Ocena brak

KRZYŻANOWSKI JULIAN

Autor /tadziudodaje Dodano /01.03.2012

KRZYŻANOWSKI JULIAN, ur. 4 VII 1892 w Stojańcach pod Lwowem, zm. 19 V 1976 w Warszawie, historyk literatury, folklorysta, edytor. Studia polonist. odbył 1911-14 na UJ, gł. pod kierunkiem S. Windakiewicza. Debiutował 1913 w „Pamiętniku Lit." jako recenzent nauk., 1914 ogłosił w „Bibliotece Warsz." szkic Wpływ Tassa na twórczość Słowackiego. Jako poddany austr. był internowany w czasie I wojny świat, na Syberii, po powrocie do kraju (1920) kontynuował studia, nast. pracował jako nauczyciel i dyr. gimnazjum w Lublinie oraz wykładowca KUL (1925/26). Habilitowany 1926 na UJ, 1927-30 wykładał historię literatury pol. w School of Slavonic and East European Studies w Londynie. W 1930-34 prof. literatur słow. na Uniw. Łotewskim w Rydze, 1934 objął katedrę historii literatury pol. UW, którego prof. był do 1962. W czasie okupacji niem. współorganizator i czynny uczestnik tajnego nauczania uniw. w Warszawie, brał udział w akcji obrony jej dóbr kult., a po wojnie w odbudowie życia naukowego. W 1945 wykładał krótko na UJ, nast. powrócił na UW. Czł. TNW (od 1934) i jego sekretarz gen. (1945-49), długoletni działacz i od 1946 prezes Tow. Lit. im. A. Mickiewicza, 1945—47 red. kwartalnika —»Nauka i Sztuka", 1946-50 redagował —»Pamiętnik Lit.", 1957-68 przew. komitetu red. pisma —» „Literatura Ludowa". W 1957/58 wykładał historię literatury pol. na uniw. Columbia w N. Jorku. Czł. PAU (od 1933) i PAN (od 1951), był przew. Komitetu Nauk o Literaturze PAN (1960-68), Komitetu Słowia-noznawstwa PAN (1965-68) i Rady Naukowej IBL PAN (1969-73); ponadto czł. Serb. AN (od 1965), doctor h.c. UJ (1964) i UWr. (1972).

Jako historyk literatury polskiej K. tak w swoich pracach ogólnych, jak szczegółowych panował nad jej całością. Ogłosił ujęcie syntet. Historia literatury polskiej. Alegoryzm-preromantyzm (1939, wyd. 6 1979), doprowadzone do romantyzmu (ciąg dalszy uległ zniszczeniu 1939). Na ocalałych materiałach oparł syntezę Neoromantyzm polski 1890-1918 (1963, wyd. 3 1980), a nast. wydał opracowanie kompletne Dzieje literatury polskiej, od początków do czasów najnowszych (1969, wyd. 3 uzup. 1979, przekł. ang. 1978). Po angielsku napisał Polish Romantic Literature (1930, wznów. 1968). Swoje poglądy na literaturę oraz sposoby jej nauk. badania wyłożył w dziele Nauka o literaturze (1966, wyd. 2 uzup. 1969), a także w zarysie popularnym Sztuka słowa. Rzecz o zjawiskach literackich (1972, wyd. 2 1973). Zajmował się gł. literaturą staropol., od zabytków średniow. (m. in. studia o Bogurodzicy i Kazaniach świętokrzyskich) po renesans i barok (studia monogr. Romans  pseudohistoryczny w Polsce wieku XVl 1926, Romans polski wieku XVI 1934, wyd. 2 1962, zbiory: Od średniowiecza do baroku 1938, W wieku Reja i Stańczyka 1958). Dalszych epok, od romantyzmu po współczesność międzywojenną, dotyczą zbiory W świecie romantycznym (1961) i W kręgu wielkich realistów (1962). Szczególną uwagę badacza przyciągał Sienkiewicz. Opublikował Kalendarz życia i twórczości Henryka Sienkiewicza (1954, wyd. 2 rozsz. 1956), zestawił 3 tomy bibliogr.: Dzieła Sienkiewicza, Dzieła Sienkiewicza w przekładach i Piśmiennictwo o Henryku Sienkiewiczu (1953-55), pisarzowi poświęcił dwie książki o charakterze monogr.: Henryka Sienkiewicza żywot i sprawy (1966, wyd. 3 1973) i Twórczość Henryka Sienkiewicza (1970, wyd. 2 1973), rozproszone swoje artykuły i rozprawy o nim zgromadził w tomie Pokłosie sienkiewiczowskie (1973). Jest autorem monografii Reymonta (1937) i syntet. szkicu o Orkanie (Pieśniarz krainy kęp i wiecznej nędzy 1927).

