Ocena brak

"Krzyżacy" - streszczenie

Autor /jopek Dodano /08.03.2011

TOM I

I

Tak więc lektura zaczyna się następująco : W Tyńcu, w gospodzie "Pod Lutym Turem", Maćko i Zbyszko z Bogdańca opowiadają swe przygody. Ponieważ Bogdaniec został spustoszony przez wojnę i powódź, obaj rycerze (Zbyszko wówczas miał dopiero 12 lat) opuścili rodzinną ziemię i wyruszyli na Litwę, aby wziąć udział w wojnie z Niemcami. Uczestniczyli w obronie Wilna przed wojskami dowodzonymi przez Ulricha von Jungingen, który zmuszony był wycofać się przed obrońcami miasta, którym przewodził książę Witold.

Obaj rycerze z Bogdańca, oddawszy uprzednio zdobyte łupy pod opiekę krewnemu "klasztornemu prokuratorowi", zamierzają udać się do Krakowa, gdzie Zbyszko ma nadzieję zdobyć pas rycerski oraz wsławić się podczas turniejów organizowanych z okazji zbliżających się narodzin królewskiego potomka. Przybycie do gospody dworu księżnej Anny Danuty przerywa rozmowę, gdyż mieszczanie opuszczają izbę.

II

Księżna nawiązuje rozmowę z Maćkiem i Zbyszkiem. Maćko opowiada o planowanej przez Witolda wyprawie na Tatarów. Nieco później Danusia Jurandówna śpiewa na prośbę księżnej swą rzewną pieśń "Gdybym ci ja miała skrzydłeczka jak gąska..." Zbyszko od pierwszego wejrzenia zakochuje się w dziewczynie. Od jednego z dworzan dowiaduje się, że jej matka zmarła 5 lat wcześniej, podczas napaści Niemców na Spychów.

Nagle Danusia, stojąca podczas występu na ławie, traci równowagę. Zbyszko chwyta ją i - za przyzwoleniem księżnej - składa dziewczynie ślubowanie, w którym przyrzeka m.in. rzucić jej do stóp kilka pawich czubów, noszonych na hełmach przez Krzyżaków.

III

Księżna wraz z dworem udaje się do tynieckiego opactwa na poranną mszę. W drodze towarzyszy im zakonnik, który opowiada historię o Walgierzu Wdałym.

Podczas trwania mszy Zbyszko rozmyśla nad swoją sytuacją i dochodzi do wniosku, że jedynie podczas wojny z Krzyżakami będzie mógł spełnić ślub złożony Danusi. Gorąco zatem prosi Boga o wybuch tej wojny. Po mszy, podczas śniadania w zakonnym refektarzu, księżna dowiaduje się od opata o proroctwie, z którego wynika, że niedługo wybuchnie wielka wojna między Polakami a Niemcami i sprzymierzonymi z nimi narodami.

IV

Orszak książęcy, któremu towarzyszą też obaj rycerze z Bogdańca, kieruje się w stronę Krakowa. Zbyszko nawiązuje rozmowę z napotkanym, stojącym jakby na straży, potężnym rycerzem. W pewnej chwili młodzieniec dostrzega zbliżającą się grupę rycerzy, którym przewodzi jakiś znamienity Krzyżak. Niewiele myśląc atakuje Niemca kopią. Nie dochodzi jednak do starcia, gdyż nieznajomy rycerz jedną ręką łamie Zbyszkową kopię i zatrzymuje jego konia. Okazuje się, że jest to Powała z Tczewa, który po okolicznych drogach strzeże porządku. Rycerz objaśnia, że Krzyżak - Kuno von Lichtenstein - jest posłem wielkiego mistrza (i jest z tego powodu nietykalny). Powała zamierza początkowo aresztować Zbyszka, jednak dowiaduje się od Maćka o ślubach złożonych przez młodzieńca i próbuje załagodzić spór z Krzyżakiem. Jednak dumny Lichtenstein żąda, aby winowajca przeprosił go w obecności księżnej, stojąc na ziemi z odkrytą głową. Zbyszko odmawia, gdyż takie przeprosiny są dla rycerza hańbiące. Młodzieniec decyduje się oddać swój los w ręce króla. Księżna, wtajemniczona przez Powalę w cala sprawę, zamierza wstawić się u króla za dzielnym młodzieńcem.

Orszak dociera do Krakowa, gdzie Maćko i Zbyszko postanawiają nie odłączać się od dworu księżnej. Gościnę zaś rycerze z Bogdańca znajdują w należącym do Powały z Tczewa domostwie stojącym przy ulicy św. Anny.

V

Rankiem w katedrze odbywa się msza, w której uczestniczą - oprócz licznie zebranego rycerstwa - również Jagiełło i jego żona Jadwiga. Po mszy znamienitsi rycerze biorą udział w śniadaniu na zamku królewskim. Podczas posiłku Lichtenstein skarży się na polskie obyczaje i na to, że został -jako poseł - zaatakowany przez jednego z rycerzy. Król i wszyscy zebrani oburzają się na takie pogwałcenie praw. Zbyszko, który również siedzi za stołem, przyznaje się do winy. Na rozkaz królewski zostaje uwięziony i ma stanąć przed sądem. Za uwięzionym wstawia się Powała z Tczewa oraz księżna Anna Danuta z Danusią Jurandówną. Jagiełło jest wzruszony, ale nie może Zbyszka uwolnić. Radzi, aby prośby o przebaczenie skierowano do poszkodowanego - krzyżackiego posła. Lichtenstein nie chce jednak wybaczyć, zasłaniając się tym, iż zamach na posła jest godzeniem w prawa boskie

Wieczorem Maćko udaje się osobiście do Niemca, ale jego prośby nie są w stanie zmiękczyć serca Krzyżaka. Podąża więc do króla i ofiaruje własną głowę w zamian za uwolnienie bratanka. Król - choć współczuje młodzieńcowi - nie zgadza się na takie rozwiązanie. Odbywa się sąd i Zbyszko zostaje skazany na śmierć.

VI

22 czerwca królowa rodzi przedwcześnie córeczkę, jednak dziecko następnego dnia umiera, matka zaś nie powraca do zdrowia i 17 lipca również opuszcza ten świat. Cały kraj pogrąża się w żałobie. Wszyscy też są przekonani, że - jeśli Jagiełło pozostanie królem - nikt już nie będzie w stanie zapobiec wojnie z Zakonem. Świadomy tego Lichtenstein powraca do Malborka, aby powiadomić o wszystkim wielkiego mistrza.

Przez cały czas trwania choroby królowej Zbyszka nikt nie odwiedzał. W końcu pojawia się Maćko, który posłował w tym czasie do Malborka, jednak w pobliżu granicy z ziemiami Zakonu został napadnięty przez niemiecki oddział i ciężko raniony. Od śmierci uratował go Jurand ze Spychowa. Rycerz z Bogdańca stracił wiezione listy i musiał powrócić z niczym. Maćko ciągle jest osłabiony, gdyż w jego ciele pozostał grot strzały krzyżackiej. Proponuje, aby Zbyszko przebrał się w jego szaty i uciekał, jednak młodzieniec odrzuca tę propozycję.

Dwa dni później na krakowskim rynku ma się odbyć egzekucja. Prowadzonego na miejsce kaźni młodzieńca zatrzymuje nagle Powała z Tczewa i Danusia, która zrywa białą zasłonę ze swych włosów i owija nią głowę Zbyszka. Tłum reaguje na to z wielką radością, gdyż zgodnie z obyczajem młodzieniec może w ten sposób odzyskać wolność pod warunkiem, że niezwłocznie poślubi pannę. Jaśko z Tęczyna, kasztelan krakowski, poinformowany o zdarzeniu, uwalnia Zbyszka od kary. Księżna Anna Danuta zaś, która podsunęła ten sposób na uratowanie młodzieńca, obiecuje wyprawić J młodym zaręczyny.

