Ocena brak

LIBERALIZM

Autor /Laura Dodano /31.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie txt LIBERALIZM

Transkrypt

LIBERALIZM – LIBERTÉ
MONTESKIUSZ
1. RACJONALIZMwiara w rozum, wiara w postęp (dokonuje się), wiara w meliorizm
(instytucje dają postęp)
2. INDYWIDUALIZMjednostka najważniejsza, człowiek jest miarą instytucji,
animatorem postępu jest jednostka, człowiek jest życzliwy innym
3. WOLNOŚC – co nie jest zakazane, to jest dozwolone, a co jest zakazane to szkodzi
innym (sens negatywny)
4. WŁASNOŚĆprawo naturalne i niezbywalne
5. SPRAWNE PAŃSTWO W RAMACH PRAWA
1. Liberalizm polityczny: (str. 223)
a) ogólna charakterystyka:
Liberalizm był sztandarowym nurtem myśli polityczno-prawnej XIX wieku. Jego początki zostały
już wcześniej opisane (Locke, Monteskiusz, Wolter, Diderot, fizjokraci, Smith). Wiadomo, że
liberalizm przeciwstawiał się „starej” rzeczywistości. Dużą rolę przy kształtowaniu się tej myśli
politycznej miały wielkie rewolucje: angielska, amerykańska i francuska.
cechy charakterystyczne liberalizmu politycznego:
- ideologia mieszczaństwa (liberalizm utożsamiał się z poglądami, interesami i problemami tej
warstwy społeczeństwa)
- słusznie zyskał sobie miano doktryny najbardziej typowej dla kapitalizmu w jego stadium
wolnokonkurencyjnym
- główne założenia liberalizmu politycznego:
1) zasada leseferyzmu (sł. fran.: „pozwólcie działać”), wg której gospodarka rozwija się
najlepiej przy pełnej swobodzie gospodarczej jednostek, bez interwencji państwa
2) określał człowieka jako jednostkę gospodarującą (dąży on do maksymalizacji zysku i
minimalizacji strat)
3) idealne warunki do działalności to: nieograniczona własność prywatna, całkowita
wolność umów, doskonała znajomość sytuacji na rynku, racjonalne postępowanie w
stosunkach społecznych
4) skrajny indywidualizm (np. autonomia gospodarcza producenta i jego niezależność od
państwa)
- role państwa:
1) „stróż nocny” (ochrona własności prywatnej, porządku publicznego, bezpieczeństwa
zewnętrznego)
2) kontrola reguł „uczciwej gry” na wolnym rynku
3) prawo prowadzenia takich agent gospodarczych, które przerastają możliwości
prywatnego kapitału, a których pożyteczność nie może budzić wątpliwości (np. budowa dróg,
poczta, kolejnictwo, miejska komunikacja, itd.)
- prawa jednostek:
1) autonomia myśli i sumienia
2) wolność słowa i druku
3) prawo do zrzeszania się
4) prawo do wyboru zawodu
- należy pamiętać, że liberalizm nie od początku utożsamiał się z demokratyzmem – rozwijał się on
w wielu nurtach
- liberalizm był przeciwnikiem państwa absolutnego i policyjnego
- rozwijał się w krajach o ugruntowanej pozycji mieszczaństwa, jednakże nie zawsze tak samo
(wiązało się to z odmiennymi czynnikami historycznymi poszczególnych państw)
- do najwybitniejszych, dziewiętnastowiecznych przedstawicieli liberalizmu należeli:

1) we Francji: Pierre Paul Royer-Collard, Beniamin Constant, François Chateaubriand
2) w Anglii: Jeremy Bentham, John Stuart Mill
___
BENJAMIN CONSTANT (Szwajcaria)
• „O wolności starożytnych w porównaniu z wolnością współczesnych”, wolność religii
• „gdzie nie ma prawa, tam nie ma obowiązku”
• wolność w posiadaniu człowieka; gwarancja, że może robić co chce; nikt nie może
ingerować w wolność; zdobywanie własności [nienaruszalność]; możliwe jest
działanie w sferach publicznych; wiąże się z wykształceniem
władza nie może ograniczać społeczeństwa, a społeczeństwo nie może ograniczać
jednostki
• podział władzy na 6 segmentów (liberalizm kontynentalny):
 władza reprezentacji stałej (izba parów) – dziedziczna izba, dożywotnia, nie
pochodzi z wyboru
 władza reprezentacyjna opinii – wybory cenzusowe, druga izba – niższa,
obieralna, temporalna
 władza królewska – utrzymuje równowagę, władza balansująca system
polityczny
 władza ministrów – rząd
 władza sądowa – niezawisła, sędziowie z nominacji króla
 władza samorządowa (municypalna) – lokalny gwarant wolności jednostki
b) Beniamin Constant: (1767-1830), najtęższy teoretyk-doktryner francuskiego okresu Restauracji,

