Ocena brak

Liryka w okresie Młodej Polski

Autor /Klaudia888 Dodano /03.03.2012

W pierwszej fazie (l. dziewięćdziesiąte XIX w.) Młoda Polska nie ustaliła jeszcze własnego stylu l. Aczkolwiek negowała doświadczenia poezji pozytywizmu, znajdowała się pod jej wpływem (zwł. A. Asnyka i M. Konopnickiej). Programowo wyrażała nowy stosunek do świata (postawy dekadenckie, egotyzm, odrzucenie dotychczasowych wzorców zachowań społ.), nie znajdowała jednak nowej ekspresji poetyckiej. Kontynuowała poprzednie ujęcia, polegające na kształtowaniu monologu lirycznego jako bezpośredniej deklaracji ideowej lub emocjonalnej. Mimo wprowadzenia —> symbolu nie udało się jej stworzyć wieloznacznego języka poetyckiego. Spora część ówczesnej twórczości miała charakter pośredni, łączyła elementy dwu epok (np. poezja F. Nowickiego).

Najistotniejsze propozycje nowego kształtowania poezji przedstawili: K. Przerwa-Tetmajer (jako autor Poezji. Serii II 1894) oraz najbardziej nowatorski poeta tych lat, W. Rolicz-Lieder, przez współczesnych zresztą niedostrzeżony. Już wtedy dokonały się jednak procesy, które umożliwiły dalszy rozwój. Poszerzono zakreś tradycji, w sposób programowy odwołując się do romantyzmu (przede wszystkim do Słowackiego); wprowadzono w obieg literatury pol. doświadczenia poezji zach., tak dzięki licznym artykułom informacyjnym, jak i przekładom (tłum. Ch. Baudelaire'a, pamasistów i symbolistów franc., prerafaelitów, pamasistów, symbolistów czes.); największe znaczenie w tym zakresie miała działalność Z. Przesmyckiego (Miriama) i A. Langego. W tej fazie ujawniły się w większości tendencje (niekiedy w formie zalążkowej), które miały wyróżniać poezję Młodej Polski w jej dojrzałym okresie. Niektóre z nich miały charakter efemeryczny i nie oddziałały na dalszy rozwój l. (np. próba przeniesienia do poezji zasad naturalizmu, wyraźna we wczesnej twórczości J. Kasprowicza). Dwie inne tendencje zapisały się trwale w poezji epoki. Pierwsza z nich to —> pamasizm. Właściwością jego był zwrot do poezji opisowej, stosowanie tradycyjnych form wersyfikacyjnych, z reguły bardzo kunsztownych. Elementy parnasizmu występowały u większości poetów epoki, jego zasady najpełniej wyraziły się w twórczości Langego. U L. Staffa przejawiały się one w stylizacjach antycznych, a także w posługiwaniu się sonetem, który stał się najobficiej uprawianą formą liryczną. Tendencje parnasistowskie łączyły się często ze skłonnością do poezji filozoficzno-refleksyjnej (J. Żuławski). Najbardziej obiegowym stylem poet. w okresie Młodej Polski był —> impresjonizm, w pewnym sensie przeciwstawny parnasizmowi: wyrażał się w kompozycji luźnej, w której gł. czynnikiem był paralelizm pomiędzy elementami niejednorodnymi, np. opisem pejzażu a wyrazem stanu duszy.

