Ocena brak

LEGENDA, opowieść prozą lub pieśń epicka

Autor /niesciagaj Dodano /02.03.2012

LEGENDA, opowieść prozą lub pieśń epicka, zwykle z życia świętych, męczenników, pokutników, przesycona elementami cudowności i niezwykłości, szerząca się drogą przekazu ustnego i pisanego; łączy wątki hagiograficzne (—> żywoty świętych) z podaniowymi (—> podanie), wprowadzając często lokalizację wydarzeń. Pierwotnie nazwą l. określano w klasztorach średniow. „rzeczy przeznaczone do czytania" w czasie posiłków w refektarzu, zazwyczaj żywoty świętych, których fantast. zawartość (cuda, osobliwe dzieje i przymioty bohaterów) stwarzała możliwość dalszego lit. rozwijania wątków. W ciągu wieków, równolegle z utrwalaniem się właściwego znaczenia podstawowego, mianem l. określano też np. opowieści paraboliczne (Znów legenda Norwida, Legenda żeglarska Sienkiewicza), a zwł. podania (—» Legenda I i IIWyspiańskiego).

Epoką, która upowszechniła najwięcej l., było w Polsce -podobnie jak w Europie - średniowiecze, kiedy obok wątków obcych pojawiły się l. o świętych. Z tego okresu pochodzą m. in. takie zabytki wierszowane jak —> Legenda o świętym Aleksym, o św. Dorocie, o św. Stanisławie, Jopie, Katarzynie i Krzysztofie, znane wprawdzie z przekazów późniejszych, ale niewątpliwie średniowieczne. Z XVI w. wywodzi się Powieść rzeczy istej o założeniu klasztora na Łysej Górze (1538), przełożona z łac. oryginału. W czasach baroku pod wpływem kontrreformacji chętnie sięgano do średniow. zasobu żywociarskiego, obok wątków tradycyjnych powstawały nowe, jak wzorowana na św. Aleksym l. o K. Korsaku. Romantyzm, którego poezja wyzyskiwała często rozmaite powiastki przykładne (—> przykład) przyniósł literackie opracowania rozmaitych l., m. in. pióra A. E. Odyńca (cykl Legendy w Poezjach 1825), I. Hołowińskiego (Legendy 1843) i L. Siemieńskiego (Czytania postępowe 1848). Sporadycznie sięgali do nich pisarze późniejsi, gł. w zamiarze fabularnego ujęcia określonych treści moralno-światopoglądowych, jak Żeromski (Aryman mści się), Sienkiewicz (Na Olimpie, Bądź błogosławiona), Reymont (wątki legendowe wplecione do Chłopów, Legenda 1924), A. Niemojewski (cykl opowiadań o życiu Chrystusa Legendy 1902), Z. Kossak-Szczucka, która w zbiorze Szaleńcy Boży (1929) dała opracowanie kilku l. średniow., a w powieści Suknia Dejaniry (1948) zbeletryzowała l. o Korsaku, E. Szelburg-Zarembina, autorka cyklu powieści osnutych wokół l. franciszkańskich.

Zainteresowanie ustną l. ludową, widoczne u Reymonta czy M. Gawalewicza (Legendy ludowe o Matce Boskiej 1894), miało podstawę w bogactwie tego materiału, który rozwijał się przez wieki pod wpływem ambony i folkloru przykościelnego. Zwraca w nim uwagę przewaga wątków o świątobliwych Polakach. I tak księżna Jadwiga, żona Henryka Brodatego, występuje w opowiadaniach z terenu Śląska, gdzie m. in. została pasowana na wodza śpiących rycerzy, zaklętych w Sroczej Górze pod Bytomiem czy w Czantorii w Cieszyńskiem; śląski jest też w znacznej mierze rodowód legendowo-podaniowych wersji losów Piotra Włostowica (—> Carmen Mauri) i św. Jacka Odrowąża. W okolicach Krakowa i w samym Krakowie krążą l. o królowej Jadwidze, o bpie Stanisławie, o Janie Kantym. Sandomierz posiada opowieści o dominika-nach-męczennikach, Sądecczyzna i Wieliczka - cykl opowiadań o księżnej Kindze, jej ucieczce przed Tatarami w Pieniny i o przeniesieniu z Węgier kopalni soli. Szeroko rozpowszechnione w Wielkopolsce, ale także w Małopolsce są drobne wzmianki legendowo-podaniowe o św. Wojciechu, którego kult został częściowo wyparty przez propagowanie czci św. Stanisława, lecz pozostawił w ustnej tradycji wiele śladów. Przedostało się też do niej sporo obiegowych l. europejskich, istniejących do dziś w postaci bajek, jak opowieść o św. Krzysztofie, o św. Grzegorzu spleciona z antycznym motywem incestu, czy o św. Marynusie (wątek ze Złotej legendy, upowszechniony przez Żywoty świętych Skargi), dziewczynie-zakonniku. Niektóre l. o świętych krążyły w postaci pieśni, jak zapisana przez Kolberga w Krakowskiem i Kieleckiem i w in. odmianie przez W. Kętrzyńskiego na Mazurach - pieśń o św. Jerzym i smoku; inna, o św. Dorocie, znana z kilku wariantów Kolberga, oparta na tradycji średniow., przybierała czasem postać udramatyzowaną i prawdop. oddziałała na powstanie popularnej pieśni o Krakowiance, królu i kacie. Ta grupa materiału, w której obok pieśni balladowych, wymienionych wyżej, krążyły też pieśni przejęte ze śpiewników kośc. (o św. Jopie, Rochu, Janie Nepomucenie i in.), żywa była przede wszystkim w repertuarze dziadowskim i odpustowo-pielgrzymkowym. Należały tu też pieśniowe relacje o cudownych obrazach i figurach, o końcu świata, o Antychryście. Stosunkowo skromniej reprezentowane są w pol. folklorze legendowe wątki apokryficzne (—> apokryfy): śpiewana Legenda o Matce Boskiej i zbóju i druga o cudownym wzroście zboża zasianego podczas ucieczki do Egiptu, obie znane też z wersji prozaicznej, nadto opowiadania o dzieciństwie Chrystusa i jego męce, o Lucyferze i stworzeniu aniołów. W kręgu l. mieszczą się też częściowo bajki ajtiologiczne (—> bajka).

SFP (J. Krzyżanowski); Polskie wierszowane l. średniowieczne, oprać. S. Vrtel-Wierczyński, W. Kuraszkiewicz, A. Sławska, Wr. 1962 BPP S. A 2; J. KRZYŻANOWSKI L. w literaturze i folklorze, w: Szkice folklorystyczne, t. 3, W. 1980.

Helena Kapełuś

Podobne prace

Do góry