Ocena brak

Kryzys demokracji 1918-45

Autor /andzi Dodano /14.05.2012

Wojna światowa, rewolucja komunistyczna i wielki kryzys stworzyły w pierwszej połowie XX wieku poważne zagrożenie dla demokracji.

Po I wojnie światowej (1914-18) pojawiła się nadzieja na „światową rewolucję demokratyczną", dzięki której oligarchiczne imperia miały rozpaść się, a ich miejsce zajęłyby państwa z demokratycznym systemem rządów. Trzy wielkie cesarstwa środkowoeuropejskie: Niemcy, Aus-tro-Węgry i Rosja, wyszły z wojny jako przegranej na zajmowanych przez nie obszarach utworzono republiki demokratyczne, na których czele stanęli wybrani w wyborach prezydenci czy premierzy, lub monarchie konstytucyjne, gdzie władza przeszła w ręce zgromadzeń ustawodawczych. Taki system rządów istniał także we Francji, Wielkiej Brytanii oraz jej niektórych koloniach, a także w Stanach Zjednoczonych.

Jednakże w latach dwudziestych i trzydziestych miejsce wyłonionych w wyborach przywódców państw zajęli w wielu krajach dyktatorzy, z których wielu oparto swą władzę na wojsku. W czasie II wojny światowej kolejne demokracje upadły pod naporem ekspansji hitlerowskich Niemiec.

W roku 1919 na świecie istniało 35 państw demokratycznych, w roku 1945 pozostało jedynie 12, w tym tylko 5 w Europie.

Wojna i komunizm

Źródła kryzysu demokracji leżą w wydarzeniach, które nastąpiły bezpośrednio po pierwszej wojnie światowej. Miliony Europejczyków zginęły w okopach, walcząc w imieniu rządów, które często ograniczały udział obywateli we władzy. W armiach francuskiej,rosyjskiej i włoskiej wybuchły w roku 1917 bunty - żołnierze odmówili dalszej walki. W Rosji takie bunty doprowadziły do upadku caratu. Wprowadzono rząd republikański, który został z kolei po kilku miesiącach obalony przez bolszewicki przewrót kierowany przez rosyjskich komunistów. Rewolucja bolszewicka zainicjowała podobne wystąpienia w Niemczech, na Słowacji, na Węgrzech i w Bułgarii.

Ideałem rewolucjonistów w tych krajach było stworzenie systemu, w którym robotnicy mieliby większy udział w kierowaniu swymi przedsiębiorstwami i mogliby w większym stopniu korzystać z owoców swej pracy. Bolszewicy oparli się właśnie na robotnikach, którzy gromadzili się na masowych zebraniach, tworząc tak zwane rady delegatów robotniczych i żołnierskich. Od tych właśnie rad wywodzi się późniejsza nazwa państwa - Związek Radziecki i określenie Kraj Rad.

W 1918 roku formalnie zatwierdzono powstanie państwa, w którym decyzje miały być podejmowane na kolejnych poziomach takich właśnie rad - od zgromadzeń w zakładach pracy i samorządów lokalnych po Radę Najwyższą, której siedziba znajdowała się w Moskwie. Na każdym z tych poziomów delegaci do rad wyższego szczebla otrzymywali od członków rady instrukcje postępowania! do których mieli'się stosować ty czasie obrad zjazdu delegatów. W ten sposób powstał system bardzo demokratyczny w swych założeniach.

Jednak Wielka Brytania, Francja i Stany Zjednoczone nie sprzyjały Rosji Radzieckiej. Do Rosji wysłano oddziały brytyjskie, amerykańskie, francuskie i japońskie, bezskutecznie usiłując wesprzeć siły kontrrewolucyjne w ich walce przeciwko reżimowi komunistycznemu. W państwie bolszewickim, otoczonym ze wszystkich stron przez nieprzyjazne kraje, wprowadzono ustrój oparty na dyktaturze jednej partii i ścisłą kontrolę wszystkich dziedzin życia. Partia bolszewicka, potem przemianowana na komunistyczną, stopniowo stawała się jedyną legalną siłą polityczną w ZSRR.

Przeciwnicy reżimu trafiali do obozów pracy przymusowej lub byli mordowani przez policję polityczną. Terror rewolucyjny osiągnął największe nasilenie w latach trzydziestych, gdy w więzieniach i aresztach przebywało jednocześnie kilka milionów ludzi, lecz nawet w latach dwudziestych jego ofiary liczono w setkach tysięcy.

Zagrożenie

W okresie międzywojennym rządy państw europejskich i amerykańskich stanęły przed wieloma bardzo poważnymi trudnościami. Demokratycznie wybrane rządy nie potrafiły sobie radzić z wywołanymi przez kolejne kryzysy problemami. Wielu doszło do przekonania, że w demokracji nie da się wyjść z zapaści, więc mnożyły się przewroty, po których ustanawiano autokracje lub dyktatury.

