Ocena brak

Kształtowanie się polskiej granicy zachodniej po I wojnie światowej

Autor /Pantaleon Dodano /01.05.2012

 

Jesienią 1918 Niemcy poniosły klęskę na froncie zachodnim, a Cesarstwo Austro-Węgierskie rozpadło się pod wpływem narodowych przewrotów niepodległościowych. Rosję z grona zwycięzców wyłączyła rewolucja październikowa. Tak więc w I wojnie światowej nieoczekiwaną klęskę poniosły wszystkie 3 mocarstwa zaborcze, co otwierało Polakom drogę do niepodległości.

Jednym z najtrudniejszych problemów powstającego państwa polskiego było określenie jego terytorium. Przywrócenie granic sprzed rozbiorów z różnych powodów nie było możliwe, a przyjęcie zasady etnograficznej było utrudnione w związku z wieloetnicznym i wielonarodowym osadnictwem na większości obszarów przygranicznych.

Nawet obszary zamieszkałe w przygniatającej większości przez Polaków i historycznie zawsze polskie, znajdowały się w 1918 poza zasięgiem władzy kształtującego się państwa polskiego. Co więcej pretensje do nich zgłaszali sąsiedzi.

WIELKOPOLSKA. W opisany sposób wyglądała sytuacja na ziemiach zaboru pruskiego, gdzie główną siłą polityczną była endecja, uznająca za rząd KNP. Naczelna Rada Ludowa powołana przez Sejm Dzielnicowy zaczęła stopniowo przejmować władzę od Niemców, ale przeciwna była walce zbrojnej.

Jednak spokój było trudno utrzymać, gdyż w Wielkopolsce istniała tajna POW - gotowa do działania. Walka, sprowokowana przez Niemców, wybuchła 27 XII 1918 i w krótkim czasie objęła całą Wielkopolskę.

Powstaniem dowodził początkowo mjr Stanisław Taczak, a od poł. I 1919 gen. Józef Dowbór-Muśnicki. Walki trwały formalnie do połowy II 1919 gdy za pośrednictwem Aliantów zawarto rozejm. W praktyce wojna przedłużała się, a kres jej położył dopiero Traktat Wersalski, który formalnie przyznał Polsce teren wyzwolony i utrzymany przez powstańców.

Jednak już wcześniej, bo od poł. II 1919 Wielkopolska znajdowała się pod tymczasową administracją polską. Oczekując na decyzje konferencji pokojowej ustalano zasady połączenia Wielkopolski z Polską.

Po rozmowach między rządem w Warszawie i NRL postanowiono zachować przejściowo odrębność Wielkopolski. Jej stopniowemu włączaniu w system ogólnopolski służyć miało Ministerstwo Byłej Dzielnicy Pruskiej. 11 VII 1919 zniesiono granicę celną między Wielkopolską i resztą kraju, a 1 VIII Sejm Ustawodawczy uchwalił ustawę o tymczasowej organizacji dzielnicy pruskiej.

W XI 1919 Niemcy wycofali z Wielkopolski swoje wojska, a gdy 20 I 1920 wszedł w życie ratyfikowany przez Niemców traktat wersalski, zaczęły pracę polskie „komitety odbiorcze”. Przyłączenie Wielkopolski i Pomorza miało dla odradzającej się Polski ogromne znaczenie, gdyż wzmacniało je potencjał ludnościowy i gospodarczy.

10 II 1920 gen. Haller dokonał w Pucku symbolicznych zaślubin Polski z morzem.

W Wersalu podjęto też inne decyzje dot. terytorium i granic Polski, przyznając jej Pomorze Wsch. (bez Gdańska. Granica II RP z Wolnym Miastem liczyła 121 km) oraz zlecając przeprowadzenie plebiscytów na Górnym Śląsku oraz Warmii, Mazurach i Powiślu.

MAZURY, WARMIA I POWIŚLE. 11 VII 1920, gdy wojska polskie cofały się na całym froncie bolszewickim, odbył się tu plebiscyt. Nad jego przeprowadzeniem czuwały dwie alianckie komisje: w Olsztynie i Kwidzyniu, które nie potrafiły skutecznie powstrzymać niemieckiego terroru, tym bardziej, że na miejscu pozostawiono niemiecką policję. Plebiscyt nie został dostatecznie wsparty przez rząd polski.

Mazurzy choć w większości mówili po polsku, w większości byli ewangelikami. Te czynniki i masowy udział w głosowaniu niemieckich emigrantów sprawił, że Polska katastrofalnie przegrała plebiscyt.

W okręgu olsztyńskim za Prusami Wsch. głosowało 363 209 osób, za Polską 7 980. W okręgu kwidzyńskim za Niemcami oddano 96 923 głosy, za Polską 8 018 osób. Z 2080 gmin w 2063 głosowano za Niemcami, a w 17 za Polską.

