychol. i społ. w duchu humanitarno-demokratycznym (Korczak, Dąbrowska, Z. Żurakowska). Ten nurt w l. trzydziestych zaczął się radykalizować, nabierać cech zaangażowania polit.-społ., a w formie zbliżać do reportażu (H. Górska, H. Boguszewska, W. Wasilewska, J. Brzoza, B. Piach). Tradycjonalistyczną, pełną optymizmu, przesyconą humorem i sentymentem odmianę prozy reprezentowali K. Makuszyński i G. Morcinek. Rozwijała się literatura dla dziewcząt (Buyno-Arctowa, W. Potemkowska, H. Auderska, czytane były także powieści M. Rodziewiczówny), wspomnieniowa (J. Kaden-Bandrowski, Hertz, Makuszyński), podróżn. i przygodowa (F.A. Ossendowski, K. Giżycki), często o charakterze reportażowym (Cz. Centkiewicz, A. Fiedler, J. Meissner, M. Zaruski), historyczna, gł. w ujęciu tradycyjnym (Z. Kossak, ponadto W. Szalay-Groele, M. Smolarski i wielu in.). Wśród czasopism przodowały początkowo „Moje Pisemko" oraz dla młodzieży starszej „Iskry" (red. W. Kopczewski). Postępowy dwutyg. „W słońcu" miał niewielki zasięg, podobnie jak „Świat Książki". W l. trzydziestych radykalizujący działacze i pisarze grupowali się wokół czasopisma „Płomyk" (zał. już 1917 wraz z dodatkiem „Płomyczek", przekształconym 1927 w pismo samodzielne).

W latach II wojny świat, nie brakło utworów pisanych z myślą o młodzieży, upowszechniających postawy heroiczne i patriot. (—> Kamienie na szaniec A. Kamińskiego). Po 1945 utrzymywała się w l. dla dz. i m. tematyka wojenna (Borudzka, Fiedler, J. Broniewska, M. Zarębińska), a także utwory dotyczące odbudowy kraju (M. Kann, H. Rudnicka). W okresie 1950-56 nastąpił zwrot ku współczesności, lecz wartość utworów obniżały schematyzm i ilustratorstwo, przy czym pozbawiono dzieci i młodzież „literatury przygód", zaspokajającej potrzeby wieku, własnej i obcej. Od ok. 1958 zaczęły ukazywać się książki poruszające w formie na pół publicyst. tematy przemilczane i drażliwe (E. Jackiewiczowa, K. Salaburska), a dot. konfliktów międzypokoleniowych, gangów młodzieżowych, powieści mocno eksponujące problemy światopoglądowe i psychol. (I. Jurgielewiczowa, M. Bielicki), moralno-obyczajowe, mówiące o życiu w kolektywie rówieśników (E. Niziurski, H. Ożogowska, A. Bahdaj, A. Minkowski, J. Domagalik i in.). Po 1960 tendencje nowatorskie przejawiają się w powieściach fantastyczno-alegorycznych, nawiązujących do tradycji dawnej literatury utopijnej i wczesnej powieści przygód (A. Kamieńska, W. Woroszylski, J. Kulmowa) oraz we współcz. formach reportażowych (M. Brandys, K. Grzybowska, Bahdaj), rozwijających się obok kontynuacji odmian uprawianych przez pisarzy starszej generacji (Centkiewiczowie, Fiedler). Rozwinęła się powieść detektywistyczna dla dzieci (Bahdaj, Z. Nienacki), podróżn. w ujęciu tradycyjnym (A. Szklarski), indiańska (Fiedler, Bahdaj, N. Szczepańska, W. Wernic), fantast.-nauk. (J. Broszkiewicz, K. Fiałkowski), dla dziewcząt (K. Siesicka, Salaburska, Jackiewiczowa), proza popularno-nauk. w typie gawędy (J. Żabiński), powieść biogr. (J. Chamiec, G: Pauszer-Klonowska), hist. (K. Bunsch, H. Rudnicka, W. Makowiecki, K. Dobkiewiczowa, M. Kruger. Cz. Rączaszkowa), także o tematyce marynistycznej (J.B. Rychliński, F. Fenikowski).

Książki dla dzieci i młodzieży wydawane są w starannie opracowanej szacie graficznej (międzynar. nagrody za grafikę) przez uspołecznione wyodrębnione wydawnictwa (—>Nasza Księgarnia", —>Iskry") oraz działy w niektórych większych wydawnictwach. Ukazuje się kilkanaście serii książkowych dla każdego wieku, począwszy od czytelników najmłodszych. Wydawane są czasopisma: wznów. 1945 „Płomyk" i „Płomyczek", powst. w tymże roku „Świerszczyk" i 1957 „Miś" dla dzieci najmłodszych.

