Ocena brak

Ład czy nieład?

Autor /Florynxd Dodano /08.03.2013

Znaczenie słowa stanowi więc dość złożoną i otwartą całość, która ukazuje różne swoje strony w użyciach tekstowych oraz w rozwoju historycznym. Zarazem tkwi w niej społeczne, wspólne jądro, które umożliwia ludziom porozumie-wąnie się. Otwartość i elastyczność znaczenia pozwala językowi zaspokoić różnorodne potrzeby poznawczo-komunikacyjne użytkowników. Między innymi te właściwości znaczenia czynią z języka najwspanialsze narzędzie w dziejach ludzkości, które umożliwiło człowiekowi jego awans kulturowy.

Na czym polega owa moc znaczenia? Na jego zdolnościach twórczych, na jmożliwości derywowania nowych znaczeń od już istniejących (wewnątrz słowa) oraz na wytwarzaniu się między słownych powiązań znaczeniowych, które leżą u podstaw ludzkich obrazów świata, odpowiadających za naszą orientację w świecie. Przyjrzyjmy się najpierw wewnątrzsłownym więziom znaczeń, czyli poi isem i i.

W Małym słowniku języka polskiego pod redakcją S. Skorupki, 11. Auderskiej

i Z. Łempickiej spotykamy się z następującym opisem znaczeń słowa gwiazda:

1.    ‘ciało niebieskie’,

2.    ‘przedmioty, figury przypominające kształtem lub blaskiem gwiazdę’,

3.    ‘order mający kształt gwiazdy’,

4.    'lampion w kształcie gwiazdy noszony przez kolędników’.

Weźmy jeszcze jeden przykład i zanalizujmy relacje między znaczeniami wyrazu kula, nie sięgając po słownik, lecz odwołując się do własnej świadomości językowej (kompetencji):

1.    ‘bryła geometryczna’,

2.    ‘przedmiot w kształcie kuli bryły geometrycznej’,

3.    ‘przedmiot w kształcie kuli, którego używa się w lekkoatletyce’,

4.    ‘konkurencja lekkoatletyczna’,

5.    ‘pocisk’,

6.    ‘szczudło, podpora używana przez ułomnych i kulawych’.

Za znaczenie podstawowe uznamy chyba dziś znaczenie 1., choć historycznie prymat należy się znaczeniu 2. Znaczenie 3. powstało jako rezultat specjalizacji od znaczenia 2. Natomiast znaczenie 4. zostało dorysowane na drodze met o -n i m i zacj i (styczność: narzędzie konkurencja) od znaczenia 3. Znaczenie

5. również zostało wyprowadzone ze znaczenia 2. pamiętamy, że dawne pociski były kulami i dopiero od XVIII w. zyskały kształt opływowy. Zarazem obserwujemy tu ciekawe procesy zmiana w rzeczywistości pozajęzykowej pociąga za sobą starzenie się znaczenia ‘pocisk’ w wyrazie kula (w wojsku nie używa się już słowa kula. lecz terminu pocisk jako części naboju). A więc znaczenie 5, traci wjęź z motywującym znaczeniem 2. O ile znajomość historii pozwala. związać znaczenia 5. i 2., o tyle więzi między znaczeniem 6. a pozostałymi nie udaje się znaleźć. W słownikach znaczenia od 1. do 5. przypisuje się słowu kula I, natomiast znaczenie 6. - wyrazowi kula II. Mamy tu bowiem do czynienia z różnymi wyrazami tzw. h o m o n imami - identycznymi w planie wyrażania, lecz nic wykazującymi więzi semantycznych w planie treści. Homo-nimy powstają dwoma drogami: a) ich zbieżność wyrażeniowa jest wynikiem upodobnienia różnych genetycznie słów, por. rodzima kula I i zapożyczona lada II z niem. die Kiihle; b) na drodze rozpadu więzi semantycznych w obrębie wyrazu wieloznacznego, z takim procesem w toku mamy do czynienia w wypadku słowa kula I, w którym znaczenie 5. zaciera swoje powiązania z pozostałymi znaczeniami kula la znaczenia I. do 4. i kula Ib znaczenie 5.