-

-

-

autor wielu dzieł m.in.: „O monarchii konstytucyjnej i rękojmi władz publicznych”, „Wykład
polityki konstytucyjnej”.
poglądy Constanta:
postanowienia Karty konstytucyjnej z 1814 roku były dla jego doktryny punktem wyjścia
własność prywatna to podstawowe prawo człowieka, a ochrona tego prawa to główne zadanie
państwa
legitymacją udziału we władzy są: własność i wykształcenie
wolność nie jest identyczna z zasadą zwierzchnictwa, nie jest też jakimś abstrakcyjnym prawem
natury; wolność to wyzwolenie od przymusu i bezprawia (wolność to sprecyzowane prawa
podmiotowe, indywidualne, przysługujące jednostce – obywatelowi, chronione przez państwo)
popierał skrajny indywidualizm (jednostka jest wyższa od władzy państwowej, zwycięstwo
indywiduum nad masami)
władza suwerenna należy do jednostki (nie ma jej ani naród, ani jego przedstawiciele, ani król, ani
państwo) – odrzucał zasadę suwerenności ludu
poddał krytyce teorię umowy społecznej Rousseau
ustrój państwa, wg niego, miał się opierać na podziale władz, jego podział wskazywał znaczne
odchylenia od monteskiuszowskiego. Constant mówił o sześciu władzach:
1) władza reprezentacyjna trwała
2) władza reprezentacyjna opinii
3) władza królewska
4) władza wykonawcza
5) władza sądowa
6) władza municypalna
pojawienie się władzy królewskiej miało świadczyć o kompromisie z tradycją feudalną

___
ANGLIAczysta wersja liberalizmu
UTYLITARYZM (użyteczność)
Jeramy Bentam, James Mill, Malthus
• człowiek aprobuje dla siebie to co dla niego pożyteczne (przyjemność)
ludzie są równi i podobni, bo wszyscy dążą do przyjemności, dążenie do szczęścia
[Epikurejczycy]
• racjonalna polityka powinna zabezpieczyć byt społeczny
rozwój ekonomiczny – zabezpieczenie własności; środkiem do tego ma być racjonalne
ustawodawstwo, ustawodawstwo celowe [>>obfitość, równość szans, bezpieczeństwo]
• obawa przed ograniczeniem jednostki
demokracja polityczna – najlepszy z ustrojów, symbioza burżuazji i proletariatu
J. Bentam
Przyjemność = całokształt konsekwencji na przyszłość, gdy przynosi pożytek
Społeczeństwo – zbiór atomów, suma indywiduów [atomizm]
Dobro społeczne – zależy od dobra poszczególnych jednostek
Rozumne dążenie do szczęścia osobistego zwiększa dobro ogółu [stanowi to punkt etyki
utylitarystycznej]
c) Jeremy Bentham: (1748-1832), angielski filozof i prawnik, reprezentant „nieskazitelnego”

-

-

-

liberalizmu, autor m.in.: „Fragmentu o rządzie”, „Kodeksu konstytucyjnego”.
poglądy Benthama:
odrzucał idee kompromisu z tradycją feudalną
reprezentował doktrynę jednoznacznie mieszczańską
był najwybitniejszym po Locke’u przedstawicielem utylitaryzmu (utylitaryzm, w jego mniemaniu,
to przyjęcie aksjomatu, że człowiek aprobuje to, co jest dla niego pożyteczne, pożyteczne zaś jest
to, co mu sprawia przyjemność – jest to hedonizm etyczny)
Bentham głosił zasadę równości wszystkich ludzi oraz podobieństwo ich natury
uważał, że czyny i stosunki ludzkie powinny być oceniane ze względu na realny pożytek, jaki
przynoszą jednostce i społeczeństwu
głosił teorię „atomizmu społecznego” – społeczeństwo to luźny agregat jednostek, podobny do
skupiska atomów, będący czymś wtórnym w stosunku do wchodzących w jego skład indywiduów
jego system etyki utylitarystycznej opierał się na dwóch zasadach:
1) zasada użyteczności
2) zasada najwyższej szczęśliwości
Bentham swoje etyczne rozważania rozciągał także na płaszczyznę rozważań społecznych (w tym
na prawo)
zasada użyteczności wyrażała również etyczną funkcję prawa w społeczeństwie oraz stawała się
podstawą skutecznej, racjonalistycznej polityki, która miała zabezpieczyć rozwój ekonomiczny
społeczeństwa
opowiadał się za racjonalnym prawem (prawo jest racjonalne, gdy jest użyteczne, tzn. potrafi
obywatelom zapewnić bezpieczeństwo, obfitość posiadania oraz równość)
Bentham aprobował ustrój demokracji politycznej (sprzeciwiał się natomiast państwu
monarchicznemu)
opowiadał się za parlamentem (chciał zniesienia izby lordów)
aprobował liberalne kwestie dotyczące ekonomii
państwo ma być „nocnym stróżem”

