Ocena brak

ŁACIŃSKA LITERATURA W POLSCE, polsko-łacińska literatura

Autor /k_p1410 Dodano /04.03.2012

ŁACIŃSKA LITERATURA W POLSCE, polsko-łacińska literatura, nazwa obejmująca piśmiennictwo w języku łac. powstające na terenie Polski od X/XI w., wyprzedzające powstanie literatury w języku nar., a następnie towarzyszące jej do schyłku XVIII stulecia. Było ono gałęzią piśmiennictwa łac., rozwijającego się we wszystkich krajach eur., gdzie zapanowało chrześcijaństwo w obrządku rzymskim. Do powstania i długiego trwania l.ł. u nas i gdzie indziej przyczynił się poza względami kośc.-rel. także ogromny autorytet łaciny jako jedynego przez długi czas języka lit., a nawet jedynego w ogóle języka nadającego się do użycia piśmiennego. W wiekach średnich nauka czytania i pisania przebiegała równolegle z poznawaniem elementów języka łac., a jeszcze w XVIII w. uczeń przyswajał sobie łacinę równocześnie z nauką gramatyki języka ojczystego (tzw. Gramatyka pijarska S. Konarskiego). Najstarsze zabytki l.ł. w P. to żywoty św. Wojciecha, z przełomu X i XI w., pisane u nas przez autorów obcych, a nast. kronika —> Galla Anonima, która także wyszła spod pióra cudzoziemca. Pierwszym dziełem lit. napisanym po łacinie przez Polaka była kronika —> Wincentego zw. Kadłubkiem. Do końca XV w. produkcja lit. w tym języku przewyższała wielokroć twórczość w języku polskim. Do równowagi ilościowej i jakościowej doszło w dobie renesansu. W XVII i XVIII w. piśmiennictwo nar. artystycznie i ideowo wzięło górę nad łacińskim, jednakże i w tym czasie ilościowo produkcja literacka łac. pozostała bardzo znaczna, utrzymując się zwł. w prozie polit., poezji okolicznościowej, w —> teatrze szkolnym. Piśmiennictwo łac. w Polsce zamiera dopiero w dobie stanisławowskiej skutkiem wzrostu znaczenia francuszczyzny jako języka międzynar. i kulturalnego. Jednakże jeszcze w epoce wczesnego oświecenia utrzymywała się u nas łacina jako język piśmiennictwa naukowego.