Słowa kula I i kula II stanowią przykład tzw. homonimii całkowitej słów zbieżnych we wszystkich formach odmiany, w kształcie graficznym i w postaci dźwiękowej, por. tci Juzja ł ‘połączenie’ i fuzja II ‘strzelba’, planować I ‘snuć projekty’ i planować II ‘wykonywać lot ślizgowy’, szeryf 1 ‘urzędnik w USA’

i szeryf II 'fragment znaku graficznego krótka kreska o charakterze dekoracyjnym’. Przeciwstawiają się one homonimom częściowym, tj. takiej homonimii, w której zbieżność obejmuje tylko niektóre formy fleksyjne różnych wyrazów, np.:

macie 1 - C\, Nisc. I.p. rzecz. r.ż. mata;

macie II - W., Msc. I.p. rzecz. r.m. mat\

nianie III M., B., W. I.m. rzecz. r.ż. mać ‘matka’ (dawny);

macie IV 2. os. I.m. cz. ter. czas. mieć.

Zakres częściowego utożsamienia się odmiany różnych wyrazów bywa różny: od prawic całkowitej zbieżności (np. mul I ‘zwierzę' i mul 11 ‘osad’ różnią się tylko w D. i B. I.p.) do wspólnoty jednej formy (np. rząd I - rzędu, rzędowi

* itd. oraz rząd U rządu, rządowi itd.). Cechą charakterystyczną języka polskiego w odróżnieniu od np. angielskiego czy francuskiego, gdzie zdecydowanie przeważają homonimy całkowite jest obfitość tego typu homonimii (zob. Słownik polskich form homonimicznych, pod red. D. Buttlcr, Wrocław 1984).

Homonimia stanowi więc granicę polisemii. Wraz z nią wchodzimy w semantyczne relacje międzysłowne. Odpowiadają one więziom (asocjacjom, sko jarzeniom) treści myślowych w psychice, którymi zajmuje się m.in. psychologia

i logika. Rodzajów więzi (mniej lub bardziej typowych, regularnych) można wydzielać bardzo wiele, co czyni logika, por. tożsamość, część - całość, skutek przyczyna, czynność - wynik itd. W semantyce językoznawczej do wydzielanych w pierwszej kolejności więzi między znaczeniami różnych słów należy s y n o n i m i a, antoni m i a i h i p o n i m i a.

Jako synonimy określa się słowa znaczeniowo tożsame lub bliskie. Tworzą one szeregi (gniazda) synonimiczne, w których zazwyczaj jedno zc słów pełni rolę podstawy szeregu, natomiast pozostałe bezpośrednio lub pośred-

nio odnoszą się do niego, wykazując mniejsze czy większe różnice (odcienie) znaczeniowe, stylowe i inne, por.: przecenianie i wyolbrzymianie (sil). ziemniaki i pyry (ogólnopolskie i regionalne), nauczyciel i belfer (ogólne i środowiskowe), samolot i aeroplan (aktualne i przestarzałe), czarny i kary (koń) (szeroka i ograniczona łączliwość), wzór i wzorzec (współnordzenne),

Liceum Ogólnokształcące i LO (postać pełna i skondensowana), lingwistyka i językoznawstwo (słowo zapożyczone i rodzime) itd.

Wiemy już, żc słowo nic tylko reprezentuje nazywany obiekt, ale także wyraża nasze spojrzenie, punkt widzenia, sposób myślenia o obiekcie. Ponadto jako znak językowy wikła się w relacje z innymi znakami w systemie językowym. Dlatego każdy z synonimów wykazuje indywidualne, niepowtarzalne właściwości i jego wybór z szeregu synonimicznego musi być stosowny do sytuacji użycia.

W Słowniku wyrazów bliskoznacznych pod redakcją S. Skorupki znajdują się m.in. szeregi synonimiczne obejmujące następujące człony:

zjawa widziadło, zwid, mara, omam. mamidlo. miraż, fatamorgana, por. upiór, złudzenie;

uciekać - uchodzić, umykać, zmykać, czmychać, pierzchać, rej terować, pryskać, zmiatać, wiać, nawiewać, wyrywać, zbierać nogi. brać nogi za pas, dawać drapaka (nogę, nura, dęba), mieć charakter w nogach, pokazywać podeszwy (pięty), wymykać się. wykradać się, zbiec, zdezerterować, ulatniać się. wyślizgiwać się. urywać się, bryknąć, drapnąć, smyknąć. frunąć, opuszczać stanowisko, por. biegać.