VII

Maćko chce zdążyć przed śmiercią odbudować grodek w Bogdańcuj i wykupić zastawione niegdyś ziemie. Zbyszko ma zamiar pomóc stryjowi j w odbudowie, potem jednak chce udać się na dwór księżnej mazowieckiej, gdzie ma zostać pasowany na rycerza. Następnie planuje zemstę na Lichtensteinie. Rozmowę obu rycerzy przerywa przybycie Zawiszy z Garbowa i innych znamienitych rycerzy. Część zebranych sądzi, że Zakon będzie odwlekał wybuch wojny, obawiając się polskiej potęgi, jednak inni, a wśród nich Zyndram z Maszkowic, są przekonani, że konflikt z Krzyżakami jest nieunikniony.

VIII

Do księżnej Anny Danuty przybywa niespodziewanie Jurand ze Spychowa. Wieść o jego przybyciu dociera też do Zbyszka, który z niepokojem udaje się w odwiedziny do ojca swej narzeczonej. W czasie rozmowy o planach małżeńskich młodzieńca, Jurand daje mu z dziwnym smutkiem do zrozumienia, że nie może pozwolić na ślub. Ojciec Danusi nie zezwala też młodzieńcowi pytać o przyczyny takiej decyzji.

IX

Następnego dnia Zbyszko również nie uzyskał od Juranda odpowiedzi na pytanie, co stoi na przeszkodzie ślubu z Danusią. Księżna, choć znała Juranda bardzo dobrze, również nie mogła na to pytanie odpowiedzieć, ale zalecała młodzieńcowi cierpliwość. Poleciła też, aby młodzieniec odwiózł chorego stryja do Bogdańca i jak najszybciej przybył na mazowiecki dwór.

Maćko podróżuje na wozie, gdyż jest zbyt słaby, aby jechać konno. Tego wieczora majaczy też w gorączce. Zbyszko nie zatrzymuje się zatem na nocleg, aby jak najszybciej dotrzeć do parafii, gdzie ksiądz mógłby udzielić umierającemu sakramentów. Rankiem rycerze z Bogdańca docierają ze swym taborem do Olkusza.

X

Za Olkuszem kierują się w stronę Śląska. W drodze dogania ich Zych ze Zgorzelic - ich sąsiad i przyjaciel, powracający właśnie z wyprawy przeciwko Tatarom. Oznajmia on, iż wojska polsko-litewskie poniosły klęskę, gdyż Tatarzy nie dopuszczali do bezpośredniego starcia z polską konnicą, a zarazem ostrzeliwali wroga z łuków, sami pozostając nieosiągalni.

W dalszej drodze, która prowadzi przez lasy, Zbyszko zabija strzałem z kuszy żubra, który przebiegał przez gościniec. Chwilę później pojawiają się myśliwi, którzy podążali za zwierzem. Przewodzi im Jagienka, córka Zycha. Dopiero po dłuższej chwili poznaje swych sąsiadów, których nie widziała od dawna. Duże wrażenie wywiera też na niej Zbyszko.

XI

Zbyszko i Maćko docierają do Bogdańca. Zajmują się urządzeniem na nowo swej podupadłej siedziby. Następnego dnia przybywa Jagienka wioząc dwa wozy wyładowane pościelą, naczyniami i żywnością, których brakowało w opustoszałym domostwie. Zbyszko udaje się do Zgorzelic z wizytą, aby podziękować sąsiadom za podarunki. Ponieważ Maćkowi potrzebne jest jako lekarstwo niedźwiedzie sadło, Zych zaś nie posiada tego środka w spiżarni, młodzieniec postanawia zaczaić się nocą na niedźwiedzia.

XII

Zgodnie z postanowieniem, Zbyszko zasadza się nocą w pobliżu pasieki. Zwabiony zapachem miodu niedźwiedź zostaje zaskoczony nagłym atakiem, ale mało brakuje, a młodzieniec przypłaciłby życiem swą odwagę. Z nieoczekiwaną pomocą przybywa Jagienka, która - w obawie o bezpieczeństwo Zbyszka - ukryła się w pobliżu. Wspólnie zabijają niedźwiedzia.

XIII

Po dwóch tygodniach kuracji niedźwiedzim sadłem grot strzały wychodzi z ciała Maćka. Starszy rycerz - pełen nadziei na powrót do zdrowia - natychmiast wzywa Zycha, z którym wspólnie dochodzi do wniosku, że Zbyszko powinien poślubić Jagienkę. Jedyną przeszkodą są śluby, które młodzieniec złożył Danusi.

XIV

Zbyszko wiele czasu spędza wspólnie z Jagienką, ale - choć dziewczyna ta bardzo mu się podoba - nie zapomina o Danusi. Nieświadom, że młoda sąsiadka ze Zgorzelic jest w nim zakochana, zwierza się ze swej miłości do Jurandówny. Jagienka pogrąża się w smutku, ale stara się to ukryć.

XV

Pewnego dnia Jagienka przynosi wieść o przybyciu do Zgorzelic opata. Maćko ze Zbyszkiem postanawiają udać się do siedziby sąsiadów i wstępnie porozmawiać o wykupie zastawionych u duchownego ziem. Opat - człowiek porywczy i gwałtowny, ale zarazem mądry i wrażliwy - przyjmuje ich bardzo serdecznie.

XVI

Następnego dnia, w niedzielę, sąsiedzi wraz z opatem udają się na mszę św. do pobliskiej Krześni. Towarzyszy im też pięknie wystrojona Jagienka. Przed kościołem oczekują na nich Cztan i Wilk, którzy zwykle starali się służyć Jagience. Tego dnia jednak panna jakby ich nie dostrzega, przyjmując pomoc wyłącznie od Zbyszka. Obaj konkurenci postanawiają napaść na Zbyszka po mszy. Po nabożeństwie orszak powraca do Zgorzelic, jednak w drodze młodzieniec odłącza się i wraca do Krześni, aby zamówić mszę za zdrowie stryja. Trafia też do gospody, gdzie wyzywa Cztana i Wilka na pojedynek, wysławiając urodę Danusi Jurandówny.

XVII

Wieczorem zjawia się w Bogdańcu opat. Maćko załatwia z nim sprawę wykupu ziemi. Duchowny zaś, który również jest zdania, że Jagienka powinna wyjść za Zbyszka, wypytuje o pojedynek z Cztanem i Wilkiem. Okazuje się, że zamiast walczyć po rycersku, zaatakowali rywala oderwanymi z ław deskami, na co odpowiedział on w taki sam sposób i dotkliwie ich pobił. Zbyszko wyznaje też, że stawał w obronie czci i urody Danusi, a nie Jagienki. Opat wpada we wściekłość, widząc, że jego plany zostały pokrzyżowane i opuszcza Bogdaniec. Zbyszko zaś dochodzi do wniosku, że powinien podążyć na Mazowsze, aby nie stać się powodem dalszych konfliktów.

XVIII

Kilka dni później Maćko odwiedza Zgorzelice, gdzie zastaje Jagienkę pogrążoną w smutku z powodu wyjazdu Zbyszka. Stary rycerz pociesza dziewczynę opowiadając o tajemniczych powodach, które nie pozwalają Jurandowi oddać Danusi w ręce Zbyszka. Pojawia się Zych wraz z opatem oraz z Cztanem i Wilkami (synem i ojcem, który do tej pory prowadził z duchownym jakiś spór). Maćko jest pewny, że opat odda w tej sytuacji Jagienkę Cztanowi lub Wilkowi. Dziewczyna jednak nie ma zamiaru poślubić nikogo poza Zbyszkiem.

