Ocena brak

LIRYKA

Autor /Klaudia888 Dodano /03.03.2012

LIRYKA, jeden z trzech podstawowych —> rodzajów lit., obejmujący utwory, których domenę tematyczną stanowią przede wszystkim wewn. przeżycia, doznania, emocje i przekonania jednostki przekazywane za pośrednictwem wypowiedzi monologowej, o silnym nacechowaniu subiektywnym (—> monolog liryczny). Centralnym elementem utworu lirycznego bywa najczęściej —> podmiot liryczny (inaczej: „ja" liryczne), którego uczucia lub myśli organizują całość przedstawienia. Za najbardziej swoistą dla l. uznaje się sytuację wyznania, w której zindywidualizowane „ja" wypowiada uczucia czy przeświadczenia aktualnie dla niego doniosłe. Jeśli nawet treścią wypowiedzi jest wspomnienie (odsyłające w przeszłość) lub marzenie (odsyłające w przyszłość), ważne są one o tyle, o ile tłumaczą teraźniejszą sytuację podmiotu. Sytuacja wyznania w postaci względnie jednorodnej właściwa jest 1. bezpośredniej, w której podmiot występuje w pierwszej osobie gram., uobecniając wprost świat swoich przeżyć czy myśli (np. w —> elegii). Natomiast dla l. pośredniej charakterystyczne jest mniejsze lub większe ukrycie „ja" i sytuacji wyznania poza układem zjawisk zewn. wobec podmiotu lub w bezosobowej refleksji: monolog liryczny występuje tu w powiązaniu z elementami —> narracji, dyskursywnego wywodu lub —> dialogu. Odmianami l. pośredniej są: l. opisowa, w której subiektywna perspektywa „ja" ukryta jest w opisie jakichś przedmiotów rzeczywistości zewn. (szczególnie pejzażu), oraz l. sytuacyjna, wykorzystująca elementy fabularne i dialogowe (np. w —> sielance). L. pośrednia, zwł. zaś sytuacyjna, mieści się często na pograniczu form epickich i dramatycznych. Poza rozróżnieniem l. bezpośredniej i pośredniej znajduje się l. inwokacyjna, obejmująca utwory, w których jawności podmiotu lirycznego towarzyszy wyraziste nastawienie wypowiedzi na —> adresata lirycznego („ty" liryczne). Może nim być konkretna osoba lub audytorium, ale też upersonifikowane zjawisko lub pojęcie; w utworach tego typu monolog ma najczęściej charakter retoryczny (np. w —> odzie). Jeszcze inną odmianą jest l. podmiotu zbiorowego, w której podmiot występuje jako „my" - grupa ludzi połączonych wspólnymi przekonaniami, emocjami czy dążeniami (np. w —> hymnie). Najbardziej pierwotną jej postacią była l. chóralna; występuje ona nieraz w powiązaniu z formami l. inwokacyjnej, zwł. w wypowiedziach o charakterze modlitewnym.