Po pierwszej wojnie światowej wiele krajów było poważnie zniszczonych i potrzebowało odbudowy. Środki, którymi dysponowały władze centralne, były ograniczone, ponieważ wielkie wydatki pochłonęła wojna. Rządzący musieli ustosunkować się do ruchów politycznych, których przedstawiciele żądali demokratyzacji życia społecznego i wprowadzenia systemu zabezpieczeń socjalnych dla najuboższych. Coraz trudniej było o pracę na wsi i wielu ludzi przenosiło się do miast, by znaleźć zatrudnienie w rozwijającym się przemyśle. Niskie płace w fabrykach i trudne warunki bytowe skłaniały robotników do wstępowania do związków zawodowych lub partii lewicowych. Mieszkańcy miast zaczęli wychodzić na ulicę, strajkując i protestując przeciwko aparatowi władzy.

Innego rodzaju ruchy polityczne znalazły swoich zwolenników pośród tradycjonalistów, którym nie odpowiadał rodzący się ustrój demokracji parlamentarnej. Przed I wojną światową w środkowoeuropejskich cesarstwach władza spoczywała w rękach monarchy, kościoła, wojska i arystokracji, do której należała ziemia. Ustrój demokratyczny znosił stare reżimy, oddając inicjatywę partiom politycznym i grupom społecznym takim jak przemysłowcy i finansjera. Tradycjonaliści usiłowali przywrócić dawny porządek, tworząc w tym celu partie antydemokratyczne i bojówki.

Kolejnym problemem był wielki krach na giełdzie nowojorskiej w roku 1929 i światowy kryzys gospodarczy, który nastąpił w jego wyniku. Wszystkie kraje świata odczuły skutki załamania gospodarczego, bankrutowały fabryki i gospodarstwa rolne, miliony ludzi straciły pracę. W tej o sytuacji rządy znalazły się pod silną presją zdesperowanych mas żądających osłony socjalnej przed skutkami bezrobocia.

Włochy

Upadek systemu demokratycznego w międzywojennej Europie rozpoczął się od Włoch, gdzie wkrótce po wojnie powstał ruch faszystowski pod wodzą Benito Mussoliniego. Mussolini, który określał siebie mianem duce - przywódcy - twierdził, że chodzi mu o zapobieżenie rewolucji komunistycznej. Zorganizował on bojówki - tak zwane sąuadristi, których członkami zostawali młodzi bezrobotni mężczyźni, często weterani wojenni. Atakowały one aktywistów lewicowych.

W miarę jak squadristi rosły w siłę, coraz realniejsza była możliwość, że przewrotu dokonają nie komuniści, lecz sami faszyści. Król, Wiktor Emanuel, zdecydował, że nie ma wyboru i musi mianować Mussoliniego premierem. Dysponując ogromną władzą, Benito Mussolini osłabił swoich przeciwników, parlament został najpierw ograniczony w swych prerogatywach, a potem w ogóle rozwiązany, polityków innych partii atakowano i mordowano. Mussolini chciał wykorzystać władzę, by przekształcić ustrój państwa. Pragnął zbudować silne państwo totalitarne, w którym każdy aspekt życia jego obywateli, ich życie zawodowe i rodzinne, podlegałby kontroli.

W czasie wielkiego kryzysu płace obniżono, system zabezpieczeń socjalnych był wtedy bardzo ograniczony. Kiedy wybuchła II wojna światowa, lx Włochy okazały się do niej źle przygotowane. W roku 1943 Mussolini stracił resztki poparcia. Został zdymisjonowany, a w roku 1945 zlinczowany przez rozjuszony tłum.

Niemcy

Bezpośrednio po I wojnie światowej Hitler i jego ugrupowanie nie zdobyli poparcia społecznego. W roku 1923 próbowali oni przejąć władzę siłą, jednak pucz się nie udał i jego organizatorzy trafili do więzienia. Gospodarkę udało się podźwignąć dzięki pomocy USA i wynegocjowaniu porozumienia o obniżeniu reparacji wojennych.

Jednak wielki kryzys dotknął Niemcy bardzo boleśnie i stopa życiowa gwałtownie spadła. Liczba bezrobotnych wzrosła z 1 do 6 mln, a rząd niewiele zrobił, by przeciwdziałać problemom, ograniczając nawet system zabezpieczeń socjalnych.

Ludzie zwrócili się w stronę NSDAP — partii Adolfa Hitlera, ponieważ obiecywała ona przywrocić porządek. Hitler, idąc za przykładem Mussoliniego, zorganizował własne bojówki, które walczyły z socjalistami i komunistami. NSDAP startowała także w wyborach, zyskując w 1933 roku 44% miejsc w parlamencie. Hitler został mianowany kanclerzem, jednak wciąż potrzebował poparcia prawicy. Po podpaleniu budynku parlamentu niemieckiego - Reichstagu, o które oskarżono komunistów, Hitler argumentami i groźbami  przekonał zgromadzenie, by powierzyło mu nadzwyczajne pełnomocnictwa i przejął całkowitą kontrolę nad państwem.