12 VIII 1920 Rada Ambasadorów uznała dotychczasową granicę Prus Wsch. oddając Polsce jedynie niewielkie skrawki terytorium na Mazurach (3 gminy) i nad Wisłą (5 gmin).

GÓRNY ŚLĄSK: Przed rozbiorami nie należał do Polski, jednak odrodzenie się silnego żywiołu polskiego w XIX w. spowodowało wzrost dążeń zjednoczeniowych z resztą ziem polskich.

Naczelna Rada Ludowa przeciwna była walce o Śląsk, lecz aresztowanie przywódców POW doprowadziło do podjęcia 18 VIII 1919 działań zbrojnych, którymi dowodził Alfons Zgrzebniok. Po tygodniu walk, potępionych przez endecję i Korfantego, Niemcy stłumili powstanie.

W poł. VIII 1920, gdy bolszewicy szturmowali Warszawę, Niemcy dokonali pogromu Polaków na Śląsku i zaatakowali przebywające tam wojska alianckie. W odpowiedzi na to 19 VIII POW rozpoczęła powstanie, które objęło cały okręg przemysłowy. Zaskoczeni jego rozmiarami alianci doprowadzili do rozejmu korzystnego dla Polaków . 25 VIII Korfanty nakazał przerwać walki.

20 III 1920 przeprowadzono plebiscyt. Za przynależnością do Niemiec opowiedziało się 707 tys. osób i 792 gminy. Za Polską głosowało 479 tys. osób i 682 gminy.

Niemcy popierani przez Włochów i Brytyjczyków domagali się całego obszaru przemysłowego, aby do tego nie dopuścić Polacy podjęli walkę. 2/3 V 1921 wybuchło Trzecie Powstanie Śląskie, pod dowództwem płk Macieja Mielżyńskiego. Rozmach powstania zaskoczył aliantów, którzy wystąpili z projektem podziału Śląska korzystniejszym dla Polaków. Wówczas Korfanty - dyktator powstania, wbrew dowódcom, nakazał przerwanie walki i demobilizację.

Wykorzystali to Niemcy i rozpoczęli ofensywę. Gdy Komisja Międzysojusznicza doprowadziła do rozejmu, Korfanty po raz drugi ogłosił demobilizację i aresztował zbuntowanych dowódców. Kolejna ofensywa niemiecka została zatrzymana przez aliantów. 5 VII 1921 podpisano zawieszenie broni.

12 X 1921 Rada Ligi Narodów podjęła ostateczną decyzję o podziale Górnego Śląska. Polsce przypadło 3,2 tys. km2, czyli 29 % obszaru plebiscytowego, a także 996 tys. (tj. 46 %) ludności, w tym 736 tys. Polaków. Na obszarze tym znajdowało się 50 % hut żelaza i koksowni oraz 76 % kopalni węgla.

Niemcy otrzymały 71 % obszaru plebiscytowego z 1169 tys. ludności, w tym 532 tys. Polaków. Na obszarze tym znajdowało się 50% hut żelaza i koksowni oraz 24 % kopalni węgla.

15 V 1922 podpisano w Genewie polsko-niemieckie porozumienie regulujące podział Górnego Śląska, a w VII 1922 Polska ostatecznie przejęła administrację w swojej części Górnego Śląska., która nadal zachowała pewną autonomię. Jej wyrazem był lokalny Sejm Śląski.

Granica Polski z Niemcami liczyła 1912 km, w tym 607 w Prusach Wsch.

ŚLĄSK CIESZYŃSKI. Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego zawarła 5 XI 1918 układ z Czechami o tymczasowym podziale Śląska według zasady etnicznej. 23 I 1919 Czesi złamali ten układ i zbrojnie uderzyli na polską część Śląska.

Nieliczne polskie oddziały wsparte ochotnikami, zatrzymały czeskie wojska w 3 dniowej bitwie pod Skoczowem (29-31 I 1919). 3 II zawarto rozejm, a o przynależności tych ziem miał zadecydować plebiscyt, ale 28 VII 1920 Rada Ambasadorów, działając na podstawie decyzji konferencji w Spa, podjęła decyzję o zaniechaniu plebiscytu i arbitralnym podziale spornego rejonu.

Tłumacząc swoją decyzję zagrożeniem Polski od wschodu, przyznano jej 1000 km2 i 143 tys. ludności. Czechosłowacji przyznano 1300 km2 (z wszystkimi kopalniami węgla; Zagłębie Karwińskie) oraz 284 tys. ludności. Po stronie czeskiej zostało ok. 120-150 tys. Polaków.

Granica Polski z Czechosłowacją liczyła 984 km .

Podobne prace

Do góry