Od czasów romantyzmu za najbardziej swoistą odmianę zwykło się uznawać l. bezpośrednią traktowaną jako „mowa uczuć", odsyłającą wprost do doświadczeń duchowych poety. Określano ją często mianem l. osobistej w odróżnieniu od l. maski czy l. roli, w których twórca przypisuje własne uczucia stworzonej przez siebie postaci. Romantyczne przekonanie o tożsamości „ja" lirycznego i poety zostało silnie zakwestionowane przez współcz. teorię 1., która traktuje podmiot liryczny jako konstrukcję lit., twór z istoty swej fikcyjny, mimo wszelkich możliwych odniesień do psychiki czy światopoglądu pisarza. Treści uczuciowe czy intelektualne zawarte w wypowiedzi lirycznej porządkowane są zgodnie z założeniami określonego wzorca lirycznego, który nadaje im wartość ponadindywidualną, włączając je w obyczajowość, zasób pojęć moralnych i tradycję - właściwe dla danego czasu i środowiska społecznego. Zależność między wypowiadanymi słowami a zachowaniami uczuciowymi podmiotu mówiącego sprzyja stylist. wyrazistości samego sposobu mówienia. Wypowiedź liryczna jest więc z reguły nacechowana osobliwością i niezwykłością na tle potocznej praktyki językowej oraz norm języka literackiego. Jej wyrazistość ma poza uzasadnieniami ekspresywnymi także motywacje estet.: l. jest ze wszystkich rodzajów lit. w największej mierze sztuką słowa, „grą z możliwościami języka" - gł. dzięki jej doświadczeniom kształtuje się autonomiczny język poetycki. Z pewnymi wyjątkami (np. —> poemat prozą) l. mieści się w domenie mowy wierszowanej (—> wiersz); ograniczeniom wersyfikacyjnym towarzyszą przy tym na ogół zabiegi instrumentacyjne (—> instrumentacja głoskowa). Na poziomie leksykalnym znamienne jest przede wszystkim dążenie do komplikacji związków semantycznych między słowami, przekształceń zastanych znaczeń wyrazów i wieloznaczności; dużą rolę odgrywają wszelkiego typu chwyty tradycyjnie zaliczane do —> figur retorycznych, w szczególności —> metafora i tropy jej pokrewne. Na poziomie składniowym charakterystyczne są dla języka l. zarówno uniezwyklenia ustalonych schematów (—>  inwersja, —> elipsa), jak też uporządkowania naddane, zwł. różnego typu —> paralelizmy, —> powtórzenia i —> gradacje; dużą rolę grają też napięcia między segmentacją składniowo-intonacyjną a wierszowo-intonacyjną (—> wers, —> strofa).

L. jest uznawana za najbardziej pierwotną formę twórczości literackiej. Wywodzi się ją z obrzędów rei., zaklęć magicznych, modlitw itp. W najwcześniejszym stadium ewolucji obejmowała teksty pieśniowe wykonywane z akompaniamentem muz. (tzw. melika) w ramach uroczystości związanych z kultem rel., ze świętami patriot., a także okolicznościami pracy i życia rodzinnego. Momentem przełomowym w rozwoju l. było oderwanie się jej od muzyki i usamodzielnienie jako sztuki słowa. Dużą trwałość wykazały przy tym gatunki l. ukształtowane w okresie jej symbiozy z muzyką - np. oda, hymn, dytyramb, epitalamium, epicedium, elegia należały do podstawowego zasobu żywotnych gatunków lirycznych aż do okresu —> klasycyzmu. Od czasów —> romantyzmu zatarły się w znacznej mierze gatunkowe rozróżnienia l., a górę wzięło jednolite jej rozumienie jako ekspresji uczuć i doznań. W tych ramach wyodrębniać się zwykło rozmaite odmiany rodzajowe l. ze względu na typ wyrażanych przez nią przeżyć. I tak rozróżnia się m. in. l. miłosną, l. krajobrazową, l. refleksyjno-filozoficzną, l. religijną, l. patriotyczno-obywatelską, l. agitacyjno-polityczną. Poetyka —> symbolizmu przesunęła w pojmowaniu l. akcent z emocjonalności na ,,poetyckość" - na aktywne odniesienie twórczości tego rodzaju do norm i możliwości języka. Za sprawą awangardowych kierunków artyst. (—> awangarda, w Polsce zwł. Awangarda Krak.) pojmowanie takie utrwaliło się we współcz. świadomości literackiej.

O. ORTWIN Ol.i wartościach lirycznych, w: Żywe fikcje, W. 1970 (prwdr. 1936); M. KRIDL O elemencie fikcyjnym w l., w: Z zagadnień poetyki (zbiór.), Wil. 1937; S. SZUMAN O kunszcie i istocie poezji lirycznej,Łódź 1948; M.R. MAYENOWA O sztuce czytania wierszy, W. 1963; CZ. ZGORZELSKI Historycznoliterackie perspektywy genolo-gii w badaniach nad l., „Pam. Lit." 1965 z. 2; J. SŁAWIŃSKI Koncepcja języka poetyckiego awangardy krakowskiej, Wr. 1965; J. TRZYNADLOWSKI Ewolucja l., w: Problemy teorii literatury (zbiór.), Wr. 1967; L. polska, Interpretacje, red. J. Prokop, J. Sławiński, wyd. 2 Kr. 1971.

Janusz Sławiński

Podobne prace

Do góry