Ocena brak

Krzesło

Autor /Rita Dodano /31.10.2012

Mebel do siedzenia, jednoosobowy, o
konstrukcji przeważnie szkieletowej, z oparciem, zasadniczo
bez poręczy; k. z poręczami, zwykle wyściełane,
nazywa się fotelem, który to termin przyjął
się w Europie dopiero w XIX w. pod wpływem
mody franc. i rozpowszechnienia się franc. mebli
i ich nazw; w terminologii staropol. używano określenia
k. z poręczami.

We wszystkich częściach świata i we wszystkich
kulturach rozwinął się sprzęt umożliwiający przyjęcie
sztywnej i prostej postawy siedzącej, symbol autorytetu
warstw rządzących, atrybut bogów i władców
określany nazwą —» tronu; za pierwsze siedziska
służyły bloki kam. i pnie drzew zw. sprzętami samorodnymi,
które dały początek formom rozwiniętym;
w kręgu kultury M. Śródziemnego k. o różnych kształtach i formach były długo meblem reprezentacyjnym,
ich formy znamy z wizerunków pochodzących
z IV tysiącl. p.n.e. z terenu Mezopotamii i z
III tysiącl. z terenu Egiptu, gdzie w okresie Nowego Państwa za XVIII dynastii meblarstwo osiągnęło
swój szczytowy rozwój, a drewn. k. występowały już
w kilku odmianach, m. in. składane i o konstrukcji
ramowej (cechą charakterystyczną jest osadzanie nóg
w ramie), z siedziskiem pełnym, wyplatanym lub ze
skóry i tkanin, zdobione okleiną, -» intarsją, wysadzane
kością, kamieniami półszlachetnymi i metalami
oraz polichromowane.

Grecy, Italowie i Rzymianie,
którzy zaadaptowali egip. i bliskowsch. formy
mebli, wykształcili kilka odmian k., z których gr. —>
klismos należy do najlepszych rozwiązań stosowanych
do dzisiaj (Grecy wprowadzili w meblach do
siedzenia i leżenia nową konstrukcję - wpuszczanie
elementów poziomych w pionowe); gr., etruskie
i rzym. k. robiono z kamienia, metali i drewna (te
ostatnie prawie się nie zachowały), zależnie od materiałów
przybierały różne formy i miewały różne
rozwiązania konstrukcyjne (—> klizja, —> kurulne
krzesło), bywały bogato zdobione, rzeźbione, intarsjowane,
inkrustowane, malowane; rozpowszechniły
się na ogromnym obszarze, np. gr. na terenie basenu
czarnomorskiego, za pośrednictwem zaś cesarskiego
Rzymu - w Europie Zach., gdzie formy przetrwały
niekiedy do średniowiecza; jednym z nielicznych zachowanych
obiektów pozostającym pod wpływem
rzym. jest przechowywane w Luwrze, wykonane z
brązu k. nożycowe, tzw. tron Dagoberta pochodzący
z VII lub VIII w.; do tzw. ant. form k. nawiązywano
ponownie w XVIII w.

W średniowieczu częstym typem były k. zabudowane
(wmontowane w boazerię lub przystawiane do
ścian) o arch. podziałach, z wysokim oparciem, czasem
zwieńczone baldachimem i ze skrzynią pod siedziskiem,
często z bogato zdobionymi płycinami; występowały
do XVI w.; z czasem wymiary k.
zmniejszyły się i obok szczególnie reprezentacyjnych,
zachowujących znaczenie siedzisk przeznaczonych
dla uprzywilejowanych - pojawiały się różne
skromniejsze typy używane w życiu codziennym; od
pocz. XVIII w. coraz powszechniejsze były k. i fotele
kryte skórą, tkaniną, wyściełane i wyplatane. Kilka
typów przejętych następnie przez inne kraje rozwinęło
się we Włoszech - obok rozbudowanego z rzeźbionymi
deskami, ciężkiego —> sgabello, wiele odmian
-» stołków i kilka odmian z krzyżującymi się
nogami, tzw. k. nożycowych, określanych w handlu
antykwarycznym nazwami odnoszącymi się do sławnych
ludzi, jak np.: k. Petrarki (składane, z oparciem
w kształcie litery S i krzyżujących się parami z
boku nogach, występujące we Włoszech od XIV w.),
we Francji od XVII w. podobny typ k. znany jako —
perroąuet, k. Dantego (tzw. sedia Dantesca - o łukowato
wygiętych nogach krzyżujących się parami z
przodu i z tyłu) mające franc. odpowiednik faudesteuil
(—> faldistorium), k. Savonaroli (składające
się z wielu krzyżujących się listew, które przedłużone
ponad siedzisko tworzą podpory poręczy) zw. we
Francji chaise a tenaille, przypomina bowiem obcęgi;
z antykwariatów wyszły także takie nazwy, jak: k.
Andrea del Sarto (o siedzisku półokrągłym,
oparciu z prętów-rralek zwieńczonych zaokrągloną
listwą przechodzącą w poręcze), k. Lutra (obrotowe),
k. Moliera (arch. ze skrzynią pod siedziskiem),
k. Woltera (o niskim siedzisku i wysokim wyściełanym
oparciu lekko odchylonym do tyłu), polska —»
hamburka i wiele in.

W wielu krajach poszczególne
typy k. i foteli otrzymują odrębne nazwy; do bardziej znanych należą: hiszp. —> frailero, robione przez Holendrów
w Indiach na eksport do Europy —> burgomaster
chair, ang. —» chair table, —> Windsor chair;
niezwykle bogata jest terminologia franc, szczególnie
pomysłowa w XVIII i XIX w., gdy meble franc.
cieszyły się sławą światową; oprócz wspomnianych
już k. franc. do wcześniejszych typów całkowicie
drewn. należą m.in. —> caąuetoir i chaise a vertugadin;
zależnie od stylu, jaki reprezentują, określane bywają
imionami panujących (np. chaise lub fauteuil Louis
XIII itd., Louis Philippe), nazwami okresów (np. regence,
directoire, empire), znanych osób (np. a la
Reine - o oparciu prostym, w odróżnieniu od grupy
en cabriolet - o oparciu wygiętym, ala Dauphin
e - początkowo składane, o niskim małym oparciu;
ala Pompadour - miękko wyściełane z wysokim
oparciem i pełnymi poręczami; ala Montgolfier,
ala Rothschild itd.); otrzymują też swoje nazwy
wg kształtu rozwiązań siedzisk i poręczy, rysunku
oparć, wielkości lub przeznaczenia (m. in. w XVIII w.:
bergere - spolszczona —> berżera, —> gondole-bergere,
—> confessional, -> chauffeuse, —> coiffeuse, —> marąuise,
—> ponteuse, —> voyeuse, a 1'anglaise, a medaillon,
en cul de four).

Bogactwo rozwiązań nóg i siedzisk,
a zwł. oparć proponowali w XVIII i XIX w.
meblarze - artyści i architekci ang. rozpowszechniając
je w wydawnictwach sztychowych, jak np. Manwering,
Chippendale, Hepplewhite, Shearer, Sheraton,
Hope, Smith, i in, Na nowe kształty k. i foteli w XIX w.
wpłynęło wprowadzenie sprężyn (1828), tapicerki
zakrywającej całkowicie części konstrukcyjne, nowa
metoda gięcia drewna wprowadzona przez —> Thoneta,
a od pocz. XX w. szerokie zastosowanie sklejek,
metali (w nowym zastosowaniu bowiem k. ogrodowe
i kawiarniane z żelaza znane są już w kon. XVIII
i w XIX w.) i tworzyw sztucznych.

Podobne prace

Do góry