Przytoczone szeregi różnią się wielkością, charakterem różnic znaczeniowych członów, wewnętrzną organizacją.

Zobaczmy i porównajmy, jak te same gniazda zostały opracowane w o czterdzieści lat późniejszym Słowniku synonimów A. Dąbrówki. E. Gellcr i R. Turczyna (Warszawa 1993):

sen - A. SPANIE, drzemka, chrapanie, objęcia Morfeusza, • półsen, półjawa, B. MARA, przywidzenie, urojenie, imaginacja, omamienie, iluzja.

miraż, złudzenie, złuda, ułuda, mamidło, fantasmagoria, chimera. • zwid, zwidy, halucynacja, omam, fatamorgana, C'. ZJAWA, duch. strach, widmo, foniom, upiór, widziadło, potępieniec, dusza nieczysta, • zmora, koszmar, traurna. D. HIPNOZA, letarg, komanarkoza, uśpienie, znieczulenie, anestezja, • hibernacja, zamrożenie;

uciec - A. PIERZCHAĆ, (wy)płoszyć się, myknąć, smyknąć, hycnąć, czmychać, bryknąć, smyrgnąć, uciekać, u/mykać, wiać. nawiewać, zjeżdżać, zmiatać.

schrzaniać, wziąć nogi zapas, • odsądzić się. Ii. ZBIEC, umknąć, zaniknąć, nawiać, zwiać, dać nogę. w nogi, drapnąć. da’: drapaka, dać dyla, pryskać, prysnąć się, ewakuować się, wyniknąć .się. urwać się, pourywać się, powysuwać się, wagarować,

Różnice między słownikami wynikają nie tyle ze zmienności (rozwoju) języka. ile z odmiennego widzenia rzeczywistości Językowej. Oba słowniki pokazują skomplikowanie międzysłownych relacji znaczeniowych oraz bogactwo języka, będące świadectwem różnych ludzkich doświadczeń i mogące służyć nam do .trafnego wyrażenia własnych myśli. To bogactwo przyswajamy sobie (kompetencja), ale w c dość i nic jesteśmy w stanie go opanować. Korzystajmy zatem umiejętnie ze słowników.

Za antonimy uważa się słowa o znaczeniach przeciwstawnych. Bliższe przyjrzenie się semantycznej przeciwstawności pozwała wyróżnić kilka ich typów:

1.    antoni m y w I a ś c i w e, posiadające znaczenia o charakterze graduai-nym. dające się stopniować, np. zimny ciepły, niski wysoki, mały duży, młody - stary, a także wyrażające przeciwstawność pojęć koordynacyjnych, np. dzień - noc. wschód-zachód (kierunki), prawy - lewy, zima - łato, wszystko nic. przed - za\

2.    antommy kompIementarne (dopełniające się) ich przeciwstawne znaczenia wyczerpują bez reszty, bez obecności czegoś średniego przejawianie się jakiegoś stanu, właściwości (całego zbioru, pojęcia rodzajowego), stąd zaprzeczenie jednego jest równoznaczne ze stwierdzeniem drugiego, np. kobieta - mężczyzna, życie - śmierć, prawda - fałsz, otwarty zamknięty (o sklepie), swój obcy, łącznie rozdzielnie;

3.    antonimy kierunkowe, wyrażające przeciwne nakierowanie dwu czynności, właściwości, np. zamykać otwierać, wchodzić - schodzić, pytać -odpowiadać, zakochać się - odkochać się. mądrzeć - głupieć, wschód - zachód (o słońęu);

4.    antonimy konwersywne, oznaczające jedną czynność (właściwość), lecz rozpatrywaną z punktu widzenia dwóch głównych uczestników sytuacji (por. X *- kupuje/sprzedaje Y), np. brać - dawać, wygrać - przegrać, import - eksport, wcześniej - później, za przed, nad pod (por. R. Matys. Słownik wyrazów przeciwstawnych, Wrocław 1996).

Bardzo ważną rolę w organizowaniu zasobu wyrazowego odgrywa hierarchiczna relacja nadrzędności/podrzędności (hiperonimii/hipońimii). Hipero-n i m to wyraz nadrzędny w stosunku do swoich hiponimów.