John Stuart Mill (syn Jamesa Milla)
• “ O wolności”
• Liberalizm a elitaryzm
Negacja skrajnego hedonizmu i równości przyjemności [przyjemności wyższego i
niższego rodzaju]
• Egoizm/altruizm
• WOLNOŚĆ – nie cel, ale środek do szczęścia {niesprecyzowane przez Milla};
jednostka nieskrępowana; szczęście ogółu, ale jednostka musi być wolna
• INDYWIDUALIZM – konflikt interesów jednostka//społeczeństwo; musi istnieć
granica, by zabezpieczyć jednostkę przed państwem i społeczeństwem
• Prawdziwie wolny człowiek (posiadający wolność)będzie podnosił szczęście
reszty społeczeństwa
BY BYĆ WOLNYM:
- wolność poglądów
- wolność prasy
- wolność wyrażania opinii
Państwo może ingerować, zabraniać, tylko wtedy, to bezpieczeństwu i wolności
jednostki
Społeczeństwo - klasy, grupy interesów
Burżuazja – chciwa
Proletariat – jest mało wykształcony, a więc niebezpieczny
Klasa średniainteligencja, zdrowe myślenie, wykształcona, wysokie morale, ale zna
trud pracy, ma własność, oni utrzymują system w równowadze
BEZPIECZEŃSTWO POLITYCZNE:
- rząd reprezentacyjny, stabilna administracja (monarchia)
- zdrowy rozsądek i rozum – dlatego mają być zapewnione prawa opozycji
(mniejszości); „mądra mniejszość w niemądrej większości”
- demokratyzacja (mamy cenzus wykształcenia – głos pluralny), a nie demokracja
- prawa kobiet – wyzwolenie kobiet
- państwo może ingerować czyli zapobiegać poważnym zamieszkom, w zagrożeniu
wolności jednostki

d) John Stuart Mill: (1806-1873), reprezentował ostatnie pokolenie wielkich teoretyków


-

-

liberalizmu, dobrze wykształcony (interesował się filozofią, logiką, ekonomią), działacz
polityczny, twórca Towarzystwa Utylitarystycznego, zasiadał w izbie gmin, autor m.in.: „O
wolności”, „Rozważania o rządzie reprezentacyjnym”, „Utylitaryzm”.
poglądy Milla:
działał w czasach, kiedy kapitalizm zaczynał odsłaniać swe słabości
liberalizm Milla nie był już optymistyczną, benthamowską wizją społeczeństwa i państwa – był
natomiast sceptyczny i krytyczny
Mill dopuszczał niewielką interwencję państwa w sfery społeczno-ekonomiczne (odejście od
„czystej” zasady państwa jako „stróża nocnego”)
reprezentował on kierunek demoliberalizmu

-

-

-

-

poddawał rewizji benthamowski skrajny hedonizm (odrzucał tezę, że wszystkie przyjemności są
równe i wprowadził rozróżnienie przyjemności wyższego i niższego rodzaju)
rozwinął własną teorię utylitaryzmu, związaną z egoizmem i altruizmem jako dwoma czynnikami
kierującymi ludzkim postępowaniem
podobnie, jak u większości liberałów, tak i u Milla punktem wyjścia był indywidualizm
(postulował za ochroną interesów jednostek, która jest nadmiernie wchłaniana przez
społeczeństwo)
w kwestii wolności powtarzał tezy swych poprzedników (jednakże czynił „wyłom” w
„niewzruszonej” zasadzie leseferyzmu – mówił, że wolność sumienia i opinii w praktyce może
prowadzić do naruszenia porządku publicznego, więc należy je w rozsądnych granicach
ograniczać; mówił także, że człowiek wolny powinien świadomie ograniczać swą wolność tylko w
takim stopniu, w jakim ona przeszkadza innym)
Mill miał świadomość podziałów współczesnego mu społeczeństwa kapitalistycznego („bogaci vs.
biedni”)
państwo powinno, jego zdaniem, chronić interesy jednostek – ma działać tam, gdzie dzieje się
krzywda innych” (twierdził przy tym jednak, że nadmierna pomoc socjalna sprzyja demoralizacji
ludzi i większej populacji)
państwo, którego ambicją jest skutecznie chronić wolność, musi być organizacją silną i prężną, a
także bardziej niż dotąd aktywną w stosunku do swych obywateli
Mill występował w obronie interesów ekonomicznych i politycznych warstw posiadających
był szczerym demokratą (walczył o powszechne prawa wyborcze, zniesienia dyskryminacji
kobiet)

e) kierunki rozwoju:
-

liberalizm w XIX wieku najsilniej oddziaływał na życie polityczne i ideowe w USA, Anglii i
Francji
znajdował on także zwolenników w Europie Środkowej i Wschodniej (Niemcy, Rosja, Polska
Hotel Lambert)
liberalizm był dla mieszczaństwa doktryną trwałą i fundamentalną, choć na arenie politycznej
niezrealizowaną w „czystej i nieskazitelnej” formie
doktryna ta odegra ogromną rolę w XX wieku

