Ocena brak

Kultura jako zmienna w analizie politologicznej

Autor /Ferdek Dodano /20.07.2011

Kultura polityczna jest częścią ogólnej kultury społeczeństwa obok kultury życia codziennego, kultury prawnej organizacyjnej i korporacyjnej. Definiowana jest z różnych perspektyw:

  1. W podejściu psychologicznym wskazuje się na wartości, przekonania i postawy jednostek dotyczące obiektów polityki podzielane przez członków danej grupy, najczęściej narodowej.

  2. W podejściu antropologicznym kultura polityczna to zbiór symboli, norm i wartości, które wyrażają tożsamość grupy i pozwalają odróżnić ją od innych.

  3. W podejściu socjologicznym kultura polityczna badana jest przez pryzmat kategorii kapitał społeczny, społeczeństwo obywatelskie, zaufanie społeczne.

  4. W podejściu ekonomicznym zwraca się uwagę na pojęcia modernizacji społeczno- ekonomicznej i jej wpływu na przemiany wartości i postaw politycznych. Bada się też relacje odwrotne- wpływ wartości, wzorów zachowań i norm na rozwój ekonomiczny, instytucjonalny i polityczny. Ten ostatni rozumie się najczęściej jako proces demokratyzacji autorytarnych i (formalnie) demokratycznych systemów politycznych.

Użyteczność pojęć związanych z kulturą (kultura polityczna, kapitał społeczny, tożsamość, etniczność) w naukach społecznych, wynika z przypisania im funkcji zmiennych niezależnych w przy pomocy których można wyjaśniać inne zmienne społeczne (zachowania, instytucje, procesy). W podejściu kulturowym w analizie politologicznej przyjmuje się podejście holistyczne, które traktuje kulturę określonej zbiorowości jako „fakt społeczny”, w pewnym stopniu niezależny od jednostek. Podejście to zwraca uwagę na zjawisko obiektywizacji wartości i norm kulturowych, dzięki czemu pojęcie kultury można traktować jako zmienną niezależną w procesie wyjaśniania zachowań grup narodowych i innych. Kulturze przypisuje się między innymi funkcje przechowalni tradycji, wartości, norm i obyczajów narodowych i religijnych. Utrwalone nawyki społeczne, obyczaje, wzory aktywności stają się zjawiskami obiektywnymi (faktami społecznymi). Regulują one zachowania jednostek „w sposób kategoryczny zmuszając je do wykonywania swoich obowiązków niezależnie nawet od osobistych instynktów, intuicji i preferencji”. Podejście to przyjmuje, że kultura pełni funkcję regulacji zachowań. Spetryfikowane kontekstualnie i historycznie wzory kulturowe nie podlegają zmianom i narzucają określone zachowania członkom zbiorowości.

Jak wspomniano wcześniej, przydatność kultury w analizie politologicznej opiera się na założeniu, iż wartości, przekonania, oceny i normy polityczne mają określony (chociaż trudny do precyzyjnego ustalenia) wpływ na preferencje i zachowania polityczne członków społeczeństwa. W politologii głównym celem analizy kulturowej jest próba wyjaśniania czy i w jakim stopniu wartości, przekonania i postawy polityczne podzielane w całym społeczeństwie oraz/lub w jego częściach wpływają na preferencje i zachowania polityczne jednostek i grup i przez to pośrednio na kształt i jakość funkcjonowania instytucji i reżimów politycznych, w szczególności demokracji.

Zwolennicy indywidualizmu metodologicznego w teorii polityki traktują paradygmat kulturowy jako nieprzydatny dla wyjaśniania zachowań politycznych. Utrzymują, że działania jednostek są motywowane przez czynniki niezależne od kontekstów kulturowych. Teoria racjonalnego wyboru wskazuje na preferencje aktorów do podejmowania działań zgodnych z ich interesami w określonym kontekście sytuacyjnym. Paradygmat racjonalny stanowi inspiracje dla teorii modernizacji. Teoria ta przyjmuje założenie, że zmiany preferencji życiowych, ekonomicznych i politycznych ludności w krajach rozwijających, dokonują się pod wpływem czynnikow modernizacyjnych- dostępu do wiedzy, nowoczesnych technologii, wzrostu dochodu narodowego per capita, dostępu do zachodniej nauki i organizacji. W świetle tej teorii tożsamości narodowe są produktem industrializacji edukacji w dziewiętnastym i dwudziestym wieku, a nie wcześniejszych procesów etnokulturowych.