XIX

Zbyszko zmierza w stronę Mazowsza. Dogania go Hlawa (czeski rycerz pojmany niegdyś przez Zycha, służący panu na Zgorzelicach). Przysłała go Jagienka, aby towarzyszył i służył młodzieńcowi.

Początkowo Zbyszko nie chce go przyjąć, jednak Hlawa uparcie podąża za nim. W drodze spotykają Sanderusa, handlarza odpustami, który rzekomo stracił swego konia i pragnie przyłączyć się do orszaku. Wietrzy on okazję do bezpiecznej podróży i możliwość napełnienia żołądka, dlatego stara się zabiegać o przychylność i opiekę Zbyszka.

W Sieradzu młodzieniec zatrzymuje się w klasztorze Dominikanów. Przeor opowiada Zbyszkowi historię o spaleniu Sieradza przez Krzyżaków, która to tragedia miała miejsce wiele lat temu, ale kapłan był jej naocznym świadkiem, gdyż -jako mały chłopiec - zdołał się ukryć w wieży kościelnej. Widząc okrucieństwo Krzyżaków stał się ich nieprzejednanym wrogiem.

Następnie Zbyszko udaje się do Warszawy i dalej - do Ciechanowa, gdzie ma się znajdować dwór księcia mazowieckiego - Janusza. Tuż przed Ciechanowem młodzieniec spotyka poczet towarzyszący czterem rycerzom: bratu Gotfrydowi i bratu Rotgierowi (Krzyżakom), panu Fulko de Lorche (rycerzowi z Lotaryngii, gościowi Zakonu) oraz Jaśkowi z Kropiwnicy (ich przewodnikowi). Od Jaśka dowiaduje się, że Danusia wiernie czeka na swego rycerza. Zbyszko wyzywa też na pojedynek pana de Lorche, jednak przewodnik nie pozwala na walkę, gdyż odpowiada za życie i zdrowie gościa.

XX

Ponieważ w Ciechanowie okazuje się, że para książęca jest na polowaniu, Zbyszko wraz z panem de Lorche wyruszają niezwłocznie w drogę w towarzystwie Mikołaja z Długolasu. Mają zamiar dotrzeć jak najszybciej do księcia. Do myśliwskiego dworku księcia docierają jeszcze przed świtem. Rankiem Zbyszko zostaje gorąco przywitany przez parę książęcą i damę swego serca. Po śniadaniu rozpoczyna się polowanie, w którym biorą też udział: pan de Lorche oraz Hugo de Danveld - starosta krzyżacki ze Szczytna.

XXI

Podczas polowania Zbyszko trzyma się w pobliżu księżnej i Danusi. Niedaleko zajmuje też pozycję Fulko de Lorche, siedząc na koniu i trzymając w ręku kopię, którą pozostali myśliwi uważają za oręż niezdatny do polowania. Po dłuższym czasie na polanie pojawiają się wilki, dziki, sarny, jelenie, łosie, niedźwiedzie, żubry oraz tury. Książę Janusz własnoręcznie zabija wielkiego niedźwiedzia, dając dowód niezwykłej siły i odwagi. W pewnym momencie wielki tur zwraca się w kierunku księżnej. Wszystkich dążących na pomoc rycerzy uprzedza pan de Lorche, który zadaje zwierzęciu cios kopią. Tur uderza rogami, zabijając konia. Lotaryńczyk pada na ziemię. Przed śmiercią ratuje go Zbyszko, atakując zwierzę oszczepem. Młodzieniec jednak zostaje przewrócony i przygnieciony do ziemi łbem tura. W końcu Hlawa potężnym uderzeniem topora prawie odrąbuje głowę zwierzęcia. Odzyskawszy przytomność pan de Lorche zbiera za swą odwagę i liczne wyrazy uznania i wdzięczności. Sam zaś, wiedząc, że to Zbyszko go ocalił, stwierdza, iż "nie z nim, ale za niego" będzie staczał pojedynki.

XXII

Przez kilka dni Zbyszko i pan de Lorche dochodzą powoli do zdrowiał Księżna zamierza też zatrzymać się nieco dłużej, gdyż stan Zbyszka nie po'| zwala na przewiezienie go do Przasnysza. Do księcia tymczasem przybywają ze skargą na Juranda bracia Godfryd i Rotgier wraz z gościem zakonu| panem de Fourcy. Ten ostatni wraz z panem de Bergow i panem Majnegerens wyprawili się przeciw Jurandowi i wyzwali go na pojedynek. Miał on zamiar stanąć do potyczki, Niemcy nie chcieli jednak odesłać towarzyszących'' im krzyżackich knechtów. Jurand zaatakował ich zatem i zabił knechtów pan Majneger zginął, de Bergow zaś został uwięziony przez Polaków. Gość domagają się od księcia Janusza ukarania pana na Spychowie. Skargę popierają Hugo de Danveld i Zygfryd de Lowe. Książę nie zamierza spełnić tych żądań, tym bardziej, że to Niemcy najechali ziemie Juranda. Pogróżki Krzyżaków nie odnoszą skutku, potajemnie planują oni zatem zemstę. Hugo wpada na pomysł porwania Danusi, ukochanej córki Juranda, i podstępnego zwabienia rycerza do Szczytna.

XXIII

Pan de Fourcy z czterema Krzyżakami powraca do Szczytna. W drodze dochodzi do wniosku, że Krzyżacy planują - wbrew deklaracjom - zgładzić nie tylko ojca, ale również i córkę. Chcąc zapobiec temu haniebnemu postępkowi, który jest sprzeczny z honorem rycerskim, ostrzega towarzyszy, że doniesie o zdradzie księciu mazowieckiemu. Krzyżacy mordują podstępnie pana de Fourcy i zamierzają zrzucić odpowiedzialność na księcia Janusza. Chwilę później jednak dogania ich Hlawa, który niesie czterem rycerzom wyzwanie na pojedynek, przesłane przez Zbyszka. Pachołek - widząc trupa - ma się na baczności i udaje mu się bezpiecznie wrócić. Mordercy zaś postanawiają zrzucić winę za śmierć pana de Fourcy na Zbyszkowego giermka.

XXIV

Hlawa donosi o tym, co widział, księciu. Sam pozostaje poza podejrzeniami, gdyż wyjeżdżając w pośpiechu nie zabrał ze sobą broni. Książę Janusz jest przekonany, że pan de Fourcy odkrył jakąś niegodziwość i z tego powodu został zamordowany.

Para książęca pragnie nagrodzić Zbyszka i pana de Lorche za ich odwagę i poświęcenie podczas polowania. Księżna podsuwa myśl o pasowaniu Zbyszka na rycerza, co książę postanawia spełnić, gdy tylko młodzieniec powróci do zdrowia. Tymczasem wysyła Danusię, aby zaniosła swemu wybrańcowi pas i ostrogi, które Zbyszko przyjmuje z wdzięcznością.

XXV

Trzy dni później przybywa na dwór książęcy niewiasta, która przywozi ze sobą obiecany wcześniej przez Danvelda balsam, mający pomóc Zbyszkowi powrócić do zdrowia. Tego samego dnia książę udaje się do Ciechanowa. Po jego wyjeździe krzyżacka wysłanniczka wyprawia posłańca (rzekomo, aby zdobył jeszcze jeden lek). Wkrótce zjawiają się ludzie z listem, w którym Jurand wzywa córkę do siebie, gdyż - przygnieciony podczas pożaru przez płonącą belkę - ciężko zachorował i jest obawa, że w krótkim czasie utraci całkowicie wzrok. Posłańcy twierdzą też, że Tolima, wierny sługa Juranda, który byłby w podobnym przypadku przysłany po Danusię, również jest ciężko ranny i nie mógł przybyć.