___
ALEXIS DE TOCQUEVILLE
• „ O demokracji w Ameryce
• Wybitna rola arystokracji, która wniosła do życia społecznego takie wartości
jak: rodzina, mecenat, religia, władza, aktywność, patriotyzm
Wysoka wartość hierarchii
Rewolucja i jej konsekwencje są nieuniknione - Zniszczona została
arystokracja i zapanowała demokracja, ludzie dążą do równości mając wolność
• Trzeba obserwować demokrację, aby zapobiec jej złym skutkom
• Im większa demokratyzacja tym mniej rewolucji, mieszczanie nie chcą
gwałtownych zmian
• Demokracja – zerwanie więzi hierarchicznych, izolacja jednostek










KRÓLEM DEMOKRACJI JEST PRZECIĘTNOŚĆ, MIERNOTA – nie ma
tak naprawdę moralności, jest opinia publiczna; brak kreatywności;
demokracja dba, by wszyscy byli tacy sami (postulat równości); demokracja to
sztuczny patos; wybierani są przeciętni i niemoralni; jednostka jest pozbawiona
wolności (przez tyranię mieszczaństwa, oportunistyczne postawy,
konsumpcjonizm); demokracja jest nieunikniona, najważniejsze jest
odpowiednie wychowanie mające odtworzyć wolność, poszerzyć wolność
pozytywną, aktywnego działania
Życie kolektywne, stworzenie ciał pośredniczących między państwem a
jednostką (np. stowarzyszenia)
Państwo zabezpiecza przed centralizacją, chroni arystokratyczny system
wartości
Wolność – przywilej, dążenie do wolności kształtuje i aktywizuje człowieka
Prawo – zwyczaj oraz system moralny
Rola państwa – wypełnienie luk w zwyczaju (ława przysięgłych w USA – ciało
pośredniczące)
Religia [katolicka] – daje wolność, ogranicza egoizm, pobudza do aktywności
względem innych; broni wolności jednostki przed równością, broni jednostkę
przed państwem

___
II połowa XIX wieku – lata 50. XX
- konserwatywni (neoliberałowie)
- socjalliberałowie







liberałowie

w. lippmann „Nowe społeczeństwa”, hoover
Obrona wolnego rynku, bo to gwarantuje wolność jednostki
Interwencjonizm państwowy najgorszą rzeczą na świecie
Bronić lekceważoną wolność jednostki (także polityczną)
Prawa ekonomiczne są jak prawa przyrody; zasada domina przy interwencjonizmie
Krytyka demokracji, która ogranicza naturalne prawa jednostki

LIBERALIZM SOCJALNY
• Rozwijano prawa socjalne
• Na państwie ciążył obowiązek zapobieganiu wielkiej koncentracji własności
-

liberalizm socjalny (socjoliberalizm): była to koncepcja uznająca co prawda wiele założeń
„tradycyjnego” liberalizmu, ale także krytykująca wiele jego rozwiązań (odrzucano np. ideę
państwa „stróża nocnego”). Teoretykiem tej koncepcji był Leonard Hobhouse (1861-1929,
socjolog, angielski działacz związków zawodowych), aprobował on liberalną koncepcję wolności,
jednakże uważał, że nie może być ona wsparciem dla egoizmu, twierdził, iż właściwie nie ma
wolności bez ograniczenia jej przez prawo, a warunkiem wolności w prawie jest równość wobec
prawa. Własność uważał za niezwykle ważne prawo dla jednostki, podkreślał jednak, że należy
przywrócić jej społeczne pojęcie (własność nie jest nadawana przez naturę, ale jej istnienie
uwarunkowane jest od odpowiednich instytucji społecznych). Liberalizm socjalny, stanowił próbę
odejścia od klasycznego liberalizmu indywidualistycznego do większego zharmonizowania
indywidualnych wysiłków, odejścia od bezwzględnej wolnej konkurencji na rzecz wolności
współpracy i harmonijnego rozwoju. Taka postać liberalizmu najczęściej pojawiała się po

okresach zmożonych konfliktów narodowych, czy społecznych, miała stanowić alternatywę dla
rozwijającej się idei socjalizmu.

