Ocena brak

KUŹNICA, tygodnik społ.-lit.

Autor /niesciagaj Dodano /02.03.2012

KUŹNICA, tygodnik społ.-lit., wyd. 1945-50, pocz. w Łodzi (VI-IX 1945 jako mies.), od maja 1949 w Warszawie, pod red. S. Żółkiewskiego (do 12 XII 1948), nast. P. Hoffmana. Pismo grupy intelektualistów i pisarzy związanych z PPR, powst. z inicjatywy m. in. J. Borejszy jako „wielka trybuna postępowej, lewicowej inteligencji", nawiązujące w swym programie do tradycji idei radykalnych (m. in. Kuźnicy Kołłątajowskiej, skąd zaproponowana przez M. Jastruna nazwa pisma) i socjalistycznych. Do redakcji K. należeli: Jastrun, J. Kott, Z. Nałkowska, A. Rudnicki, pocz. także A. B. Dobrowolski, od jesieni 1945 również K. Brandys, S. Dygat, P. Hertz (autor stałej rubryki Przegląd prasy), R. Matuszewski (od 1946 sekr. redakcji), S. Pollak, A. Sowiński, A. Ważyk, J. Żuławski. Programowo odrzucając eklektyczny wzór —> „Wiadomości Lit.", K. nawiązywała w sposobie redagowania, poczuciu misji społ., agresywności ataku i polemiki do tradycji pozytywist. „młodej prasy".

Adresowana przede wszystkim do środowisk inteligenckich (nakład 15-17 tys. egz.), K. dążyła - w myśl założeń polityki społ. i kult. PPR - do ich pozyskania dla programu rewolucji społ.; zwalczała obiegowe przeświadczenia o ponadklasowym i ponadpartyjnym charakterze sytuacji i funkcji inteligencji, wskazywała zwł. na konieczność przezwyciężenia w inteligenckiej świadomości reliktów mentalności szlach. (art. Chałasińskiego, inicjujące głośną dyskusję o społ. genealogii inteligencji), dążyła do pełnej demokratyzacji i laicyzacji życia i kultury (głośne polemiki z —> „Tygodnikiem Powsz.", ostentacyjne nawiązania do tradycji wolteriańskich i libertyńskich). Popularyzację myśli marksistowskiej K. łączyła ze zwalczaniem konserwatyzmu humanistyki uniw. (m. in. dyskusja nad reformą szkół wyższych), czemu służyło także ukazywanie konsekwencji antynaturalist. przełomu w filozofii i naukach społ., zbieżnych z tezami marksizmu.

W postulatach stawianych literaturze K. sformułowała przede wszystkim konkluzje z doświadczeń wojny i okupacji. Wyrazem wstrząsu moralnego po doświadczeniach wojny i fa-szyst. ludobójstwa były oskarżenia dotychczasowej literatury o „ślepotę przed katastrofą", programową ucieczkę od życia, o „beztwarzowy formalizm" (Jastrun). Hasło: „Nigdy więcej samego tylko piękna bez prawdy!" (Matuszewski) stało się punktem wyjścia do żądania od pisarzy poczucia odpowiedzialności i rozumienia mechanizmów historii. Odrodzenie literatury krytycy K. widzieli w „powrocie do realizmu", co rozumiane było jako postulat oparcia pisarskiej wizji świata na zasadach marksist. (a przynajmniej racjonalist.) oraz - mimo odżegnywania się od normatywizmu - jako wybór określonego wzorca estetycznego; krytycy K. przeciwstawiali różnorodnym dokonaniom XX-wiecznej literatury awangardowej „wielki realizm" Balzaca i Stendhala czy „żywiołowy realizm" powieściopisarzy XVIII w. (gł. w esejach Kotta) jako przykłady wzorcowe ujęć, ,socjol, konstrukcji losu ludzkiego'', widzenia jednostki w perspektywie historii. W imię tak pojętego realizmu (bardziej jako ogólna zasada kształtowania rzeczywistości w utworze lit. niż poetyka) krytycy K. zwalczali gwałtownie zarówno awangardowy ekstremizm, jak nurt postnaturalist. empiryzmu (tzw. „mały realizm"), zarówno introspekcję psychol., jak „dramat postaw moralnych" (w typie Conrada, Malraux czy J. Andrzejewskiego). Ideałem Kuźniczan była współcz. powieść społ.-polit., o znamionach także obyczajowej prowokacji; pewne elementy realizacji tego ideału widzieli w Murach Jerycha T. Brezy, powieściach K. Brandysa, w literaturze „rozrachunków inteligenckich" (Dygat, S. Kisielewski). Na programie lit. pisma, a zwł. na zawartym w nim postulacie odrzucenia doświadczeń awangardy, zaciążyło uproszczone rozumienie relacji między ideologią a formą lit., charakterystyczne dla ówczesnej marksist. refleksji teoret.lit.; w swych koncepcjach krytycy K. szli gł. śladem G. Lukacsa (publikowano przekł. jego prac, m. in. 1947-48 esej Powieść jako mieszczańska epopeja). To uproszczone rozumienie swoistości literatury przyczyniło się - obok motywacji wynikających ze zmienionej sytuacji polit. - do zaakceptowania 1949 przez K. programu wąsko pojmowanego realizmu socjalistycznego. Na łamach K. ukazało się sporo prwdrków znanych utworów literatury powojennej: opowiadań Nałkowskiej (z tomu Medaliony), Rudnickiego, Hertza, T. Borowskiego (Bitwa pod Grunwaldem, Pożegnanie z Mańą), wierszy Jastruna i W. Broniewskiego. K. odegrała znaczną rolę w popularyzacji literatury i krytyki radz., wiele uwagi poświęciła literaturze franc. i amerykańskiej.