Modernizacyjne teorie zmiany zachowań politycznych i procesów demokratyzacji ujawniły ograniczoną przydatność w analizie socjologicznej i politologicznej. Ostatnie dekady dwudziestego wieku przyniosły krytyczne podejście do wyjaśniania strukturalnego. Kultura/ kultura polityczna zaczęła być ponownie traktowana jako użyteczna zmienna (niezależna lub pośrednicząca) w analizie politologicznej, lecz bynajmniej nie jako jedyny czynnik zmiany lub stabilności zachowań politycznych i systemów. Wskazuje się, że właściwym podejściem badawczym jest dialektyczna analiza uwzględniająca złożoność procesów społecznych i politycznych. Z jednej strony badacze są zgodni, że wyjaśnienia powinny uwzględniać holistyczną naturę kategorii kulturowych. Kategorie te odnoszą się do grup społecznych, które podzielają kolektywne wartości, normy i znaczenia. Kultura jest czymś więcej, niż sumą indywidualnych postaw członków danej społeczności. To jednak nie oznacza, że można w badaniach traktować ludzkie jednostki jako bezwolnie istoty podporządkowane presjom określonej kultury. Traktowanie kultury jako silnej zmiennej niezależnej wydaje się trudne do uzasadnienia. W interakcjach z grupą kulturową jednostki pełnią bowiem aktywne role, wywierając wpływ na przekształcenia środowiska kulturowego w jakim żyją. Jak wskazuje M. Keating (2008 : 108) „kultura łączy jednostkowe i kolektywne poziomy świadomości i działania przez socjalizację jednostek w duchu wspólnotowym, ale jednostki z kolei pomagają zmieniać kulturę”.

Kompleksowa analiza instytucji i zachowań powinna zatem brać pod uwagę wpływ wielu czynników : kulturowych, modernizacyjnych, instytucjonalnych, historycznych Redukcjonizm metodologiczny wskazujący na jednostronne wyjaśnienia (kulturowe lub ekonomiczno-racjonalne) okazuje się najczęściej podejściem zawodnym. Kultura polityczna rozumiana jako idee, wartości, przekonania i postawy przeważające w danym społeczeństwie wywiera wpływ na zachowania społeczne i polityczne obywateli. Wpływ ten może być słabszy lub silniejszy, ale nie kontroluje całości ludzkich zachowań. Relacje tych zmiennych mają charakter interakcyjny. Według Almonda (1990 : 150-151) kultura polityczna wpływa na zachowania, struktury polityczne i jakość działania rządów, ale ich nie determinuje. Uwarunkowania kulturowe wpływają na instytucje, zachowania i działania ludzkie, ale działający aktorzy wywierają wpływ na elementy dominującej kultury, jak idee, przekonania i normy społeczne.

Wartości i normy kulturowe podlegają zmianom pod wpływem różnych czynników : interesów materialnych, sposobu funkcjonowania instytucji, ewolucji moralnej i kognitywnej społeczeństwa, rozwoju społeczno-ekonomicznego, dyfuzji z idei i norm z zewnątrz, oraz dramatycznych wydarzeń dziejowych, jak rewolucje, kryzysy i wojny.

Samuel P. Huntington (1993 : 160) posłużył się pojęciem kultury w analizie i prognozie relacji między narodami zaliczanymi do różnych cywilizacji. Przez pojęcie cywilizacji uczony ten rozumiał wspólnotę kulturową na najszerszej płaszczyźnie kolektywnej tożsamości. Granice między cywilizacjami wyznaczane są przez obiektywne cechy kulturowe jak język, historia, religia, obyczaje, rytuały, subiektywne tożsamości podzielane przez ludzi. Członkowie cywilizacji są połączeni przez więzy krwi, wierzenia religijne, język, wspólne tradycje w tym mity historyczne i religijne, przekazywane w procesach socjalizacji społecznej i politycznej z pokolenia na pokolenie. Cywilizacje jako kategorie kulturowe różnią się między sobą językiem, tradycją i co najważniejsze -religią. Kultury definiowane w kategoriach ekskluzywnych tradycji i wartości i zbudowane na nich cywilizacje wyznaczają ramy integracji, dezintegracji i konfliktu w skali światowej po zakończeniu zimniej wojny. Główna oś konfliktu politycznego w erze post-zimnowojennej przebiega, zdaniem Huntingtona w szczególności między cywilizacją zachodnią, a konfucjanizmem i islamem. Autor nie widzi możliwości wzajemnego zbliżenia między wrogo nastawionymi do siebie cywilizacjami. Podstawowe wartości zachodniej kultury są niechętnie akceptowane w innych kręgach kulturowych. Współczesne procesy polityczne i ekonomiczne, takie jak globalizacja, de-sekularyzacja, wzrost niepewności i ryzyka, migracje, zwiększają prawdopodobieństwo potencjalnego konfliktu między cywilizacjami.