Mimo braku we współcz. życiu lit. systematycznej krytyki oraz czasopisma poświęconego problemom l. dla dz. i m. jest ona od lat przedmiotem troski autorów i wychowawców, przeprowadza się wiele prac badawczych i wydawn. (materiałowych, podręcznikowych, monograficznych). Zespół pracowników nauk. UW o charakterze międzyuczelnianym pracuje systematycznie nad tą problematyką od 1969.

Krystyna Kuliczkowska  

Specyfika psych, adresata pozwala wydzielić w l. dla dz. i m. twórczość dla dzieci najmłodszych. Jest to prawie wyłącznie twórczość poet. - świadomie pisana dla dzieci oraz zaadaptowana dla dzieci lub przez dzieci. Teksty lit. trafiają do dziecka w tym wieku przez czytanie ciche i głośne (własne i dorosłych), recytację, śpiew, dramatyzację (np, w grach ruchowych). Dziecko najmłodsze odbiera tekst wspierany zwykle obrazem, ilustracją - towarzyszącą, wiodącą lub wyręczającą słowa (dziś w stopniu coraz większym). Tradycja tego związku prowadzi od elementarzy i książek z obrazkami do kreskówek, filmów animowanych, rysunków dziecka, inspirowanych przez literaturę. Właściwości te stanowią o swoistym, synkretycznym bycie twórczości dla dzieci najmłodszych, często niezależnym od zamierzeń pisarza. Na pocz. XIX w. czytano dzieciom bajki Ch. Perraulta i Krasickiego, dzieci były też odbiorcami tekstów kolęd i pastorałek. Z utworów romant. weszły na stałe do l. dla dz. : Powrót taty Mickiewicza, O Janku, co psom szył buty z Kordiana Słowackiego, Paweł i Gaweł Fredry, Dziad i baba Kraszewskiego. W 1 poł. XIX w. powstała też literatura pisana specjalnie dla dzieci (utwory K. Tańskiej--Hoffmanowej i S. Jachowicza). Powołały ją intencje pedag., początkowo tylko moralne, później również wychowawczo-poznawcze. Twórczość Hoffmańowej i Jachowicza, która dla tego nurtu przez całe lat dziesiątki stanowiła wzorce postępowania lit., mieściła się w modelu cnót patriarchalnej rodziny mieszcz., charakterystycznym dla kultury —> biedermeieru. Nurt ten miał swoją kontynuację w pozytywizmie - lansowany przez autorów-pedagogów (W. Bełza, J. Chęciński) i specjalne pisemka (np. „Przyjaciel Dzieci"). Natomiast romant. proweniencji jest nurt zapoczątkowany przez T. Lenartowicza, odwołujący się do folkloru wiejskiego, uczący patriotyzmu nie przez odniesienie do historii, ale do ziemi ojczystej, jako pejzażu, natury i obyczajów mieszkańców regionu. W biedermeierze podstawową formą przekazu była oświeceniowa bajka i powiastka dydakt., w romantyzmie - piosenka. Formy te podjęła M. Konopnicka w wierszach lirycznych i piosenkach dla dzieci. Od niej walor estet. utworu stał się czynnikiem organizującym dla treści wychowawczych i poznawczych. Folklor był w l. dla dz. kolejno: przez swe „prostactwo" odniesieniem niepożądanym, rezerwuarem tematów i form najbardziej swojskich, nar., a .więc zasługujących na utrwalenie w przekazach w miarę autentycznych, wreszcie stał się przedmiotem formalnych i treściowych inspiracji i stylizacji. W XX w. rodzime wątki lud. kontynuowały gł. J. Porazińska, M. Kownacka, H. Januszewska. Z inspiracji poetyką tekstów absurdalnych (ang. „rymy dziecięce", twórczość E. Leara), i nowszych kierunków lit., takich jak dadaizm i nadrealizm, oraz z praktyki kabaretu lit. i poet. estrady wywodzą się wiersze dla dzieci najmłodszych pisane przez J. Tuwima i J. Brzechwę, a później przez A. Marianowicza, W. Chotomską, J. Sztaudyngera czy L.J. Kerna.