Dzieje l.ł. w P. rozpadają się wyraźńie na dwa okresy; średniow. i nowożytny. Różnice pomiędzy tymi okresami zaznaczają się w samym języku, w stosowanych formach lit. oraz w treściach ideowych. Piśmiennictwo pierwszej epoki posługiwało się tzw. łaciną średniow., wykazującą przede wszystkim w słownictwie i w składni wiele odchyleń od łaciny klas., a nawiązującą pod niejednym względem do łaciny schyłkowej (III-V w. n.e.). Najczęściej używanymi formami lit. były a) w prozie: —> kroniki, —> żywoty świętych, —> kazania, traktaty scholastyczne (filoz. i prawnicze); b) w poezji: małe formy epickie (w heksametrach, np. —> Carmen Mauri), epika dydakt. (np. Metrificale —> Marka z Opatowca), liryka rytmiczna (nie iloczasowa), zwł. liturgiczna (—> sekwencje, —> hymny, oficja brewiarzowe), świecka poezja —> wagancka, —> epigramat (krótkie napisy wierszowane na budowlach i przedmiotach) ; w języku łac. rozwijał się —> dramat liturgiczny. Piśmiennictwo to pozostawało pod wyłącznym prawie wpływem ideologii chrześc. w jej ortodoksyjnej, kośc. formie, koncentrując się zarazem wyraźnie na tematach lokalnych, narodowych. W dobie nowoż. używany w literaturze naszej język łac. wrócił pod wpływem prądów renesansowych do poprawności klas., osiągając pod piórem najwybitniejszych pisarzy wysoki poziom doskonałości, ale zarazem zamykając sobie (jak cała łacina renesansowa) drogę do organicznego rozwoju. W wersyfikacji odrzucono zupełnie formy rytmiczne (średniow.) na korzyść form iloczasowych (starożytnych). Te przemiany zaznaczają się w łac. twórczości poetów wczesnorenesansowych: M. Hussowskiego, J. Dantyszka, A. Krzyckiego, K. Janickiego. Ulubione formy poet. to epika (przede wszystkim hist.), —> elegia (na wzór Owidiusza) i liryka w strofach horacjańskich, —> epigramat (lit., na wzór Marcjałisa), w prozie zaś dziejopisarstwo na wzór staroż. i biografistyka (od F. Kallimacha począwszy), oratorstwo (świeckie i kośc., w dobie baroku zwł. panegiryczne), traktat nauk. (także teol., rzadko filoz.); dramat szkolny (stanowiący nowość w stosunku do średniowiecza). Treściowo zaznaczyły się w czasach renesansu potę'żne wpływy —> reformacji (A. Trzecieski), w dobie baroku zaś - reakcji katolickiej (—> kontrreformacja). Poruszana tematyka miała częściej niż w średniowieczu charakter ogólnoludzki. Za najwybitniejsze płody l.ł. w P. można by uznać (z różnych punktów widzenia): w średniowieczu kronikę Wincentego zw. Kadłubkiem oraz Roczniki J. Długosza (poezja nie wykazała w tym czasie wybitniejszych osiągnięć), natomiast w okresie nowoż. - poezje łac. J. Kochanowskiego, Sz. Szymonowica i M.K. Sarbiewskiego, w prozie zaś - mowy S. Orzechowskiego, dzieła hist. M. Kromera oraz - jako opracowanie nauk. - De revolutionibus M. Kopernika, jako zaś wyraz myśli społeczno-reformatorskiej - De Republica emendanda A. Frycza Modrzewskiego. W średniowieczu znacznie obfitsze piśmiennictwo łac. było wzorem, na którym kształtowały się pierwociny literatury nar. (często w formie przekładów czy przeróbek, jak Rozmowa Mistrza ze Śmiercią czy Kazania gnieźnieńskie). Na zasadach średniow. wersyfikacji łac. oparła się wersyfikacja polska. W dobie renesansu jest zjawiskiem charakterystycznym, że wielu wybitnych pisarzy łac. jest równocześnie mistrzami języka pol. (Kochanowski, Szymonowie, Orzechowski). Pogłębiona refleksja nad środkami artyst. wyrazu, którą wpoiły pisarzom studia latynist. i twórczość w tym języku, sprzyjała stosowaniu tych samych środków, opanowanych w doskonałym stopniu, również w pisarstwie w języku narodowym. Niepodobna wreszcie nie docenić wpływu, jaki na pisarzy staropol., a także na autora klas. słownika języka pol., G. Knapiusza, wywarły teorie stylist. Cycerona i Kwintyliana, które tą drogą zaważyły decydująco na kształtowaniu się lit. języka polskiego. Miarodajną rolę tej samej teorii widać jeszcze u S. Konarskiego w De emendandis eloquentiae vitiis, którego wskazówki dotyczą zarówno wymowy pol., jak łacińskiej. In. ważną funkcją l.ł. powstającej w Polsce było to, że niemal do schyłku XVIII w. ona gł. reprezentowała kulturę i piśmiennictwo pol. wobec oświeconych warstw in. narodów, nie znających języka polskiego (np. dzieła łac. A.M. Fredry, S.H. Lubomirskiego i in.).

Najstarsza poezja polsko-łacińska, oprac, i wstęp M. Plezia, Wr. 1952 BN I 141; Antologia poezji polsko-łacińskiej 1470-1543, oprac. A. Jelicz, W. 1956. W. BRUCHNALSKI Łacińska i polska poezja w Polsce średniowiecznej, w: Między średniowieczem a romantyzmem, W. 1975 (prwdr. 1918); T. SINKO Poezja nowołacińska w Polsce, w: Dzieje literatury pięknej w Polsce, Cz. 1, Kr. 1935; H. KOWALEWICZ Zasób, zasięg terytorialny i chronologia polsko-łacińskiej liryki średniowiecznej, Poz. 1967; J. KROKOWSKI Język i piśmiennictwo łacińskie w Polsce XVI w., w: Kultura staropolska, Kr. 1932; B. NA-DOLSKI Poezja polsko-łacińska w dobie odrodzenia, w: Odrodzenie w Polsce (zbiór.), t. 4, W. 1956; C. BACKVIS Uwagi o dwujęzyczności łacińsko-polskiej w XVI wieku w Polsce, w: Szkice o kulturze staropolskiej, W. 1975 (prwdr. 1958); K.j KUMANIECKI La poesie latine en Pologne a l'epoque de la Renaissance (1460-1620), „Bulletin de l'Association Guillaume Bude" 1961; S. ZABŁOCKI Poezja polsko-łacińska wczesnego renesansu, w: Problemy literatury staropolskiej (zbiór.) S. II W. 1973; T. BIEŃKOWSKI Proza polsko-łacińska 1450-1750, tamże; W. WEINTRAUB Łacińskie podłoże polskiej literatury XVI w., w: Literatura staropolska i jej związki europejskie (zbiór.), Wr. 1973; S. ZABŁOCKI Od prerenesansu do oświecenia. Z dziejów inspiracji klasycznych w literaturze polskiej, W. 1976; J. PELC Poezja łacińska w Polsće XVI wieku, „Przegl. Hum." 1978 nr 5; H. KOWALEWICZ Poezja polsko-łacińska XV wieku, w: Sztuka i ideologia XV wieku (zbiór.), W. 1978. 

Marian Plezia

Podobne prace

Do góry