Niebo i ciału niebieskie

Wszechświat

t— Ziemia

I Niebo i ciała niebieskie 2. Pogoda > wiatry

I Rzeźb» terenu i pejzaż

2.    Wody

3.    Podłoże i jego budowa

4.    Minerały

5.    Metale

 

• Świat roślinny    I. Św iat roślinny w ogóle

2.    Drzewa

3.    Kr/e wy

4.    Zboża

5-. Warzywu

6.    Rośliny pastewne

7.    Rośliny przemysłowe

8.    Koilitiy l;\kowc • leśne 9 Wodorosty

10.    Rośliny lecznicze

11.    Rośliny dekoracyjne

12.    Rośliny cieplarniane i pokojowe

13.    Chwasty

— Świat zwierzęcy    I. Czworonogi

2. Ptaki

5.    ZwicśPfęlit morskie ■l Ryby

5.    Gady

6.    Płazy 7 Skonipmki K. Mięczaki

9.    Owady

10.    Choroby zwierząt 11 Zwierzęta fantastyczne

1.    Płeć

— Człowiek

 

Człowiek jako żywa istota

 

2.    Rasa

3.    Części cinla

1. Narządy i ich funkcjonowanie

5.    Pięć zmysłów

6.    Ruch i pozycje

7.    Sen

R, Zdrowie i choroba

O Zycie ludzkie w ogóle

10. Potrzeby istoty ludzkiej

Dusza i rozum    ł. Założeniu ogólne, mądro&, umysł, zdolności

2. Pcrcepq'a

V Świadomość i wyobraźnia •4. Pamięć

5.    Fanlazjti

6.    Myślenic

7.    Emocje

«. Wolu 9. Mu tul neść

Człowiek    I Życic społeczne w ogóle

jako istota społeczna    u. budowa społeczeństwa

b.    język

c.    stosutki społeczne

2.    Człowiek w pracy

a.    założenia ogólne

b.    rolniciwn

e.    rzemiosła i zawody

d.    przemysł

c.    bandę, finanse

f.    własność g dom

3.    Transport

4.    Poczta, telegraf. telefon

—    Organizacja społeczna    1 Wspólnota

i instytucje społeczne 2. Państwo

3.    Prawo

4.    Wyfcszta cenie

5.    Polityka zagraniczna

6.    Obrona narodowa

7.    Wojna

I

— C/Jowiek I WST/<*<‘h4wint

 

8.    Llteratun i sztuka

9.    Wyznania i religia

—    apriori    I.Byt

2.    Jakości i stany

3.    Stosunek porządek, wartość

4.    Liczba i ilość

5.    Przestrzeń

6.    Czas

7.    Przyczyna

8.    Ruch

9.    Zmiana

Nauka i technika    I Nauki ścisłe i humanistyczne

2. Technika i przemysł oparte nu tych naukach

(Ko)hiponimy, czyli wyrazy współrzędne stół, krzesło itd.. należą do jednej grupy wyrazów obejmowanych przez liiperonim mebel.

Relacja hiperonimii służy do prób hierarchicznego porządkowania słownictwa. Jednym / bardziej znanych takich pomysłów jest koncepcja niemieckich uczonych R. Malliga i W. von Wartburga. Ich system pojęciowy klasyfikuje całe słownictwo od góry w dół do małych pól pojęciowych (wyrazowych) i ma odzwierciedlać obraz świata przeciętnego inteligentnego człowieka, wynikający /. przednaukowych pojęć ogólnych uwarunkowanych językowo. 

Idea przedstawiania słownictwa nie w układzie alfabetycznym, lecz z uwzględnieniem ładu pojęciowego znajduje wyraz zwłaszcza w tzw. słownikach tematycznych, zob. m.in. wiele słowników do celów lingwodydaktycznych, w tym także Podstawowe słownictwo tematyczne języka polskiego Z. Cygal--Krupowej (Kraków 1990) oraz ¡lustrowany słownik podstawowy języka polskiego Z. Kurzowej (Kraków 2000). Służą one do ukierunkowania pracy nad rozwijaniem słownika osobniczego.

Podobne prace

Do góry