Na przełomie wieków nowe tendencje, które zaznaczyły się w pedagogice, postulujące wychowanie przez sztukę, odbiły się także na literaturze. Pisanie dla dzieci staje się pisaniem o sobie jako o dziecku lub próbą rekonstrukcji „świadomości" czy „wyobraźni" dziecka, utrwalając przekonanie o tej samej odpowiedzialności artyst. autora utworów dla dzieci i dla dorosłych (B. Ostrowska, B. Leśmian, K. Makuszyński, J. Czechowicz, J. Tuwim, E. Szelburg-Zarembina, J. Przyboś, A. Kamieńska, A. Świrszczyńska, J. Ficowski, Cz. Janczarski,'M. Buczkówna, J. Kulmowa). Twórczość dla dziecka najmłodszego to utwory krótkie: wiersz w formie bajki, epickiej miniatury, piosenki obfitującej w powtórzenia semantyczne i foniczne, wiersz liryczny (ten ostatni odtwarza w postaci uproszczonej te same przeobrażenia, które występują w liryce współcz.), ponadto proza zrytmizowana i rymowana (najczęściej w pisemkach dla dzieci) oraz baśni - utrzymane w tradycji lud. lub zmodernizowane (Bohaterski miś Ostrowskiej, Król Maciuś Pierwszy Kor czaka, O dwóch takich, co ukradli księżyc Makuszyńskiego, Porwanie w Tiutiurlistanie W. Żukrowskie-lgo), wreszcie baśnie skonstruowane z elementów fantazji poet. bądź elementów powieści detektywistycznej.

Jerzy Cieślikowski

Rozprawy z historii l. dla dz. im. (zbiór ), Wr. 1958; S. WORTMAN Baśń w literaturze i życiu dziecka, W. 1958; I. SŁOŃSKA Dzieci i książki, wyd. 2 W. 1959; K. KULICZKOWSKA L. dla dz. im. wiatach 1864-1914. Zarys rozwoju. Materiały, wyd. 3 rozsz. i popr. W. 1975 (wyd. 1 1959); Dziecko i młodzież w świetle zainteresowań czytelniczych, red. T. Parnowski, W. 1960; T. PARNOWSKI Czytelnictwo dzieci i młodzieży w obliczu przemian, W. 1961; Mały słownik l. dla dz. i m., red. K. Kuliczkowska, I. Słońska, W. 1964; A. PRZECLAWSKA Młody czytelnik i współczesność, W. 1966; taż Książka, młodzież i przeobrażenia kultury, W. 1967; J. CIEŚLIKOWSKI Wielka zabawa. Folklor dziecięcy, wyobraźnia, dziecka, wiersze dla dzieci, Wr. 1967; Kim jesteś Kopciuszku, czyli O problemach współczesnej l. dla dz. i m., red. S. Aleksandrzak, W. 1968; W. KRZEMIŃSKA Idee i bohaterowie. Lektury młodego czytelnika, Wr. 1969; K. KULICZKOWSKA W szklanej kuli. Szkice o l. dla dz. i m., Wr. 1970; Z badań nad czytelnictwem i l. dla dz. i m„ red. A. Przecławska, W. 1970; H. SKROBISZEWSKA Książka naszych dzieci, czyli Ol. dla dz. i m., W. 1971; Studia z historii l. dla dz. i m., red. W. Grodzieńska, W. 1971; A. KRUSZEWSKA-KUDELSKA Polskie powieści dla dziewcząt po roku 1945, Wr. 1972; K. KULICZKOWSKA Dawne i współczesne problemy prozy dla dzieci, W. 1972; I. KANIOWSKA-LEWAŃSKA L. dla dz. i m. do roku 1864. Zarys rozwoju, wybór materiałów, wyd. 2 zmien, i rozsz. W. 1973; Poezja i dziecko. Materiały sesji literacko-naukowej, Poz. 1973; B. HADACZEK Wychowanie przez literaturę w Polsce międzywojennej, W. 1973; H. SKROBISZEWSKA Literatura i wychowanie. O l dla starszych dz. i m„ W 1973; G. SKOTNICKA Pozytywistyczne powieści z dziejów narodu dla dzieci i młodzieży, Gd. 1974; J. PACŁAWSKI L. dla dz. i m., Kielce 1974; J. CIEŚLIKOWSKI Literatura i podkultura dziecięca, Wr. 1975; O1. dla dz. im., red. H. Skrobiszewska, W. 1975; S. FRYCIE Powojenna proza dla dzieci i młodzieży (1945-1970), Zesz. Nauk. IN Filol. Pol. 1.1 (1975) z. 1; L. dla dz. i m. Teoria i krytyka, wybór J.Z. Białek, M. Guśpiel, Kr. 1978; Nowy słownik 1. dla dz. i m., red. K. Kuliczkowska, B. Tylicka, W. 1979; Antologia poezji dziecięcej, wstęp i oprac. J. Cieślikowski, Wr. 1979 BN 1233.

Podobne prace

Do góry