W dotychczasowych ujęciach oceny programu K. i jej roli w powojennym życiu kult. są rozbieżne. Jedni widzą w K. najwybitniejsze od czasów pozytywizmu pismo społ.-lit., którego nawet błędne koncepcje i niesłuszne opinie kryt. wnosiły twórczy ferment w życie intelektualne kraju (K. Koźniewski), pismo będące istotnym ogniwem w rozwoju współcz. literatury i marksist. refleksji o literaturze, formułujące nowatorski program socjalist. kultury masowej (Z. Żabicki, M. Stępień), realizujące w swych postulatach założenia polityki kult. PPR; inni formułują tezę o „hamującej" roli K. wobec literatury przez absolutyzację wzorca XIX-wiecznego realizmu (A. Sandauer), o deformacji zawartego w K. obrazu kultury pol. przez negację „wszystkiego niemal, co w pol. życiu umysłowym przyniósł wiek XX", a także istotnych składników tradycji, również lewicowej (A. Lam), o abstrakcyjnym i receptualnym traktowaniu marksizmu, prowadzącym do koncepcji dalekich od praktyki polit. i programu kult. PPR (J. Kossak). Skrajność i rozbieżność ocen tłumaczy w dużej mierze uwikłanie ich w różne próby reinterpretacji współcz. postaw ideowo-estety-cznych (tak zwł. u Sandauera i Lama) w perspektywie całości procesu literackiego. Brak jeszcze wyważonej w pełni oceny znaczenia K. dla rozwoju literatury powojennej.

H. MARKIEWICZ Krytyka literacka w walce o realizm socjalistyczny. 1944-1954, W. 1955; A. SANDAUER Moje odchylenia, Kr. 1956; S. ŻÓŁKIEWSKI O polityce kulturalnej PPR wiatach 1945-1948, w: Przepowiednie i wspomnienia, W. 1963; A. MENCWEL Perspektywa dnia dzisiejszego, „Współczesność" 1963 nr 9; M. STĘPIEŃ Program literacki „K.", „Ruch Lit." 1964 z. 4; J. KOSSAK Kultura, pisarz, społeczeństwo, W. 1964; K. ŚRENIOWSKA Rola „K. " i „Myśli Współczesnej" w polskiej rewolucji kulturalnej w latach 1945-1948/49, Roczn. Lódz. 10 (1965); Z. ŻABICKI „K." i jej program literacki, Kr. 1966; A. LAM Zwątpienie i determinacja, w: Pamiętnik krytyczny, Kr. 1970; W. NAWROCKI Perypetie ideowe prozy polskiej, w: Klasa, ideologia, literatura, Pozn. 1976; Ź. JAGIELSKI Polityka Partii w dziedzinie kultury, w: Rozwój wybranych dziedzin kultury w PRL, W. 1976; K. KOŹNIEWSKI Wściekli, ćzęrwoni encyklopedyści, w: Historia co tydzień, t. 2, W. 1977; Z. JAROSIŃSKI Przemiany polskiej myśli literackiej lat 1945-1948, „Pam. Lit." 1978 z. 2; S. ŻÓŁKIEWSKI Na przykładzie ,,K.", w: Kultura, socjologia, semiotyka literacka, W. 1979.

Jerzy Jackl

Do góry