Krytycy teorii zderzenia cywilizacji słusznie zwracają uwagę, że autor definiuje cywilizacje w kategoriach ekskluzywnych tożsamości widząc w nich zamknięte kręgi kulturowe, podczas gdy w istocie są one wewnętrznie zróżnicowane, skłonne do absorpcji norm i wartości z zewnątrz. Akcentuje niezmienność zasadniczych wartości, postaw, i tradycji społecznych i politycznych w składających się na fundamenty kulturowe cywilizacji.

Zdaniem krytyków, psychologiczne podejście do stosunków miedzy cywilizacjami lekceważy wpływ procesów dyfuzji i wymiany kulturowej. Nie dostrzega zmian zachodzących w kulturze pod wpływem rozwoju gospodarczego, edukacji, turystki itp. współcześnie obserwuje się zjawiska przenikania narodowych, lokalnych i globalnych wzorów kulturowych określane pojęciem „glokalizacji”. Termin ten oznacza interakcje narodowych, lokalnych i uniwersalnych wartości, stylów życia, oraz instytucji i wytwarzanie nowych jakości kulturowych. Wprawdzie jak twierdzi F. Fukuyama (2005 : 47) czynniki kulturowe w odróżnieniu od instytucji i wiedzy charakteryzuje niska mobilność, ich transfer z jednego miejsca na inne podlega ograniczeniom, to wiele kategorii zachodniej cywilizacji na czele z demokracją i prawami człowieka nabiera współcześnie globalnego zasięgu.

Teoria kultury politycznej wskazuje, ze idee i wartości demokratyczne nie mają samodzielnej mocy sprawczej dopóki nie natrafią na sprzyjające warunki strukturalne wewnątrz państw wspomagane przez otoczenie zewnętrzne.

Robert Putnam podkreśla znaczenie aktywności obywatelskiej i kapitału społecznego jako czynnika kształtowania kultury partycypacyjnej i budowania efektywnej demokracji. Pionierem tego podejścia badawczego w studiach nad demokracją był Alexis de Tocqueville (1805-1850). W latach trzydziestych XIX wieku odbył on dziewięciomiesięczną podróż po Stanach Zjednoczonych aby zapoznać się z amerykańskim systemem penitencjarnym. Bardziej jednak zainteresowała go szczególna cecha wyróżniająca demokracje amerykańską- zwyczaj stowarzyszania się w grupy obywatelskie i wspólnego działania na rzecz wspólnot lokalnych. Tocqueville doszedł do wniosku, że niezależne stowarzyszenia obywateli -komercyjne, przemysłowe, religijne, polityczne, itp. pełniły funkcję strażnika demokratycznej formy rządów, chroniły amerykańską demokrację przed niebezpieczeństwem przerodzenia się w „tyranię większości”, przed czym przestrzegali Ojcowie Założyciele republiki

Putnam i jego współpracownicy postanowili zbadać efektywność działania instytucji demokratycznych w regionach Włoch w okresie dwudziestu lat istnienia nowego podziału administracyjnego wprowadzonego w 1970 roku. Stwierdzili, że instytucje te funkcjonowały znacznie lepiej na Północy niż na Południu Szukając wyjaśnienia tego zjawiska przyjęli hipotezę, że główną przyczyną mogły być różnice społeczno-kulturowe między północnymi i południowymi regionami Italii. Jako centralny element analizy przyjęto wskaźnik obecności społeczeństwa obywatelskiego mierzony między innymi uczestnictwem w stowarzyszeniach, partycypacją wyborczą i czytelnictwem prasy. Badania wykazały, że współczynniki rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w południowych regionach były wyraźnie niższe niż w północnych. Po wyeliminowaniu innych czynnikow stwierdzono, że najważniejsza zmienną wpływającą na efektywność funkcjonowania demokracji lokalnej były czynniki kulturowo-polityczne, w szczególności zaangażowanie obywateli w sprawy publiczne, wzajemne zaufanie, istnienie horyzontalnych sieci kontaktów między ludźmi, idee solidarności, współpracy i uczciwości (115).