Księżna przygotowuje Jurandównę do podróży. Zbyszko przeczuwa, że może już nie zobaczyć ukochanej i prosi o udzielenie ślubu. Księżna początkowo waha się, jednak udziela zgody również w imieniu nieobecnego ojca dziewczyny. Świadkiem potajemnego ślubu jest pan de Lorche. Cała ceremonia ma przez jakiś czas pozostać tajemnicą. Mała grupka weselników spędza resztę nocy na rozmowie, którą przerywa świt, moment rozstania młodych.

XXVI

Dwa dni przed Wigilią Zbyszko - bardzo jeszcze osłabiony - wyrusza w stronę Ciechanowa. Za Przasnyszem jego poczet dopada śnieżna zamieć. Pochód zbacza nieco z drogi, jednak zostaje napotkany przez oddział książęcy, którego zadaniem jest wskazywać podróżnym drogę do miasta. Para książęca wita młodego rycerza z radością. Wszyscy oczekują też zapowiedzianego przybycia Juranda. W pewnej chwili przybywa posłaniec z wieścią, iż znaleziono na gościńcu zasypanych śniegiem ludzi, którzy mogą należeć do pocztu pana na Spychowie.

XXVII

Zbyszko bierze udział w wyprawie, która odnajduje na pół zamarzniętego Juranda. Zbyszko z Hlawą natomiast poszukują wytrwale Danusi, jednak ich wysiłki nie przynoszą rezultatu. Po powrocie do Ciechanowa okazuje się, że z całego oddziału przeżył tylko Jurand, który długo nie odzyskuje przytomności.

XXVIII

W drugi dzień świąt Jurand odzyskuje przytomność. Okazuje się, że w Spychowie nie było żadnego pożaru i ojciec nie posyłał nikogo po Danusię. Zebrani dochodzą do wniosku, że dziewczynę porwali Krzyżacy i że w Spychowie czeka na nich wiadomość o tym. Książę oczekuje takiego rozwoju wypadków, gdyż potwierdzenie informacji o porwaniu dziecka Juranda przez rycerzy Zakonu będzie cennym argumentem w skardze skierowanej do wielkiego mistrza.

XXIX

Jurand niezwłocznie wyrusza do Spychowa. Towarzyszy mu Zbyszko, który wyznaje, że potajemnie poślubił Danusię i obiecuje udzielić teściowi wszelkiej koniecznej w poszukiwaniach pomocy.

XXX

Wychodzi na jaw, że Jurand ślubował poświęcić córkę Bogu. Ojciec obawia się też, czy porwanie jej nie jest karą Bożą za potajemny ślub.

Przed Spychowem rycerze spotykają grupę niemieckich podróżnych, którzy twierdzą, że pielgrzymują do Szczytna. W grodzie chcą rozmawiać sam na sam z Jurandem, który niechętnie na to przystaje. Pan na Spychowie dowiaduje się, że Krzyżacy rzekomo odbili Danusię zbójcom i pragną ją zwrócić, ale w zamian Jurand ma uwolnić więzionych jeńców, stawić się samemu w Szczytnie i błagać o "przebaczenie za wszystkie krzywdy", które wyrządził Zakonowi. Ma też zachować całą sprawę w tajemnicy. Jurand widzi, że nie ma innego wyjścia, jak tylko przyjąć stawiane warunki. Po odejściu posłańców mówi Zbyszkowi, że Danusi nie ma u Krzyżaków, i pada bez zmysłów na podłogę.

XXXI

Następnego dnia posłańcy zabierają uwolnionych więźniów, Jurand zaś wysyła do księcia Janusza list z zawiadomieniem, że Danusia nie jest więziona przez Krzyżaków i że ma nadzieję na jej uwolnienie z rąk porywaczy. Później spisuje testament i oddaje Zbyszkowi we władanie Spychów. Wieczorem wszyscy dowiadują się, że Jurand wyjechał gdzieś samotnie, uzbrojony.

XXXII

Jurand dociera pod zamek w Szczytnie. Przez jakiś czas stoi w milczeniu, żegnając się ze światem, a następnie dmie w róg, oznajmiając swe przybycie. Zostaje zapytany o imię, ale nikt nie otwiera mu bramy. Stoi tak przez cały dzień, na murach zaś gromadzą się Krzyżacy, obrzucając go obelgami i szydząc z niego. Po zapadnięciu zmroku pojawiają się wysłannicy, którzy nakazują mu zejść z konia, oddać zbroję i oręż, a następnie odziać się w wór pokutny, powiesić na szyi pochwę miecza i czekać pokornie na otwarcie bramy. Kilka godzin później słyszy głos Danusi, która śpiewa tęskną piosenkę Gdybym ci ja miała... Rankiem budzi się leżąc na śniegu, kopany przez knechta, który wzywa go przed oblicze komtura.

 

TOM II

I

Jurand - wśród szyderstw - zostaje doprowadzony do sali, gdzie oczekują na niego licznie zebrani rycerze krzyżaccy z Danveldem, Zygfrydem, Godfrydem i Rotgierem na czele. Cierpliwie znosi wszystkie obelgi i gotów jest przyjąć wszystkie warunki, byle tylko Danusia została uwolniona. Niestety przed jego oblicze zostaje przyprowadzona inna dziewczyna. Jurand nie może się dłużej opanować i wybucha gniewem. Porywa do góry i ciska o ziemię Danveldem, a następnie, za pomocą zerwanego ze ściany miecza dokonuje prawdziwego pogromu. Ginie również Godfryd. Jurand zostaje obezwładniony dopiero za pomocą zarzuconej na niego przez knechtów sieci. Pojmany rycerz zostaje zamknięty w lochu.

II

Wieczorem Zygfryd de Lowe, który tymczasowo objął władzę nad zamkiem, zwołuje naradę. Graf de Bergow ma pojechać do wielkiego mistrza i zaświadczyć o całym wydarzeniu, skarżąc Juranda o napaść na pobożnych zakonników. De Bergow ma wątpliwości czy rzeczywiście córki Juranda nie było w Szczytnie, otrzymuje jednak polecenie, aby opowiedział o tym, co widział.

Po naradzie pozostają jeszcze w komnacie Zygfryd i Rotgier, który zostaje wysłany na dwór księcia Janusza, aby poskarżyć się na Juranda. Zygfryd natomiast - wiedząc, że nie może uwolnić Danusi nie ujawniając jednocześnie intrygi - postanawia zabrać Jurandównę do swego zamku w Insburku.

III, IV

Książę otrzymał pismo Juranda i z tego powodu powstrzymał chwilowo wysłanie skargi do wielkiego mistrza. Wkrótce przybywa na dwór książęcy brat Rotgier, który przywozi skargę na Juranda i opowiada o całym zajściu w Szczytnie. Para książęca nie daje wiary temu, iż Danveld mógł pomylić umysłowo niedorozwiniętą dziewczynę z Danusią, którą niedawno przecież widział. Rotgier obarcza szatana winą za podrobienie pisma i Jurandowej pieczęci. Domaga się też wynagrodzenia poniesionych szkód. Oburzony książę zarzuca Krzyżakom chciwość, w odpowiedzi na co Rotgier rzuca mazowieckim rycerzom wyzwanie na Sąd Boży (pojedynek, mający rozstrzygnąć, po czyjej stronie jest racja). Rycerze wahają się, gdyż nie ma wystarczających dowodów na to, że Krzyżak kłamie. Jednak rękawicę podnosi Zbyszko, który w tym momencie wchodzi do sali.