Naziści umocnili swą władzę, budując olbrzymią strukturę organizacyjną i zdobywając dla swych działań masowe poparcie, z drugiej strony zwalczając opozycję represjami i terrorem. Zabroniono działalności wszystkich innych partii politycznych i związków zawodowych, niszcząc ich struktury.

Gdy Hitler zdobył już władzę absolutną, zaczął zakrojone na wielką skalę przygotowania do wojny, która miała uczynić Niemców panami Europy. Dzięki programowi zbrojeń i innych inwestycji państwo podźwignęło się z kryzysu. Ostatecznym rezultatem hitlerowskiego planu rozwoju było doprowadzenie do wybuchu drugiej wojny światowej, w której zginęło 30 milionów ludzi.

Hiszpania

Po wyborach w roku 1930 w Hiszpanii utworzono rząd republikański, a król opuścił kraj. Niektórym regionom obiecano autonomiczny rząd i wprowadzenie języka miejscowego jako urzędowego. Uchwalono prawa zmniejszające wpływ kościoła na politykę i życie codzienne. Monarchia, kościół, język hiszpański znalazły się pod presją. Tradycjonalistom w Hiszpanii mogło wydawać się, że dziedzictwo narodowe ulega destrukcji.

W roku 1936 grupa wojskowych wszczęła rebelię pod pretekstem ochrony tradycji. Próba zastąpienia systemu demokratycznego dyktaturą doprowadziła do wybuchu wojny domowej. Różnice W zdań na temat sposobu sprawowania władzy między stronami konfliktu były bardzo głębokie i zacięte walki trwały przez trzy lata.

Republikanie mieli szerokie poparcie ze strony liberałów, socjalistów, komunistów i anarchistów. Rząd hiszpański otrzymał także pomoc z zewnątrz: ZSRR dostarczał sprzęt wojskowy, ze wszystkich stron świata napływali ochotnicy do Brygad Międzynarodowych - ogólnie w Hiszpanii walczyło ich ponad 60000.

Wojnę domową wygrali jednak nacjonaliści - możliwe to było w dużym stopniu dzięki pomocy, której udzieliły rebeliantom hitlerowskie Niemcy i faszystowskie Włochy.

Porażka demokracji

We Francji rządził Front Ludowy - koalicja partii lewicowych podobna programowo do tej, która wygrała wybory w Hiszpanii. Popierał on republikanów hiszpańskich, lecz nie był w stanie im pomóc. Partiom koalicyjnym trudno było uzgodnić wspólną politykę, rząd więc był słaby. Francja zresztą również stała na krawędzi wojny domowej i rząd unikał działań, które mogłyby ją sprowokować. Uchylając się przed podejmowaniem najtrudniejszych decyzji, rząd francuski zdołał czasowo ocalić system demokratyczny, jednak to niezdecydowanie właśnie było jedną z przyczyn, dla których Francja wkrótce straciła niepodległość. Słaby rząd nie mógł przygotować państwa do nadciągającej wojny. W 1940 r. hitlerowcy najechali i szybko zajęli kraj - demokracja francuska upadła.

Kolejnym powodem, dla którego Francuzi nie zrobili nic dla republiki hiszpańskiej, był fakt, że Wielka Brytania, najsilniejszy politycznie kraj europejski, nie pozwalała Francji na udzielenie republikanom pomocy w jakiejkolwiek formie. Brytyjczycy nie chcieli ryzykować wybuchu nowej wojny w Europie, a sądzili, że bezpośrednie wsparcie dla republiki w Hiszpanii wywoła otwarty konflikt z Niemcami. By uniknąć wojny, Wielka Brytania stosowała politykę „uspokajania". Rząd brytyjski wierzył, że wysuwane przez Hitlera żądania umocnienia pozycji Niemiec można zaspokoić przez traktaty, unikając w ten sposób walki zbrojnej.

Równie trudna, lub może nawet trudniejsza, była sytuacja państw, które powstały w Europie Środkowej na gruzach starych imperiów. Przykładem niech będzie sytuacja Polski.

Polska

Po odzyskaniu niepodległości w roku 1918 młode państwo polskie musiało stawić czoła wielu problemom. Równolegle z odpieraniem zagrożenia zewnętrznego w czasie wojen o granice, rząd musiał rozwiązywać problemy wewnętrzne. Rozpoczęto od reform społecznych, pierwsze gabinety bowiem działały w atmosferze nastrojów rewolucyjnych. Wprowadzono postępowe uregulowania w zakresie prawa pracy, przygotowano ustawę o reformie rolnej. Udało się utrzymać spokój społeczny w najtrudniejszym dla państwa okresie.