0 ile tendencje parnasistowskie skłaniały się ku poezji opisowo-refleksyjnej, impresjonizm bliski był l. pieśniowej (co go łączyło z poezją pol. 2 poł. XIX w.). Elementy impresjonizmu występowały m. in. w twórczości Tetmajera, M. Wolskiej oraz większości drugorzędnych liryków epoki. Bardziej złożona była sprawa —> symbolizmu, który w większości literatur eur. stanowił wówczas tendencję dominującą. Symbole młodopol. jednak, zwł. w pierwszym okresie, bliskie jeszcze alegorii, tłumaczyły się zwykle dość jednoznacznie i nie były wyrazem nowej koncepcji języka poet. jako mowy swoiście wieloznacznej, która - posługując się sobie właściwymi środkami - dąży do odrębności od mowy potocznej czy dyskursywnej, posługuje się niedomówieniami i aluzjami, bardziej sugeruje niż bezpośrednio nazywa. Symbole, obecne w poezji Tetmajera, Kasprowicza, a nawet w większej części utworów Staffa przed 1914, nie czyniły z nich zazwyczaj poezji symbolistycznej. Najwybitniejszym i zarazem najbardziej charakterystycznym przedstawicielem symbolizmu w poezji pol. był B. Leśmian, zarówno jako poeta, jak i teoretyk. W tekstach programowych sformułował on teorię języka poet.: czynnikiem w jego obrębie najistotniejszym był rytm, wyzwalający wypowiedź od racjonalistycznych skamieniałości. W twórczości poet. Leśmiana symbolizm nie wyrażał się w tworzeniu symboli (odgrywały w niej rolę stosunkowo nieznaczną), lecz ogarniał całość języka poet., powołującego do życia niezwykłe wyobrażenia, odchodzącego w dużym stopniu od przyjętej frazeologii, operującego różnymi hist. i regionalnymi złożami polszczyzny. W obręb tak pojętej poetyki symbolistycznej Leśmian wprowadził balladę, podstawowy gatunek jego wypowiedzi poetyckiej. Elementy symbolizmu grały dużą rolę w twórczości in. wybitnych poetów okresu, przede wszystkim B. Ostrowskiej (znanej również dzięki tłumaczeniom modernist. liryki franc.), wiążąc się często z tendencjami, które stały się charakterystyczne dla —> ekspresjonizmu (HymnyKasprowicza, liryka T. Micińskiego): z wizyjnością, z kompozycją wiersza sprowadzoną do swobodnego przepływu obrazów, często wewnętrznie zróżnicowanych i dysonansowych. W zakresie form liryczno-epickich zjawiskiem istotnym jest ukształtowanie się —> rapsodu, nawiązującego do Króla-Ducha Słowackiego. Najwybitniejszym przykładem twórczości rapsodycznej są poematy S. Wyspiańskiego. Rapsod był także dominującą formą prozy poet. (S. Żeromski, S. Przybyszewski).

W ostatniej fazie Młodej Polski ujawniły się tendencje do uproszczenia l. i wyrwania jej z obiegowego stylu epoki. Zjawiska prekursorskie stanowiły w tym zakresie wiersze-notatki Wyspiańskiego, czyniące z utworu poet. niemal formę wypowiedzi potocznej. Faktem o doniosłym znaczeniu była l. Staffa, który dążył do wyzwolenia poezji z impresjonist. luźności, komponując wiersze jako monologi zwrócone do drugiej osoby. Nowym zjawiskiem były też dążenianeoklasyczne (propagowane przede wszystkim w piśmie —>Museion"), mimo że nie przyniosły wybitniejszych rezultatów poetyckich. Tendencji do uproszczenia poezji towarzyszyło wprowadzenie w jej obręb tematów codziennych oraz języka potocznego. Wyrażało się to niekiedy w nawiązaniu do wątków franciszkańskich (Staff, Chwile i Księga ubogich Kasprowicza), czy do poezji wielkiego miasta reprezentowanej w l. światowej przez W. Whitmana i E. Verhaerena (np. twórczość A. Szczęsnego). Ucodziennienie l. było jednym z czynników przygotowujących poetykę —> Skamandra. L. Młodej Polski, zróżnicowana i bogata, ukształtowała bardzo wyraźne wzorce poet., które nierzadko jednak upowszechniały się w postaci charakterystycznej maniery lirycznej, nacechowanej ornamentacyjnym wielosłowiem. Dla dalszego rozwoju l. twórczość tego okresu miała znaczenie zarówno jako negatywny punkt odniesienia (ostra jej krytyka tak w wypowiedziach teoret., jak w praktyce poet. okresu międzywojennego), jak też jako zasób doświadczeń lit., będących przedmiotem kontynuacji (oddziaływanie Wyspiańskiego, Staffa, Leśmiana).

Zbiór poetów 4; Młoda Polska. Wybór poezji, oprac. T. Boy-Żeleński, Lw. 1939, BN 1125, wyd. 3 pt. Poezja Młodej Polski, oprac. M. Jastrun, Wr. 1967; Poetki Młodej Polski, oprac. J.Z. Jakubowski, W. 1963; Poezja Młodej Polski, wstęp i oprac. M. Jastrun, Kr. 1976, Bibl. Klasyki Pol. i Obcej. OLP VI; Z problemów literatury polskiej XX wieku. t. 1 Młoda Polska, red. J. Kwiatkowski, Z. Żabicki, W. 1965; K. WYKA Modernizm polski, wyd. 2 rozsz. Kr. 1968; M. PODRAZA-KWIATKOWSKA Młodopolskie harmonie i dysonanse, W. 1969; Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski, oprac, i wstęp taż, Wr. 1973 BN 1212; taż Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polski, Kr. 1975.

Michał Głowiński

Podobne prace

Do góry