NEOLIBERALIZM
Friedrich August von HayekDroga do niewolnictwa”
Błąd myślenia kartezjańskiego
• Postęp – przypadkowości i nieprzewidywalność
• Wolność – nie definiował; to jest coś takiego, dzięki czemu czynimy więcej dobra niż
zła
Sprawiedliwość społeczna jest nonsensem
• Wolna może być jednostka
Rynek najlepiej pokazuje, co najlepiej robić
• Wszystko będzie prywatne
• Prawo – ma zabezpieczać i dawać wolność, by każdy był wolny; prawo nie ma celu,
daje szansę jednostce osiągnąć sukces
• Ważna jest wielość
• Nie ma monopolu na prawdę
Gerontokracja – rządy starszych (wybory raz w życiu)
a) neoliberalizm:
Neoliberalizm stanowił reakcję na rozwijający się interwencjonizm państwowy, przy czym
neoliberałowie krytykowali głównie te doktryny i ideologie, które ograniczały wolność jednostki w
jakiejkolwiek mierze.
• cechy charakterystyczne neoliberalizmu:
- odrzucenie programu pomocy społecznej (pomoc zabija inicjatywę jednostki i musi prowadzić do
zagrożenia wolności i swobód
- obrona tradycyjnych wartości klasycznego liberalizmu
- główni przedstawiciele tej doktryny to: amerykańscy prezydenci m.in. Warren Gamaliel
Harding, Herbert Hoover
1) Walter Lippmann: (1889-1974), wybitny publicysta amerykański, pisarz polityczny i
uczony – socjolog, autor licznych książek, m.in.: „Opinia publiczna”, „Metoda wolności”,
Dobre społeczeństwo”, nad tą ostatnią książką odbyła się międzynarodowa dyskusja, która
przeszła do historii jako tzw. Colloque Lippmann (Paryż 1938 r.), brali w niej udział
najwybitniejsi, późniejsi luminarze liberalizmu – Friedrich August von Hayek, Wilhelm
Röpke, Ludwig von Mises, Raymond Aron – „naukowa międzynarodówka liberałów”.
• poglądy uczestników dyskusji:
- uczestnicy sympozjum zgadzali się w zasadzie co do jednego: największym
nieszczęściem może być wzrastający interwencjonizm gospodarczy państw (oznacza to po
prostu triumf kolektywizmu nad indywidualizmem)
- postulowali ożywienie i przypomnienie filozofii liberalnej
- ich niepokój wzbudzały te doktryny i ideologie, które w swych programach
lekceważyły dobro jednostki na rzecz „abstrakcyjnego” ogółu – narodu, rasy, państwa
- kwestionowali ideę liberalizmu socjalnego, zwłaszcza w tym punkcie, gdzie głosiła
ona możliwość wpływu na organizowanie przez ludzi harmonijnego i racjonalnego
społeczeństwa
- liberalne prawa ekonomiczne traktowali jako prawa przyrody, tak więc, wg nich,
nonsensem byłoby zmienianie tychże praw („nie można zmieniać tego co jest zgodne z
naturą”)

- uważali, że społeczeństwo rozwija się najlepiej, gdy jest wolne, przeciwstawiali się
tzw. „planowaniu życia społecznego”
- Lippmann protestował przeciw tezie, że demokracja mogłaby mieć wpływ na zakres
wolności – nie może być tak, mówił, by wolność jednostki zależała od woli większości, są
bowiem prawa, które obowiązują z samej natury człowieka (np. prawo do własnej inicjatywy i
do podejmowania odpowiedzialności za swój los)
b) socjalne państwo prawne:
Ideolodzy neoliberalizmu, pomimo że swą działalność rozpoczęli już przed II wojną światową,
pozostawali do lat siedemdziesiątych XX wieku w defensywie. Wiadomo, że po zakończeniu wojny,
rządy wielu państw, wolały propagować ideę interwencjonizmu państwowego – przejawiało się to
m.in. w doktrynach zachodnich socjaldemokratów, „socjalnych” liberałów i komunistów. Państwem,
które po wojnie starało się ograniczyć interwencjonizm, była RFN – twórcy jej konstytucji określili, że
będzie to „socjalne państwo prawne”.
• cechy charakterystyczne socjalnego państwa prawnego:
- obowiązkiem państwa było zapewnienie jednostce wolności (szeroki wachlarz praw i wolności
obywatelskich, m.in.: wolność osobista, wolność przekonań, wyznania, słowa i prasy, wolność
zrzeszania się, wolność inicjatywy gospodarczej)
- niemieccy chadecy, mając świadomość, że konstytucja nic nie wspomina o zabezpieczeniach
socjalnych, rozwijali pojęcie państwa socjalnego w duchu nauki Kościoła (własność prywatna to
rzecz święta)
- interwencjonizm państwa powinien mieć miejsce wtedy, gdy koncentracja własności zagraża
wolności: państwo powinno stworzyć takie ramy prawne dla działalności jednostek, aby
zlikwidować brak równowagi i ograniczyć władzę ekonomiczną, pochodzącą z akumulacji
kapitału i środków produkcji w jednym ręku (krótko mówiąc ma państwo ma strzec przed
praktykami monopolistycznymi)
- wielu teoretyków uważało, że termin „socjalne” pozostaje w sprzeczności z terminem „prawne” –
państwo prawne musi bowiem traktować obywateli na równi wobec prawa, natomiast państwo
socjalne traktować ludzi nierówno, dając przywileje biednym (gorącym zwolennikiem takiej teorii
był Hans Hubert, który twierdził, że ludzie, którzy nie są skłonni wziąć odpowiedzialności za swój
los, w rzeczywistości nie są ludźmi wolnymi)
Podsumowując państwo socjalne było rozwiązaniem pośrednim między formułą państwa dobrobytu, a
formułą klasycznego liberalizmu. Duży nacisk kładziono na przymiotnik „prawny” państwa, chodziło
głównie o zapewnienie zasady pewności prawa, bezpieczeństwa prawnego, zasady „lex retro non agit
i zasady równości prawa i jego zgodności z konstytucją
c) Friedrich August von Hayek: (1899-1992), laureat nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w
1974 r., jeden z najwybitniejszych i najbardziej wszechstronnych rzeczników liberalizmu,
pracował m.in. w Wiedniu, Londynie i Chicago, autor „Czystej teorii kapitału” (za tą pracę
otrzymał właśnie nagrodę), „Drogi do niewolnictwa” i „Prawa, ustawodawstwa i wolności”.
• poglądy von Hayeka:
- odrzucał przymiotnik „neo” dla swojego liberalizmu, zwracając uwagę, że liberalizm jaki
propaguje jest jedynie powrotem do klasycznych zasad, a nie jakimś nowym liberalizmem
- w pewnym sensie był filozofem polityki – swe wywody rozpoczynał od usunięcia tzw. „błędu
myślenia kartezjańskiego” (polegał on na nadmiernej wierze w rozum ludzki i racjonalizm, na
przekonaniu, że można racjonalnie sterować i kontrolować procesy społeczne)
- wg Hayeka postęp dokonuje się przez przypadkowe i nieprzewidywalne działania ludzkie, stąd
wyciągał wniosek, że podstawową wartością jest wolność
- dwie kwestie absorbowały jego uwagę:
1) problem sprawiedliwości społecznej i wolności ekonomicznej: w tej materii Hayek
twierdził, że sprawiedliwość społeczna i ekonomiczna jest nonsensem („sprawiedliwy może
być co najwyżej jeden człowiek, a nie rynek”), postulował zniesienie interwencjonizmu
państwowego
2) problem prawa: podstawową funkcją państwa winno być stworzenie ram prawnych,
które nie zależą od woli większości, a które są niezbędne w każdym wolnym społeczeństwie –