Cały dwór obawia się o Zbyszka, gdyż Rotgier uchodzi za doświadczonego rycerza. Przed pojedynkiem książę rozmawia ze Zbyszkiem i dowiaduje się o wszystkim, co młodzieniec widział podczas podróży z Jurandem i w samym Spychowie.

V

Pojedynek odbywa się na zamkowym podwórzu. Naprzeciw Rotgiera i jego giermka - van Kirsta - staje Zbyszko z Hlawą. Wszyscy są uzbrojeni w topory. Po krótkim czasie van Kirst pada pod ciosami Hlawy. Rotgier w końcu, po długim zmaganiu ze Zbyszkiem, również pada z odrąbaną prawie całkowicie ręką. Młodzieniec zaś postanawia towarzyszyć panu de Lorche w podróży do Malborka i prosić wielkiego mistrza o pozwolenie na poszukiwanie Danusi w krzyżackich zamkach.

VI

Młody rycerz z Bogdańca dociera do Spychowa, gdzie dowiaduje się, iż Jurand zapisał Spychów Danusi, a w przypadku jej śmierci - Zbyszkowi.

Młodzieniec układa przy pomocy księdza Kaleba (kapelana, przyjaciela i doradcy Juranda) pismo do Maćka, informując o ślubie z Danusią i opisując całą sytuację. Z pismem zostaje wysłany Hlawa. U Zbyszka zjawia się Sanderus, który prosi o pieniądze na podróż, gdyż zamierza powędrować przez ziemie krzyżackie, aby zdobyć o Danusi jakieś wieści.

VII

Zygfryd de Lowe otrzymuje od Rotgiera list z zawiadomieniem o przebiegu wizyty u księcia mazowieckiego i planowanym pojedynku. Rotgier jest pewny swego zwycięstwa. Zygfryd zaś z dalszymi działaniami postanawia zaczekać na jego powrót.

W pewnym momencie pachołek oznajmia, że przywieziono ciało Rotgiera. Zygfryd kochał tego rycerza jak syna i jest to dla niego wielki cios. Przy zwłokach ślubuje pomścić jego śmierć. Następnie udaje się wraz z katem Diederichem do lochu, gdzie nakazuje wypalić smołą oko Jurandowi, wyrwać mu język i odciąć prawą dłoń, którą zanosi do kaplicy i wkłada Rotgierowi do trumny. Później udaje się do wieży, gdzie trzymana jest Danusia, jednak - zepchnięty przez kogoś - spada ze schodów i traci przytomność.

VIII

Jest luty, ale wczesne w tym roku roztopy opóźniają przybycie Hlawy do Bogdańca. W końcu jednak Maćko dowiaduje się o przygodach Zbyszka. Opowiada też giermkowi o śmierci Zycha.

Pojawia się Jagienka, ale słysząc, że Zbyszko poślubił Danusię, szybko powraca do Zgorzelic, aby ukryć swój żal. Wierny giermek towarzyszy jej i w drodze próbuje ją pocieszyć, opowiadając o zaginięciu Danusi, której prawdopodobnie nie uda się odnaleźć, oraz przekazując podziękowania od Zbyszka za cale dobro, jakie Jagienka mu wyświadczyła.

IX

Trzy dni później, w niedzielę. Maćko, jadąc do Krześni na mszę, spotyka Jagienkę, która pragnie towarzyszyć mu w jego wyprawie do Malborka. Obawia się ona, że pod nieobecność rycerzy z Bogdańca Cztan z Wilkiem znów napadną na Zgorzelice. Maćko zatem, już po obiedzie, udaje się do Brzozowej, aby odwiedzić Wilków. W sprytny sposób Maćko doprowadza do tego, że niedawna waśń zostaje zapomniana, Wilkowie zaś obiecują bronić Bogdańca przed Cztanem. Młody Wilk ma nadzieję, że zjednanie sobie Maćka pomoże mu w zdobyciu ręki Jagienki. Po powrocie do Bogdańca stary rycerz zastaje Jagienkę przebraną za chłopca i w pierwszej chwili jej nie poznaje. Okazuje się, że w takim przebraniu dziewczyna ma zamiar towarzyszyć rycerzowi w jego wyprawie.

X

Maćko z Jagienką wjeżdżają do Sieradza i zatrzymują się w miejscowym klasztorze. Tu dowiadują się, iż niedawno przebywał tu ich krewny - opat, który wciąż choruje. Podążając za nim. Maćko kieruje się w stronę Płocka. W drodze pomiędzy Hlawą a przebraną za chłopca towarzyszką Jagienki -Anulką Sieciechówną - zawiązuje się nić uczucia.

Po prawie trzech tygodniach podróży docierają do Płocka, gdzie dowiadują się o śmierci opata, która nastąpiła tydzień wcześniej. Biskup płocki, przyjaciel zmarłego, przyjął Maćka życzliwie i oznajmił mu o testamencie zostawionym przez opata. Zgodnie z dokumentem rycerze z Bogdańca zostali obdarzeni częścią borów, Jagienką zaś odziedziczyła większą część majątku opata.

Na dworze księżnej Aleksandry Maćko spotyka Lichtensteina, jednak nie może wyzwać go na pojedynek, gdyż Krzyżak sprawuje funkcję posła. Ponieważ zaś Kuno nie mógł zapamiętać twarzy Maćka, stary rycerz z Bogdańca, korzystając z pomocy księżnej, rozmawia z Niemcem i podaje się za pielgrzyma pragnącego odwiedzić malborski zamek. W ten sposób uzyskuje listy, które mają mu pomóc w podróży przez krzyżackie ziemie.

Następnie Maćko z Jagienką wyruszają w dalszą drogę. Po 10 dniach docierają do Brodnicy (miasteczka znajdującego się już na ziemi krzyżackiej). Tu dowiadują się, iż Zbyszko w poszukiwaniu Danusi dotarł do Malborka, gdzie przypadł do serca bratu wielkiego mistrza - Ulrykowi von Jungingen. Maćko, przekonany, że młodzieniec uda się najpierw w stronę Szczytna, również kieruje się w stronę tego zamku. Na drodze podróżni spotykają niemego, ślepego i pozbawionego prawej dłoni żebraka, w którym Hlawa rozpoznaje Juranda. Podróżni zabierają go zatem ze sobą i odwożą do Spychowa. Tutaj Maćko dowiaduje się, iż Zbyszko dwa dni wcześniej wyruszył na Żmudź, gdzie toczy się wojna z Krzyżakami. Stary rycerz dowiedział się również, że Zbyszko walczył w Malborku z samym Ulrykiem von Jungingen, ale kiedy przeciwnikowi pękł popręg, nie tylko nie strącił Niemca z konia, ale nawet pomógł mu utrzymać się w siodle. Tym czynem zjednał sobie wielką przychylność brata wielkiego mistrza i otrzymał później od niego listy otwierające przed nim bramy krzyżackich zamków.

Następnego dnia Maćko z Hlawą i dwoma giermkami wyrusza do Szczytna i dalej, na Żmudź, Jagienką zaś pozostaje w Spychowie, aby oczekiwać na ich powrót.

XII

Budzący się z długiego snu Jurand jest radośnie witany przez księdza Kaleba i spychowską załogę. Nie pozwala on jednak wojsku wyruszyć w poszukiwaniu zemsty, którą pozostawia Bogu. Jagienka troskliwie opiekuje się okaleczonym rycerzem. Szybko też zyskuje sobie jego wdzięczność i przywiązanie. Jej obecność przynosi mu widoczną ulgę w cierpieniu.

