Ocena brak

LEGENDA NA DZIEŃ BISKUPA WERNERA

Autor /Odillo Dodano /03.06.2013

W rękopisie Złotej legendy stanowiącym dawniej własność Biblioteki Zamoyskich [obecnie Biblioteki Narodowej w Warszawie BOZ 54], spisanym w r. 1454, jak o tym świadczy subskrypcja na k. 469, a przedstawiającym dość typowy egzemplarz polskiej wersji tego dzielą [k. 235'-241 żywot św. Wojciecha, k. 251'-257'’ vita minor św. Stanisława, k. 464-468 żywot św. Jadwigi] znajduje się na k. 463-464 ustęp zatytułowany Cronica Plocensis. Pod tytułem tym jednak kryje się analogiczna do wszystkich innych ustępów tego dzieła legenda o biskupie płockim Wernerze [1156-1170], który przez kilka wieków otoczony był w swojej diecezji kultem, nie zatwierdzonym co prawda nigdy przez oficjalne czynniki kościelne.

Legenda ta ma za przedmiot wypadek znany również Długoszowi i opowiedziany przezeń zarówno w Historii polskiej jak w Katalogu biskupów płockich, a mianowicie śmierć biskupa Wernera, którą poniósł on w r. 1170 z rąk Benesza, brata wojewody mazowieckiego Bcsksty. Długosz czerpał z owej »kroniki płockiej?, jak o tym świadczy dokładna zgodność przytaczanych przezeń szczegółów z relacją legendy. Za autora owej kroniki« uchodzi w literaturze dziekan kapituły płockiej Jan, były kanclerz Konrada mazowieckiego, wspomniany zaraz na początku opowiadania. Ponieważ jednak takie wysuwanie siebie na plan pierwszy nie leży w zwyczajach hagiografów średniowiecznych, więc za tego, kto spisał naszą legendę, raczej skłonni bylibyśmy uważać owego dominikanina Konrada, o którym jest w niej również mowa [niżej s. 576].

Dominikanie, zakon młody wówczas, a na naszym terenie czysto polski, interesowali się wtedy możliwością kanonizowania lodzimydi świętych, jak to widać jasno z przy toczonego przez nas opowiadania Wincentego z Kielc [por. s. 570], Zapewne więc ów Konrad spisał opowiadania, zasłyszane od dziekana Jana, z myślą o ewentualnym procesie kanonizacyjnym, a spisał je już po r. 1254, skoro w opisie cudów [opuszczonym poniżej w przekładzie] jest mowa o zaszłej w tym roku śmierci biskupa Piotra II. Tak tedy czas powstania tego zabytku i środowisko, z którego wyszedł, zbliżają go bardzo do Złotej legendy, w której ramy doraźnie kiedyś został wprowadzony.

Przytaczamy go tu jako ciekawe, a mało znane opowiadanie z polskiego XII w., zarazem zaś jako przykład rodzącego się kultu, który jednak nie doczekał się nigdy oficjalnego potwierdzenia. Nawet legenda nie weszła na stałe do połskiej wersji Złotej legendy, skoro tylko w tym jednym rękopisie się ją spotyka. Po wiekach za to posłużyła za wątek opowiadania Wł. J. Dobrowolskiego pt. Jastrzębia boleść [powieść mazowiecka], Kraków 1938. Tekst legendy tłumaczono wg wydania W. Kętrzyńskiego w “Monumenta Poloniae Historicac IV 750-754.

Do r. 1944 istniał jeszcze jeden rękopis zawierający ten zabytek; stanowił on własność Biblioteki Narodowej w Warszawie [poprzednio Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu i nosił sygnaturę Lat. F II 219. Był to rękopis papierowy z r. 1433. Rękopis ten uchodzi obecnie [wedle wydawnictwa Straty bibliotek i archiwów v> Warszawie w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. II, Warszawa 1955, s. 14] za zaginiony.

Ten po całych dniach przebywał w kościele, a grób biskupa płockiego, czcigodnego ojca pana Wernera, otaczał taką czcią, że nigdy nic wyszedł z kościoła nie pomodliwszy się wprzód przy nim. Mówił też wszystkim, źe niewątpliwie ów czcigodny ojciec szczególną zasługę zyskał przed Bogiem wszechmogącym, skoro, jak wiadomo, zginął z rąk wielkiego dostojnika mazowieckiego imieniem Bolesta, za Boga, sprawiedliwość i w obronie swego kościoła. A stało się to w następujący sposób i w następujących okolicznościach:

Biskup odzyskawszy na mocy wyroku sądowego wieś Szarsko [2], dziedziczną własność swego kościoła, którą wspomniany Bolesta poprzednio gwałtem zagarnął, przybył tam osobiście objąć ją w posiadanie, aby tym wyraźniej zaznaczyć prawa swego kościoła. Tymczasem ów Bolesta wrócił do domu z kasztelanii wizneńskiej [3], która wówczas pozostawała w jego zarządzie, a wraz z nim niemała liczba Prusów [4], którzy do niego nieraz przybywali w sprawie rozejmu, kiedy indziej ze skargami o różne grabieże i kradzieże, a niekiedy dla okazania mu czci przynosili mu łupy [5|, bo dostawali za to dziesięciokrotną ich wartość. Cały wieczór, a nawet część nocy zeszła im już na ucztowaniu, gdy dowiedzieli się 0 przybyciu biskupa do wsi. Wówczas Bolesta wpadł we wściekłość i rzekł z gniewem do rodzonego swego brata, Benesza: Czemuż ty wreszcie nie zgładzisz tego kiechy, który pod naszym bokiem zabiera nam naszą własność?! Wtedy on od razu wziął Prusów, którzy byli przy tym, i pospieszył do dworu.