-

-

wolność, własność, zasada podziału władzy, zasada rządów prawa (państwo poprzez prawo
ma umożliwiać jednostkom realizację rozmaitych dążeń)
Hayek głosił, że liberalizm musi gwarantować jak najdalej sięgającą wolność osiągania
różnorodnych celów, musi zakładać pluralizm
liberalizm od konserwatyzmu, wg niego, różni się tym, że liberał, mając świadomość
prawdziwości swoich poglądów, nie narzuci ich innym, szanując tym samym prawo innych do
wolnego wyboru
wg niego największe niebezpieczeństwo tkwi w idei sprawiedliwości społecznej – ona bowiem
zniewala jednostki
pod koniec życia propagował ideę gerontokracji – rządów starszych, uważał, że ludzie starsi mają
większe zrozumienie dla idei wolności

1. Ewolucja liberalizmu socjalnego; doktryna państwa dobrobytu: (str. 361)
a) przesłanki historyczne:
-

pierwsze trzydzieści lat po drugiej wojnie światowej upłynęło pod znakiem popularności idei
liberalizmu socjalnego
- istotną przyczyną poszukiwania nowej formuły liberalizmu był związek między rozwojem
faszyzmu a kryzysem gospodarki wolnorynkowej w okresie międzywojennym (liberalizm został
zmuszony do poszukiwania nowych rozwiązań w obliczu popularności idei socjalistycznych i
faszystowskich)
b) doktryna państwa dobrobytu:
• cechy charakterystyczne:
- punktem wyjścia dla teoretyków państwa dobrobytu było twierdzenie, że współczesne państwo
kapitalistyczne nie jest państwem – „stróżem nocnym”, nie pozostaje bierne wobec problemów
społecznych i gospodarczych, ale przejmuje organizację życia gospodarczego i społecznego i w
coraz większym stopniu zmierza do realizacji idei sprawiedliwości społecznej
- różne terminy: państwo dobrobytu, państwo socjalne, państwo świadczące usługi, państwo
opatrznościowe
- teoretycy przytaczali historyczne przykłady stopniowego odchodzenia organizacji państwowych
od klasycznego modelu państwa liberalnego, np.:
1) reformy w Niemczech doby Bismarcka – obowiązkowe ubezpieczenia na wypadek
choroby, kalectwa i wypadków przy pracy
2) reformy angielskie z lat 1906-1914 – emerytury dla osób powyżej 70 roku życia,
ubezpieczenia jak w Niemczech
3) reformy w USA związane z New Deal (Nowy Ład)
- za zjawiska charakterystyczne dla państwa dobrobytu uznawano:
1) subsydiarną rolę państwa w rozmaitych gałęziach gospodarki (zapobieganie
kryzysom, walka z bezrobociem)
2) rozbudowę socjalnej funkcji państwa (ubezpieczenia zdrowotne, społeczne, rodzinne,
itd.)
3) realizowanie zasady sprawiedliwości społecznej i zasady „równych szans” (państwo
prowadzi aktywną redystrybucję dochodu narodowego)
4) istnienie demokracji politycznej
- główni teoretycy – Gunnar Myrdal, John Kenneth Galbraith: (str. 363)