Po sześciu dniach pojawia się Hlawa z wieścią, że Maćko podążył na Żmudź, na wojnę z Krzyżakami.

XIII

Hlawa opowiada przebieg wizyty w Szczytnie. Listy Lichtensteina zapewniły im gościnne przyjęcie. Maćko dowiedział się też, że niemy kat Diederich zrzucił Zygfryda de Lowe ze schodów, kiedy zakonnik szedł na wieżę, aby zamordować Danusię. Zygfryd ciężko potem chorował, ale swój upadek przypisał działaniu złych mocy. Jednak nie podniósł już od tego czasu ręki na dziewczynę, obawiając się opiekujących się nią nieznanych sil. Wkrótce Zygfryd wyjechał, zabierając ze sobą Danusię i kata. Maćko zaś po usłyszeniu tych wieści udał się na Żmudź, Hlawie natomiast kazał opiekować się Jagienka i - jeśli by było trzeba - odwieźć ją do Zgorzelic.

XIV

Jagienka wysyła Hlawę w ślad za Maćkiem i Zbyszkiem. Ksiądz Kaleb radzi mu przed wyruszeniem, aby pojechał najpierw na dwór księcia Janusza, a dopiero stamtąd - bezpieczniejszą drogą - na Żmudź.

XV

Hlawa dociera do Warszawy, gdzie dowiaduje się, że Zakon szykuje się do wojny i ściąga nad granice z Litwą i Żmudzią coraz więcej wojska. Książę Witold jednak też szykuje się do obrony swoich ziem, Żmudzini zaś wysłali do Jagiełły i innych chrześcijańskich władców list ze skargą na Krzyżaków, którzy pod pozorem szerzenia wiary chrześcijańskiej jedynie grabią i mordują pogan, Żmudzini natomiast pragną przyjąć tę wiarę, ale wprowadzaną metodami pokojowymi.

XVI

Hlawa odnajduje Maćka i Zbyszka pod Kownem, u żmudzkiego wodza Skirwoiłły, który prowadzi wojnę podjazdową z przygranicznymi oddziałami Krzyżaków. Podczas jednej z narad, w której biorą udział obaj rycerze z Bogdańca, zapada postanowienie, aby uderzyć na Nowe Kowno, gdzie ledwie przed dwoma dniami Żmudzini zostali pobici i rozproszeni.

XVII, XVIII

Czech, spacerując po obozie, obserwuje Żmudzinów i ich słabe uzbrojenie. Od Maćka dowiaduje się jednak, że Jest to lud dzielny, silny i sprawny w walce, choć nie potrafi zachować szyku bojowego, co daje Niemcom przewagę w otwartej bitwie. Nie mając też sprzętu oblężniczego, nie mogą oni zdobywać zamków i muszą oczekiwać z podobnymi działaniami na przybycie Witolda.

Żmudzini mają uderzyć na kierujący się w stronę Nowego Kowna oddział knechtów wiozących zapasy żywności, Zbyszko zaś ma dowodzić jedną z grup. Żmudzkie oddziały sprawnie przeprawiają się przez Niewiaż i Niemen, a następnie zastawiają na Niemców pułapkę.

XIX

Jako pierwszy uderza na Niemców oddział polskich rycerzy prowadzony przez Zbyszka, któremu towarzyszą Maćko i Hlawa. Chwilę później otaczają Krzyżaków pozostali napastnicy. Niemcy bronią się zaciekle, gdyż wiedzą, że nie mogą liczyć na litość, jednak ich szeregi szybko zostają rozbite, walczący pieszo knechci - wycięci, Polacy zaś uderzają na broniącą się wciąż krzyżacką konnicę. Zbyszko bierze do niewoli dowódcę oddziału. Okazuje się, że jest nim pan de Lorche.

XX

Zwycięskie wojska powracają do obozu. De Lorche nie chce początkowo rozmawiać ze Zbyszkiem, gdyż uważa, że młody Polak zhańbił się, udzielając pomocy poganom. Młody rycerz jednak przedstawia Lotaryńczykowi prawdę o rzeczywistych zamiarach Zakonu - chęci grabienia i uciskania ukrytej pod pozorami nawracania. Opowiada też o swoich poszukiwaniach. De Lorche proponuje, aby Zbyszko spróbował wymienić jego osobę na Danusię, na co Krzyżacy powinni się zgodzić. Informuje też młodego rycerza, że w zaatakowanym oddziale znajdował się Zygfryd de Lowe. Zbyszko natychmiast udaje się w stronę innych jeńców, tu jednak zamiast Zygfryda odnajduje jedynie Sanderusa.

XXI

Handlarz odpustami twierdzi, że wie, gdzie znajduje się córka Juranda, którą Zygfryd wozi przez cały czas ze sobą w zamkniętej kolebce. Twierdzi też, że Krzyżak postradał częściowo zmysły na skutek pamiętnego upadku ze schodów. De Lowe uciekł z pola bitwy wraz z Arnoldem von Baden, który prowadził niemieckie oddziały do Gotterwerder.

Zbyszko uwalnia pana de Lorche, który obiecuje - jako jeniec - stawić się na każde jego wezwanie. Młodzieniec zaś żegna Skirwoiłłę i wyrusza wraz z Maćkiem w pogoń za Zygfrydem.

XXII

Sanderus służy za przewodnika. Następnego dnia zaś zostaje wysłany przodem, aby odszukał von Badena i przyłączył się do niego celem zostawienia za sobą znaków. Przed wieczorem rycerze zbliżają się do ukrytej w lesie smołami, gdzie zatrzymali się Krzyżacy. Niemcy szybko zostają obezwładnieni. Zbyszko odnajduje wreszcie Danusię.

XXIII

Danuśka nie poznaje jednak swego męża, gdyż złe traktowanie i głód poprowadziły ją do utraty zmysłów. Boi się wszystkiego, co ją otacza. Ucieka zarówno przed Zbyszkiem, jak i przed innymi ludźmi. Zygfryd wpadł również w ręce polskich rycerzy. Postanawiają zatem udać się do Spychowa. Przed świtem Hlawa zabiera Zygfryda i rusza naprzód, aby oddać jak najszybciej Krzyżaka w ręce Juranda oraz, aby powiadomić Jagienkę o odnalezieniu Danusi.

XXIV

Czekając na przebudzenie Danusi, Zbyszko zwleka z odjazdem aż do południa. Tylko na moment odzyskuje ona świadomość i rozpoznaje małżonka. W pewnej chwili polanę otaczają uzbrojeni knechci. To Wolfgang von Baden, który podążał do tej pory za głównymi siłami niemieckimi, przybył starszemu bratu z pomocą, powiadomiony przez zbiegłą w nocy kobietę, która brała niegdyś udział w porwaniu Danusi. Maćko i Zbyszko poddają się przeważającym siłom wroga, ale starszy rycerz zręcznie kieruje rozmową i doprowadza do tego, że Niemcy uwalniają Zbyszka na słowo, aby mógł on zawieźć Danusię do Spychowa. Maćko zaś ma pozostać w Malborku jako zakładnik aż do powrotu bratanka z okupem.

XXV

Hlawa "na dziesięć dni przed Bożym Ciałem" dociera do Spychowa. Opowiada o wszystkim, co zaszło. Jurand, dowiedziawszy się o odnalezieniu córki, pogrąża się w modlitwie i dopiero następnego ranka wzywa do siebie Hlawę wraz z jeńcem. Licznie zebrani żołnierze i domownicy słuchają opowieści o losach Danusi i o jej uwolnieniu. Czekają też na znak, jak należy postąpić z Zygfrydem. Jurand przecina więzy, którymi Krzyżak jest spętany i potwierdza, że należy go puścić wolno.