K. to najwybitniejszy w nauce pol. znawca folkloru i twórca szkoły badań folklorystycznych. Włączając bajkę i baśń lud. polską do międzynar. systematyki Aarne-Thompsona opublikował dzieło o zasadniczym znaczeniu Polska bajka ludowa w układzie systematycznym (t. 1-2 1947, wyd. 2 rozsz. 1962-63); pośm. wydano monografię W świecie bajki ludowej (1980). Jako paremiograf i komparatysta z niezwykłą wnikliwością badał pogranicze tych dziedzin i twórczości literackiej. Objaśniwszy źródła oraz kolejne przekazy, omówił 500 przysłów pol. w 2-częściowym zbiorze Mądrej głowie dość dwie słowie. (1958-60, wyd. 3 rozsz. 1975). Wątki spotykane w literaturze i tradycji ustnej przedstawił w tomie Paralele. Studia porównawcze z pogranicza literatury i folkloru (1935, wyd. 3 rozsz. 1977). In. prace z tego zakresu zebrał w 31. Szkiców folklorystycznych (1980). Pod red. K. ukazała się oparta na dziele S. Adalberga zespołowo opracowana Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich (t. 1-4 1969-78), Słownik folkloru polskiego (1965), do którego napisał większość haseł, zbiór. Dzieje folklorystyki polskiej (t. 1 1970). Wytrawny edytor, opracował Prozę polską wczesnego renesansu (1954), Dzieła polskie Kochanowskiego (1952, wyd. 10 1980), był red. wydań zbiór. Słowackiego (1949, wyd. 3 1959), Sienkiewicza (1948-55), Orzeszkowej (1947-53), kierował pracami nad Wyd. Jubileuszowym dzieł Mickiewicza (1955), byłprzewodn. komitetu red. Dzieł J.I. Kraszewskiego (od 1959) i Dzieł wszystkich O. Kolberga (od 1961); w serii BPP i BZPiP wydał podstawowe teksty staropol. romansu, a w serii BN m. in. wybory pism W. Kochowskiego (1926), M. Reja (1954), K. Tetmajera (1968), M. Sępa Szarzyńskiego (1973). W Roczniku Lit. omawiał systematycznie (od 1958) prace badawcze o literaturze staropol. i folklorze.

K. wcielał najlepsze wzory nauki o literaturze, jako dyscypliny opartej na możliwie szerokiej znajomości zjawisk przynależnych do piśmiennictwa nar., kultury, dziejów języka, tradycji pisanej i ustnej, do czego w osobistym warsztacie nauk. dołączył penetrację folkloru, socjologię życia lit. i kom-paratystykę. Wybitny stylista, obdarzony swadą pisarską i temperamentem polemicznym, docierał swymi pracami również do pozanauk. środowisk czytelniczych. Przeciwny metafizycznym i moralizującym tendencjom dawniejszej humanistyki, wyznaczał badaniom lit. przede wszystkim cele poznawcze, a zadania historyka literatury rozumiał w tym duchu, by czytelnik „uczuciowo przeżywał jej treści najcenniejsze, zaklęte w wiecznie żywym słowie twórczym".

Z dziejów polonistyki warszawskiej, W. 1964 (tu: J.Z. Jakubowski Dobry obywatel i skrzętny gospodarz..., Z. Libera Dzieło J.K.); S. PIGOŃ J.K. Wzrost i wymiary, w: Literatura, komparatystyka, folklor (zbiór.), W. 1968; Dzieło J.K, bibliografia prac, oprac. Z. Świdwińska-Krzyżanowska i M. Bokszczanin, wstęp Z. Libera, W. 1973; H. MARKIEWICZ J.K. 1892-1976, „Nauka Pol." 1976nr 11; E. JANKOWSKI

Nasz prezes, Roczn. Tow. Lit. im. A. Mickiewicza 11 (1976); A. HUTNIKIEWICZ J.K. wśród poszukiwaczy absolutu, „Przegl. Hum." 1977 nr 9; W. WEINTRAUB J.K. - badacz literatury staropolskiej, „Pam. Lit." 1978 z. 1.

Kazimierz Wyka

Podobne prace

Do góry