James Burnham

2. Teorie konwergencji – alternatywa wobec marksistowskiej teorii rozwoju społecznego: (str.
359)
a) ogólna charakterystyka:
- termin „konwergencja” znaczy tyle, co „upodobniająca, prowadząca do upodobnienia ewolucja”
- koncepcja ta głosi, że rozwój społeczny doprowadzi w przyszłości do powstania nowego systemu
społecznego, który nie będzie ani systemem kapitalistycznym, ani socjalistycznym, ale systemem
całkowicie odmiennym, choć niekiedy zachowującym pewne cechy każdego z nich (argumentem
tej teorii ma być gwałtowny rozwój naukowo-techniczny)
- rozwinięto koncepcję „rewolucji technologicznej”
b) James Burnham: (ur. 1905), amerykański socjolog, w młodości był trockistą, autor książki pt.
„Rewolucja menedżerska”.
• poglądy Burnhama:
- wysunął tezę, że we wszystkich państwach dokonała się, bądź dokona się w najbliższej
przyszłości wielka rewolucja, której efektem będzie objęcie władzy przez nową klasę –
menedżerów czyli kierowników (klasa ta opanuje środki produkcji, nie tyle w wyniku zmiany
tytułów własności, ile w wyniku decydowania przez nią o tym, jak te środki zostaną
wykorzystane)
- menedżerowie opanują także zarządzanie państwem, są oni bowiem fachowcami, biurokratami,
menedżerami polityki (po opanowaniu państwa będą zmierzali do upaństwowienia środków
produkcji)
- Burnham uważał, że pochód menedżerów ku władzy rozpoczął się w Rosji w 1917 r., że jego
przejawem był faszyzm i nazizm, a także wprowadzenie New Deal w USA
- jego teoria wyraża głęboki pesymizm: „żadna rewolucja socjalistyczna nie miała i nie będzie mieć
miejsca, idee socjalizmu posłużyły do utorowania drogi władzy elicie kierowników, tak jak w
innych krajach posłużyły ku temu faszyzm i nazizm”
c) wizje społeczeństwa przyszłości. Ocena idei konwergencji: (str. 360)

Milton Fridman
• 2 systemy – wolny rynek (ma wpływ na politykę)//totalitaryzm
• Ludzie muszą mieć całkowitą wolność wyboru, całkowitą dowolność, pełną
informację
• Bez wolności ekonomicznej nie ma wolności politycznej, państwo nie powinno
ingerować , bo wypacza rynek (izby lekarskie, korporacje)
• Zagrożenia:
- ZSRR
- reformatorzy (socjalni liberałowie) - są mniej widoczni
d) rozkwit liberalizmu ekonomicznego:
Załamanie koncepcji państwa opiekuńczego, socjalnego, narastające kryzysy ekonomiczne i
cyklicznie pojawiające się fazy recesji przyczyniły się do renesansu klasycznego liberalizmu
ekonomicznego. Duży wpływ na ten stan miało przyznanie Hayekowi i Friedmanowi nagrody Nobla z
dziedziny ekonomii – zwłaszcza ten ostatni był gorącym orędownikiem liberalizmu ekonomicznego.
1) Milton Friedman: ekonomista, autor pracy „Kapitalizm a wolność”.
• poglądy Friedmana:
- jego zdaniem istnieją tylko dwie metody koordynacji działań ludzkich – albo
totalitarna kontrola albo wolny rynek (Friedman bronił wolnego rynku jako metody
organizowania całości życia społecznego, nie tylko gospodarczego)
- przeciwstawiał się kontroli państwa, uważając, że wszelkie kryzysy są skutkiem
błędów doradców i ekonomistów państwowych (ugody państwa z różnego rodzaju

korporacjami i związkami zawodowymi ograniczają, jego zdaniem wolną konkurencję, a to z
kolei destabilizuje cały rynek i gospodarkę)
- Friedman podkreślał, że bez pełnej wolności ekonomicznej nie ma wolności
politycznej ani wolności indywidualnej
- krytykował nieograniczoną demokrację, stwierdzając, że nie wszystkie materie można
by pozostawić woli większości, gdyż mogłoby to zagrozić wolności
- poglądy takich ekonomistów jak Friedman i Buchanan znalazły również praktyczne
zastosowanie, m.in. w programach Ronalda Reagana i Margaret Thatcher
e) amerykański radykalny liberalizm:
1) Robert Nozick: profesor uniwersytetu Columbia, autor głośnej książki pt. „Anarchy,
State and Utopia”, która była polemiką z ideami sprawiedliwości społecznej Rawlsa.
• poglądy Nozicka:
- hipotetycznie rozważa jako mogło dojść do powstania państwa (jego punkt wyjścia
był zbliżony do założeń Locke’a – jednostki mają prawa, a państwo powstało, aby chronić
owe prawa, gdyż poszczególne jednostki nie są w stanie same tego osiągnąć – powstanie
państwa, pisał Nozick, było właściwie powstaniem agencji ubezpieczeniowych, które
oferowały egzekwowanie umów i zobowiązań oraz ochronę życia i mienia ubezpieczonych)
- Nozick doszedł do wniosku, że w toku rozwoju cywilizacyjnego jedna z agencji
ubezpieczeniowych osiągnęła monopol, stając się państwem - minimum, toteż nie może być
mowy o jakiejkolwiek umowie społecznej (wg niego nie można pogodzić się z istnieniem
innego państwa, niż owe państwo – minimum, ponieważ naruszałoby to podstawowe prawa i
wolności jednostek)
- popierał on ultraindywidualizm