XXVI, XXVII, XXVIII

Tolima odprowadza Zygfryda do granicy spychowskiej ziemi. Po jego odejściu Krzyżak wiesza się na przydrożnym drzewie. Następnego dnia Jagienka, podążająca ze swym orszakiem do Płocka, odnajduje wiszące ciało i nakazuje pogrzebać samobójcę.

Dziesięć dni później Zbyszko dociera z umierającą Danusią w okolice Spychowa. Kilka godzin przed dotarciem do siedziby Juranda dziewczyna umiera.

Na wieść o zbliżaniu się orszaku z ciałem Danusi, Jurand wychodzi naprzeciw. Długo klęczy nad ciałem ukochanego dziecka. W Spychowie dało zostaje złożone w dębowej trumnie, natomiast Jurand traci z wolna władzę w nogach i świadomość, pogrążając się na długie tygodnie w graniczące ze śmiercią odrętwienie.

XXIX

Zbyszko pogrążył się w żałobie, jednak nie przeszkodziło mu to w podjęciu koniecznych działań. Wysyła zatem niezwłocznie do Malborka okup za siebie i za Maćka.

Kilka tygodni później zjawia się w Spychowie witany serdecznie pan de Lorche, który przynosi wieść, że Maćko został uwięziony za wspomaganie pogan przeciw chrześcijaństwu, jednak w jego obronie stają von Baden, oczekujący na okup. W obronie starego rycerza wystąpił też sam Lotaryńczyk, który oznajmił, że jest jeńcem Zbyszka i w razie śmierci Maćka zostanie również zabity. Ponieważ w Płocku ma się odbyć spotkanie Jagiełły z wielkim mistrzem, Zbyszko ma zamiar dołączyć do królewskiego orszaku i prosić mistrza o łaskę dla Maćka. Młodzieniec proponuje też, aby pan de Lorche wybrał się również do Płocka, na co Lotaryńczyk z radością się zgadza.

XXX

Następnego dnia obaj rycerze docierają do Płocka, gdzie spotykają w karczmie Tolimę. Okazuje się, że został on napadnięty niedaleko Lubawy, jednak zdołał ukryć część pieniędzy.

Wieczorem w domu starosty grodowego, Andrzeja z Jasieńca, odbywa się uczta, podczas której Zbyszko spotyka Powałę z Taczewa. Znamienity rycerz z radością wita młodzieńca i wysłuchuje jego opowieści. Obiecuje się też wstawić za nim u króla. W orszaku żony księcia Ziemowita płockiego znajduje się Jagienka, która - jak stwierdza Zbyszko - jest piękniejsza niż niegdyś, ale również bije od niej nie spotykana wcześniej powaga, dostojeństwo i smutek.

XXXI

Uczta przeciąga się do rana. Uczestniczy w niej również m.in. Jagiełło oraz księżna Anna Danuta. Jej zainteresowanie osobą Zbyszka powoduje, że o jego losy rozpytuje wielu gości. Rankiem rycerza z Bogdańca oraz pana de Lorche spotyka książę Janusz i pozwala im przyłączyć się do swego orszaku na czas trwania łowów.

Następnego dnia Powała z Taczewa oznajmia, że Zbyszko wejdzie w skład królewskiego orszaku udającego się do Raciąża na spotkanie z wielkim mistrzem.

XXXII, XXXIII

Wielki mistrz, Konrad von Jungingen, świadomy był tego, iż Zakon dawno już zszedł z drogi posłuszeństwa, ubóstwa i pokory, i zdąża ku upadkowi. Jednak nie będąc w stanie powstrzymać tego upadku, starał się odsunąć jak najbardziej moment niebezpiecznego zbrojnego konfliktu z Jagiełłą i Witoldem. Doszedł też z polskim królem do porozumienia w sprawie wymiany jeńców. W związku z tym Zyndram z Maszkowic, Powała z Taczewa oraz Zbyszko mieli towarzyszyć wielkiemu mistrzowi do Malborka jako posłowie ze strony Polski.

Polskie poselstwo zostało w Malborku należycie ugoszczone. Wielki mistrz pragnął też pokazać posłom potęgę krzyżacką i Polacy byli oprowadzani po zamku, kuźniach i zbrojowniach. Zyndram z Maszkowic, wielki znawca sztuki wojennej, choć podziwia porządek i prężność tchnącą z całej twierdzy, jest przekonany, że ufność w samą siłę oręża przy zaniedbaniu cnót chrześcijańskich, a nawet wiary niedługo się ostoi.

XXXIV

Zbyszko spotyka Maćka, który - choć nieco osłabł z powodu uwięzienia w wilgotnych lochach - czuje się jednak dość dobrze. W odwiedziny do Maćka przychodzą też Zyndram i Powała. Niepokój Maćka dotyczący potęgi Krzyżaków zostaje rozwiany przez Zyndrama, który jest przekonany, że w razie wojny uciemiężeni poddani Zakonu obrócą się przeciwko znienawidzonym ciemięzcom.

XXXV

Podczas uczty u wielkiego mistrza, na której są też obecni Zbyszko i Maćko, Powała z Taczewa ma okazję zademonstrować swoją siłę, zwijając swobodnie w dłoniach żelazny tasak. Na ten widok wielu zachodnich gości Zakonu zastanawia się, czy siły krzyżackie rzeczywiście są w stanie zmierzyć się z oddziałami złożonymi z takich rycerzy.

XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX

Maćko i Zbyszko docierają do Płocka, gdzie nie zastają już Jagienki, która wróciła do Spychowa, aby opiekować się umierającym Jurandem. W Spychowie Zbyszko swe pierwsze kroki kieruje do miejsca, w którym złożono trumnę z ciałem Danusi. Okazuje się, że trumna jest obsypana świeżymi kwiatami. Dowiaduje się ze zdziwieniem, iż dzieje się to staraniem Jagienki.

Jurand umiera kilka dni później. Zbyszko zamyka się w sobie. W końcu oznajmia, że ma zamiar wyruszyć ze Spychowa i spełnić złożone niegdyś Danusi śluby. Proponuje, aby Maćko i Jagienka wrócili w rodzinne strony.

Przed wyjazdem postanawia wspólnie ze stryjem i Jagienka oddać Spychów w dzierżawę Hlawie, który przyjmuje funkcję zarządcy, prosząc równocześnie Anulkę Sieciechównę o rękę. Dziewczyna przyjmuje propozycję bez wahania.

Dwa tygodnie po wyjeździe Zbyszka Maćko z Jagienką, prowadząc długi szereg wozów wypełnionych rozmaitymi dobrami, wyruszają w drogę i kierują się w stronę Bogdańca.

XL

W Płocku załatwiają formalności związane ze spadkiem po opacie, a potem bez przeszkód docierają do Bogdańca. Tutaj dowiadują się, że młody Wilk zginął podczas wyprawy na Śląsk, biorąc udział w szturmie na niemiecki zamek, Cztan zaś ożenił się.

Maćko jest pewny, że bratanek utopi smutek we krwi niemieckiej i powróci w końcu do Bogdańca. Postanawia zatem wznieść dla niego nowy kasztel. Wpierw jednak udaje się do Krakowa, do grobu królowej Jadwigi z pielgrzymką dziękczynną za uzdrowienie.

XLI

Maćko szybko powraca, gdyż chce osobiście nadzorować prace żniwne oraz przygotować się do budowy kasztelu. Jesienią zaś dochodzi między nim a starym Wilkiem do sporu o ziemię, który jednak szybko zostaje załagodzony.