Zastał tam czcigodnego ojca w sypialnej komnacie z mnichem bratem Benedyktem z zakonu ktuniackiego, to znaczy św. Benedykta, bo miał zwyczaj sypiać zawsze w jego towarzystwie albo innego jakiego zakonnika. Napastnicy wtargnęli do komnaty i okrutnie zabili mieczami ich obu roku Pańskiego 1170, trzeciego dnia po Oczyszczeniu Maryi Panny [6], po czym, przyrzuciwszy ich kobiercami, a częściowo słomą, odeszli. Sługa jednak, który miał w pieczy buty i pościel biskupa, ze strachu przed śmiercią ukrył się pod łóżkiem i cały przebieg zabójstwa biskupa wielokrotnie potem wielu ludziom opowiedział.

Mordercy Benesza nikt od tego czasu nie widział, nawet żaden z jego bliskich, tak że lud mniemał, że za zabójstwo sługi Bożego ziemia go żywcem pochłonęła. Sam zaś Bolesta jako sprawca zbrodni został za to morderstwo osobiście sprowadzony przed sąd dostojnego władcy księcia pana Bolesława [7] i na mocy wyroku wydanego nań w obecności dostojników z całej Polski owinięty w tkaninę nasyconą woskiem i spalony w mieście Gnieźnie. A ponieważ światłość prawdziwa, która oświeca każdego człowieka przychodzącego na ten świat [8], miłosiernie raczyła i nadal raczy uświetniać zasługi swojego wybrańca cudownymi znakami swej łaski, nie godzi się, aby sługa przemilczał to, co Pan jego cudami swymi głosi i objawia. Wspomniany dziekan tedy baczył, by nie deptano bez szacunku po grobie świętego biskupa i zgromadził kamienie, aby płytę grobową podnieść wyżej na kształt grobowca.

Tymczasem ów mąż wielebny objawił się w widzeniu pewnemu bratu z Zakonu Kaznodziejskiego, imieniem Konrad, który przedtem nigdy nie był w mieście Płocku, i rzekł mu: Idź do kościoła katedralnego w Płocku i powiedz całemu duchowieństwu, aby podnieśli mój grób [9] i aby przy nim się modlili. Wstawszy rano opowiedział on braciom, którzy wtedy byli w klasztorze, widzenie, jakie miał w nocy, i dopytywał się usilnie, czy jakiś biskup imieniem Werner jest tam pochowany, a skoro się o tym od braci dowiedział, poprosił o pozwolenie nawiedzenia jego grobu. Otrzymawszy je wybrał się w drogę, a idąc tak spotkał przed domem zacnego męża Jakuba, podkustosza katedry, którego właśnie tej nocy wielebny ojciec we śnie zganił za to, źe nie przyozdobił jeszcze jego grobu. On zaś wstawszy rano oznajmił to tym, co byli w kośdele.

Ponieważ zaś podkusto-szowi trzeba było odpowiedniego drzewa na grób wspomnianego biskupa z klasztoru tychże braci Zakonu Kaznodziejskiego [10], spotkali się tam ze wzmiankowanym bratem Konradem i opowiedzieli sobie, co im się zdarzyło w nocy, i wszystko im się zgadzało, przy czym brat Konrad z głębokim przekonaniem stwierdzał świętość owego biskupa. Gdy więc duchowieństwo i wielu zacnych ludzi z grodu zabrało się do tego, by uporządkować miejsce pochówku i wznieść nad nim grobowiec, skoro tylko usunięto kamienie, tak mocny i słodki rozszedł się stamtąd zapach, że wszyscy zdumieni spoglądali na siebie nawzajem i dziwili się niezmiernie niezwykłemu zapachowi, którym Bóg wszechmocny raczył uwielbić swego świętego.

Wspomniany z;iś poprzednio dziekan zobaczył następnej nocy w wi dzeniu dwu kanoników płockich, którzy nieśli i złożyli na wielkim ołtarzu katedry płockiej dwie głowy: jedną biskupa Wernera, a drugą komesa Krystyna, wielkiego wojewody, który na skutek zawistnych intryg swych wrogów został najpierw oślepiony, a potem stracony z rozkazu księcia Konrada [11]. Ów Krystyn był człowiekiem tak wielkiego męstwa, że dokonał nadzwyczajnych czynów orężnych za morzem, Prusów zaś i innych pogańskich wrogów Mazowsza tak poskromił, że płacili Polakom daninę, a Mazowsze odzyskało zupełne bezpieczeństwo. 

Podobne prace

Do góry