LIBERTARJANIE
Robert
John Lock
• Państwo – umowa ludzi; ma chronić prawa naturalne
• Nie ma sprawiedliwości społecznej
• Popiera skrajny indywidualizm
• Krytyka demokracji
Dobro społeczne jest młynem dla demagoga.
Sowietologia
Kwestia fizjologiczno-kulturowa
• Wolność w przeciwieństwie do determinizmu
• Pluralizm
Wolność pozytywna – wolność ta determinuje nas do czegoś, tak naprawdę czyni nas
niewolnikami
Wolność negatywna – zastrzeżona tylko dla jednostki, nikt w nią nie wkracza, możemy
dzięki niej rozważać nasze ego, my podejmujemy decyzje
Pluralizm wartości i celów
Izaak Berlin






Zwraca uwagę na pewne minimum moralne, które pomoże uniknąć relatywizmu
Wolny wybór wiąże się z ryzykiem
System myślenia, który stawia za cel wyznaczenie zakresu wolności; poza ten zakres
nie może wkraczać przymus
Narodowość wiąże się z poczuciem przynależności

3. Teoria sprawiedliwości Johna Rawlsa – intelektualne uzasadnienie liberalnej demokracji:
(str. 367)
a) renesans koncepcji umowy społecznej:
Ostatnie trzydzieści lat przyniosło wielki wzrost zainteresowania teoretyków koncepcją umowy
społecznej, szeroko propagowanej m.in. przez: Locke, Hobessa i Rousseau. Współcześni filozofowie,
zwłaszcza społeczni (np. Amerykanie – Robert Nozick i James Buchanan) w swych rozważaniach
dotyczących koncepcji umowy społecznej dochodzą do różnych konkluzji, często ze sobą
sprzecznych, mogących stanowić idealną pożywkę ideologiczną dla różnych orientacji politycznych.
Pomimo różnych poglądów współcześni filozofowie są zgodni do dwóch tendencji:
1) pierwszą z nich jest odchodzenie od teorii społecznych, które zakładały zdeterminowanie życia
społecznego przez czynniki obiektywne (rozwój ekonomiczny, historyczny, społeczny)
2) druga wynika z upowszechnienia się przekonania, że demokracja jest trwałą formą organizacji
życia politycznego
b) John Rawls: (ur. 1921), amerykański filozof, pracownik m.in. uniwersytetów Cornell i Harvard,
autor m.in.: „Teorii sprawiedliwości”, „Sprawiedliwość jako uczciwość wzajemna: polityczna, nie
metafizyczna”.
• poglądy Rawlsa i jego dwie koncepcje:
1) równość jako element umowy:
- jego teoria sprawiedliwości miała być w założeniu teorią uniwersalną, jednakże w ostateczności
ograniczył ją do państwa
- twierdził, że współpraca i współżycie ludzi wymagają ustalenia zasady sprawiedliwości,
mianowicie takiej, która godziłaby ludzkie dążenie do wolności i równości
- uważał, że umowa społeczna zawierana jest w sytuacji „zasłony niewiedzy” (oznacza ona, że nikt
z uczestników umowy nie zna swej indywidualnej przyszłej pozycji majątkowej, społecznej ani
własnych możliwości intelektualnych czy innych zdolności)
- ludzie umawiający się postępują wg zasady maximinu – „maksymalizacja zysków i minimalizacja
strat” (typowe racjonalne postępowanie)
- Rawls wymieniając wachlarz wolności pozostaje w kręgu tradycyjnego liberalizmu
2) ograniczenie nierówności:
- Rawls zmodyfikował nieco tradycyjną koncepcję liberalizmu, który w swych założeniach
koncentrował się na wolności i równej wolności (nie usprawiedliwiał on każdej nierówności)
- pisał, że nierówności społeczne i ekonomiczne powinny być ustalone w taki sposób, aby były
zarówno:
(a) z największą korzyścią dla najmniej uprzywilejowanych, przy zachowaniu reguły
sprawiedliwych oszczędności dla przyszłych pokoleń
(b) związane były ze stanowiskami i pozycjami dostępnymi dla każdego w warunkach
uczciwej równości szans
potwierdza on, że wszelkie nierówności, bez konstruktywnego uzasadnienia nie są do zaakceptowania,
ponieważ najczęściej uderzają w najmniej uprzywilejowanych

Podobne prace

Do góry