XLII

Mieszkańcy okolicy interesują się wynikiem wojny Krzyżaków ze Żmudzią oraz zamiarami Jagiełły dotyczącymi wojny z Zakonem. Maćko, korzystając ze swego doświadczenia, tłumaczy, że obecny mistrz Zakonu będzie odwlekał wojnę, Jagiełłę zaś -jako do niedawna poganinowi, a obecnie chrześcijańskiemu władcy - nie wypada wszczynać wojny z chrześcijańskim rycerstwem. Takie przemowy zjednują Maćkowi sławę niezwykle mądrego człowieka.

Po kilku miesiącach docierają do Bogdańca wieści o wszczęciu pokojowych układów między Witoldem a Krzyżakami. Zbyszko jednak pojawia się dopiero po upływie następnych kilku miesięcy, tuż przed żniwami. Młody rycerz jest osłabiony przez trudy wojny i odniesione rany, jednak najbardziej niepokojąca jest jego apatia. Maćko zręcznie wyciąga z bratanka wyznanie, że po spełnieniu ślubu młodzieńcowi nie zrobiło się lżej na duszy. Stary rycerz dochodzi do wniosku, że w tej chwili powrót do życia umożliwią Zbyszkowi narodziny nowego uczucia - do Jagienki.

XLIII

Zbyszko jest coraz bardziej zadowolony z obecności Jagienki. Stryj zaś kpi z niego czasami i udaje, że sam zamierza się z dziewczyną ożenić, aby podtrzymać gasnący ród w momencie, gdy bratanek zamierza trwonić swe siły na wojnach.

XLIV, XLV, XLVI

Zbyszko powraca do zdrowia i sil. Podczas niespodziewanej wizyty Jagienki, której miał właśnie zamiar podziękować za opiekę, oboje wyznają sobie miłość. Maćko zaś błogosławi tej parze z całego serca. Odbywa się ślub.

Czas upływa młodej parze spokojnie. Maćko wznosi powoli, ale solidnie kasztel. Rok później Jagienka rodzi bliźnięta - Maćka i Jaśka. Zarówno ona, jak i jej mąż, o którego męstwie krążą już legendy, są podziwiani za urodę i mądrość.

W następnym roku rodzi się im kolejny syn - Zych, a w dwa lata później przeprowadzają się do nowego kasztelu. Maćko jednak pozostaje w starym domostwie, z radością obserwując z boku szczęście bratanka i jego rodziny.

XLVII

W pięć lat po ślubie Zbyszka i Jagienki rodzi się im czwarty syn - Jurand. Maćko w tym czasie udaje się w podróż na Mazowsze i do Malborka, pragnąc - jak ślubował - wyzwać na pojedynek Kunona Lichtensteina. Jednak rycerza tego nie było w krzyżackiej stolicy. Wielki mistrz pozwolił w zamian za niego stanąć w szranki krewnemu Kunona, jednak zwycięstwo nad nim nie przyniosło Maćkowi oczekiwanej satysfakcji.

XLVIII

Rok później umiera Konrad von Jungingen, wielkim mistrzem zaś zostaje jego brat, Ulryk. Wojna jest nieunikniona. Krzyżacy i Polacy gotują broń i zapasy żywności. Zajęcie przez Krzyżaków przygranicznego Drezdenka powoduje, że spór zaostrza się. Witold, obrany na rozjemcę, przysądza Drezdenko Polakom, z czym Zakon nie chce się pogodzić. Wszczęcie zaś przez litewskiego księcia powstania na Żmudzi doprowadza do wybuchu wojny. Całe polskie rycerstwo wyrusza na wyprawę wojenną. Wyruszają również Maćko i Zbyszko, odprowadzani przez Jagienkę wraz z dziećmi aż do Sieradza.

XLIX

Pierwszy rok wojny nie jest zbyt pomyślny dla Polaków. Latem następnego roku dołącza do Jagiełły Witold z wojskami litewsko-żmudzko-tatarskimi. Połączone wojska zmierzają ku Malborkowi. W nocy z 14 na 15 lipca wojska królewskie obozują pod zdobytym niedawno zamkiem w Dąbrownie. Zbyszko i Maćko spotykają Powałę z Tczewa. Do trójki rycerzy dołącza też pan de Lorche, który opuścił Krzyżaków i przeszedł na stronę polską. Poza tym pięć lat wcześniej ożenił się z panną Jagienką z Długolasu, sprzedał swój majątek w ojczystej Geldrii i kupił ziemię na Mazowszu.

W pewnym momencie na tarczy zachodzącego księżyca rycerstwo ogląda scenę walki mnicha w kapturze z królem. Król zwycięża, co obserwatorzy poczytują za dobrą wróżbę.

L, LI

Wojska królewskie docierają następnego dnia w południe w okolice Grunwaldu i Tannenbergu. Król udaje się do specjalnego namiotu, aby -jak każdego dnia - wysłuchać kolejno trzech mszy.

Po zakończeniu pierwszej z nich dociera do namiotu wiadomość, że w okolicach Grunwaldu pojawiły się krzyżackie chorągwie. Witold i większość rycerstwa ruszają do swoich oddziałów, król zaś udaje się na drugą mszę.

LII

Krzyżacy ustawiają się na polu, widząc zaś tylko kilka stojących na skraju lasu chorągwi, postanawiają wywabić wroga na otwartą przestrzeń i przysyłają Jagiełłę przez heroldów dwa nagie miecze z wyzwaniem i propozycją, , że wojska Zakonu cofną się, aby zrobić miejsce Polakom.

Dochodzi do bitwy. Jako pierwsze ruszają do walki wojska litewskie. Wkrótce przychodzą im z pomocą chorągwie polskie. Litwini i Tatarzy nie są w stanie dotrzymać pola zakutym w stal Niemcom i ich szeregi się łamią. Jednak Krzyżacy nie potrafią złamać szeregów polskiej jazdy.

Powracające z pogoni za oddziałami Witolda niemieckie rycerstwo włącza się ponownie do bitwy i na moment przechyla szalę zwycięstwa na stronę krzyżacką. Później jednak Polacy odzyskują przewagę. Widząc to wielki mistrz prowadzi do boju 16 stojących do tej pory w odwodzie chorągwi.

W pewnej chwili do wzgórza, na którym stoi Jagiełło, zbliżają się oddziały prowadzone przez Ulryka, a mające zajść Polaków z boku. Niemcy nie zwracają uwagi na garstkę rycerstwa, ale jeden z Krzyżaków (Dypold Kikieritz von Dieber) odłącza się od chorągwi i uderza na polskiego władcę. Jagiełło rusza naprzeciw szarżującego rycerza. W ostatniej chwili przychodzi mu z pomocą Zbigniew z Oleśnicy, młody sekretarz królewski, który ziomkiem kopii roztrzaskuje niemiecki hełm. Chwilę później król zabija przeciwnika.

Bitwa dobiega końca. Resztki Krzyżaków stawiają jeszcze opór. Maćko z Bogdańca poszukuje wytrwale Lichtensteina. W końcu dopada go i po , krótkiej walce Kuno pada martwy.

W ręce Polaków wpadają niemieckie tabory, wypełnione między innymi pętami, które były przygotowane dla polskich jeńców. Przed Jagiełłą składane są zdobyte w bitwie chorągwie nieprzyjaciela. Odnalezione też zostaje ciało Ulryka von Jungingen, które król polski nakazuje pochować z wszelkimi honorami przynależnymi wielkiemu rycerzowi.

LIII

Maćko i Zbyszko powracają do Bogdańca, gdzie żyją jeszcze długie lata. Zbyszkowi udaje się nawet dożyć momentu, kiedy Malbork i Pomorze zostają zajęte przez polskie wojska.

Podobne prace

Do góry