Siła społeczeństwa obywatelskiego na Północy i słabość na Południu wynikały z nierównej dystrybucji kapitału społecznego. Według Putnama (1993 : 167) „Kapitał społeczny odnosi się do cech organizacji społecznej, takich jak zaufanie, normy i sieci, które mogą poprawić efektywność społeczeństwa przez ułatwianie skoordynowanych działań”. W odróżnieniu od innych form kapitału (finansowego, ludzkiego) mobilność kapitału społecznego jest ograniczona, jego siła lub słabość ma korzenie historyczne Jak wynika z historii Italii, w północnych prowincjach tego kraju od wczesnego średniowiecza istniały tradycje republikańskie Dały one początek obecnej kulturze zaufania, współpracy i wzajemności.

Tradycji tych nie było na słabiej rozwiniętym Południu, gdzie przez stulecia panowały autorytarne rządy Normanów i dominacja kultury katolickiej. „Przynajmniej od dziesięciu stuleci Północ i Południe w różny sposób podchodziły do problemu działania kolektywnego. Na Północy normy wzajemności i sieci obywatelskiego zaangażowania istniały w postaci stowarzyszeń kupieckich, grup samopomocy, spółdzielni, związków, klubów piłkarskich i towarzystw literackich. Te horyzontalne więzi społeczne sprawiały, że rozwój ekonomiczny i jakość rządów były generalnie dużo wyższe niż na Południu, gdzie stosunki społeczne i polityczne były ukierunkowane wertykalnie (…) Wzajemna nieufność i brak woli współpracy, pionowa zależność i eksploatacja, izolacja i brak porządku, przestępczość i zacofanie, umacniały się wzajemnie w zaklętych kręgach…” (Ibidem : 181-1 82).

Badania Putnama nad funkcjonowaniem demokracji w północnych i południowych regionach Włoch potwierdziły empirycznie tezę Tocquevilla, że efektywność instytucji demokratycznych zależy od społeczno-kulturowego kontekstu w jakim się one znajdują. Autor wykazał, że efektywność demokratycznych rządów umacniana jest przez społeczną infrastrukturę społeczeństwa obywatelskiego i przez demokratyczne wartości elit i obywateli. „Najważniejszą cechą społeczeństwa obywatelskiego jest społeczna zdolność do działania na rzecz wspólnie podzielanych interesów. (…) Kontrakt społeczny który podtrzymuje współdziałanie w społeczeństwie obywatelskim jest natury moralnej a nie prawnej (…) Koncepcja roli jednostki jako obywatela wraz z przywiązaniem do politycznej równości stanowi kulturowy cement społeczeństwa obywatelskiego”

  • Kultura jako zmienna pośrednicząca

W latach 90 ubiegłego stulecia amerykański politolog Ronald Inglehart zrealizował ambitny projekt badawczy, który miał na celu wyjaśnienie mechanizmu (ewolucyjnej) zmiany politycznej. Punktem wyjścia autora była hipoteza, że zmiany wartości kulturowych przeważających w społeczeństwie dokonują się pod wpływem przemian struktur ekonomicznych. Te drugie tworzą zasadniczy kontekst strukturalny ludzkiego życia. Zdaniem badacza, wartości i aspiracje życiowe ludzi ulegają zmianie w długich okresach czasu jako następstwo ewolucyjnego rozwoju społeczno-ekonomicznego (modernizacji). W dłuższych okresach czasu mamy do czynienia z następującym syndromem zmian :

1. Dominujące w społeczeństwie orientacje i wartości odzwierciedlają panujące warunki egzystencji materialnej,

2. Jeśli te warunki egzystencjalne ulegają zmianie to prawdopodobnie zmianie ulegną orientacje i wartości panującej kultury społecznej i politycznej w kierunku większego poczucia wpływu na własne życie, możliwości wyboru i wyrażania indywidualności,

3. To z kolei sprawia, że członkowie społeczeństwa zaczynają przejawiać aspiracje do partycypacji politycznej. Zmiany o których mowa powyżej nie działają w sposób deterministyczny. Są one zapośredniczone przez tradycje kulturowe różnych społeczeństw, mogą zmieniać kierunek, przebiegać według sinusoidy. Tym niemniej procesy modernizacji ekonomicznej i kulturowo-politycznej stanowią uniwersalną tendencję w skali świata dającą się zaobserwować w perspektywie historycznej.

Inglehart stwierdził na podstawie badań porównawczych różnych krajów i regionów świata, że wartości i przekonania w społeczeństwach uprzemysłowionych różnią się od wartości, które cechują społeczeństwa słabo rozwinięte. Istnieją dwie kolejno następujące po sobie fazy rozwoju każdego społeczeństwa : industrialna i postindustrialna. Towarzyszą im dwa etapy przemian wartości społecznych i politycznych

W pierwszym etapie zmiana kulturowa oznacza sekularyzację autorytetu, w drugim emancypację od autorytetu Powstanie społeczeństwa industrialnego przynosi w sferze kulturowej sekularyzację i racjonalizację wartości społecznych. W wymiarze kultury politycznej etap ten tworzy warunki instytucjonalne dla partycypacji politycznej, ale aktywność ta jest kontrolowana przez elity.

W drugim, post-industrialnym etapie modernizacji wyłania się kultura post-materialistyczna oparta na wartościach indywidualnej autonomii i samo-ekspresji, uwolniona od biurokratycznych zależności.

W społeczeństwie epoki industrialnej głównym problemem aktywności życiowej jednostki są cele materialne- orientacja na przetrwanie obywatela i jego rodziny w znaczeniu fizycznym. W gospodarce, która osiągnęła znaczny poziom rozwoju i dobrobytu jednostka uwolniona od bezpośrednich trosk materialnych zwraca się w stronę wartości „samo-ekspresji”- indywidualizmu, autonomii i emancypacji. Miejsce wartości ekonomicznych zajmują wartości post-materialne związane z jakością życia, ochrona środowiska, rozwojem intelektualnym. Kiedy ludzie stają się bardziej bezpieczni pod względem ekonomicznym, przejawiają więcej autonomii w sferze poznawczej i są bardziej krytyczni wobec autorytetu. W sferze kultury politycznej wartości ekspresji /indywidualizmu/ autonomii implikują większą skłonność do wyrażania protestu, mniejsze zaufanie do instytucji systemu politycznego, większe zainteresowanie autentyczną partycypacją polityczną.

Następują procesy indywidualizacji i dywersyfikacji form aktywności politycznej, powstają nowe ruchy społeczne, nowe ideologie, tworzą się różnorodne grupy obywateli, których działania dotyczą wybranych problemów społecznych i politycznych. Sprawia to, że instytucje polityczne podlegają silniejszej oddolnej kontroli i społecznej presji w kierunku większej demokratyzacji. Teoria Ingleharta przyjmuje strukturalny paradygmat wyjaśniania zmiany politycznej w kierunku demokracji. Jej punktem wyjścia jest wpływ czynników społeczno-ekonomicznych na kształtowanie się idei, które następnie wywołują zmiany w sferze zachowań politycznych co prowadzi w efekcie do zmian instytucjonalnych.

Dialektyczny i zarazem dynamiczny (uwzględniający czynnik czasu) model relacji między podmiotowością i kulturą opracowała brytyjska badaczka Margaret Archer (1996). W modelu tym kultura wyznacza kontekst (warunkowanie kulturowe) w jakim zachodzą działania w czasie T1. W drugim etapie (w czasie T2-T3) zachodzi interakcja społeczno-kulturowa między podmiotem i kontekstem kulturowym. Kontekst kulturowy warunkuje/ogranicza zachowania podmiotów. Zastany kontekst kulturowy nie jest jednak całkowicie stabilny. Jednostki nie są więźniami zastanej kultury, lecz wykazują zdolność jej częściowej zmiany. Trzeci etap-doskonalenie (lub odtwarzanie) kulturowe oznacza zamierzoną lub niezamierzoną modyfikację kontekstu kulturowego (w czasie T4) przez działający podmiot. W modelu tym zwanym sekwencją morfogenetyczną, podmiot i kultura traktowane są jako rozdzielne, stosunkowo autonomiczne sfery. Wchodzą one we wzajemne interakcje, które mogą prowadzić do zmian kontekstu kulturowego i celów jakie stawiają sobie aktorzy polityczni. Podejście dialektyczne pozwala uniknąć błędów jakie niesie w analizie zjawisk społecznych i politycznych jednostronnie traktowany kolektywizm i indywidualizm metodologiczny.

Podobne prace

Do góry