Gospodarka znajdowała się jednak w fatalnym stanie. Zabory rozerwały system powiązań gospodarczych, nawet waluta do roku 1920 nie była jednolita. Nie istniał skuteczny system administracji państwowej - ściągalność podatków była bardzo niska, a potrzeby państwa, szczególnie w czasie wojen o granice, ogromne. Nie kontrolowano ściśle emisji pieniądza, co wywołało hiperinflację.

Na scenie politycznej trwała zażarta walka wielu stosunkowo małych ugrupowań. Rządy mogły tworzyć jedynie wielopartyjne koalicje, a te szybko upadały pod nawałem zadań, wśród zgiełku wewnętrznych waśni. Szczególnie gwałtowne stracie prawicy z lewicą nastąpiło przy okazji wyboru prezydenta w roku 1922. Po zabójstwie Gabriela Narutowicza nastąpił kryzys polityczny, który w połączeniu z załamaniem gospodarczym spowodował wybuch strajków i zamieszek.

W roku 1923 wydawało się, że sytuacja została opanowana. Pod kierunkiem Władysława Grabskiego przeprowadzono udaną reformę walutową, zdławiono inflację, dokończono wreszcie reformę rolną. Jednak rządy pozostawały niestabilne, gospodarka dotkliwie odczuwała skutki załamania się handlu zagranicznego. Jak się miało okazać, kryzys nie minął.

12 maja 1926 roku Józef Piłsudski, odpoczywający dotąd w swym dworku, za namową współpracowników, stanął na czele zbuntowanych oddziałów wojska, które ruszyły na Warszawę w celu przeprowadzenia zamachu stanu. Po szybkim zwycięstwie Piłsudski wprowadził w Polsce autorytarny system władzy, który nazwał sanacją, czyli uzdrowieniem. Zachowując instytucje demokratyczne i większość praw (konstytucję zmieniono dopiero w roku 1935), sanacja wprowadziła w państwie rządy twardej ręki. Choć nie zdelegalizowano opozycji politycznej, rolę sejmu zmarginalizowano, w wyborach dochodziło często do nadużyć i oszustw. Nie stosowano jednak represji na masową skalę.

Rządy sanacyjne nie zdołały uchronić Polski przed skutkami wielkiego kryzysu, nie potrafiły przygotować kraju do wojny, mimo znacznego ożywienia gospodarczego w latach bezpośrednio poprzedzających wybuch konfliktu.

Nowe rozwiązania

W Stanach Zjednoczonych, gdzie wielki kryzys się zaczął, jego skutki odczuwano niezwykle ostro. Rząd starał się naprawić sytuację, obniżając płace i podatki, lecz nie przyniosło to spodziewanych efektów. Organizowano wielkie demonstracje, wybuchały starcia uliczne. W 1933 roku kandydat Partii Demokratycznej Franklin Delano Roosevelt obiecał Amerykanom stworzenie „nowego ładu" (ang. New Deal). Wybrano go na prezydenta i wprowadził on w życie swój plan. Rozwiązał problem bezrobocia, uruchamiając wielki program budowy obiektów ważnych dla funkcjonowania społeczeństwa, np. systemu zapór wodnych.

W ramach programu Roosevelta zapewniono też kompensacje tym, którzy nie mogli znaleźć pracy. Stany Zjednoczone oraz rządy innych krajów, takich jak Szwecja, gdzie socjaldemokratyczny rząd wprowadził w życie politykę podobną do rooseveltowskiej, pokazały, że demokratycznie wybrane władze są w stanie poradzić sobie ze skutkami kryzysu.

■ Jedynymi państwami na świecie, gdzie nieprzerwanie funkcjonował system demokratyczny były:

w Europie: Finlandia, Irlandia, Szwecja, Szwajcaria i Wielka Brytania

w Amerykach: Kanada i USA

na innych kontynentach: Australia i Nowa Zelandia

■ W szczytowej fazie wielkiego kryzysu, w latach 1932-33 bezrobocie osiągnęło niewiarygodny pułap:

Belgia i Wielka Brytania: 23%

Szwecja: 24%

USA: 27%

Austria: 29%

Norwegia i Dania: 32%

Niemcy: 44%

■ Niemcy pod rządami Hitlera były jedynym państwem, w którym całkowicie wyeliminowano bezrobocie. W większości innych krajów aż do wybuchu wojny utrzymywało się ono w granicach 20 %.

■ Dyktatorzy prowadzili okrutną politykę wobec grup obywateli, które uważali za szkodliwe społecznie. Najgorsze metody stosowali naziści. W czasie realizacji przez Niemców programu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej", holocaustu, życie straciło 4 do 6 mln europejskich Żydów, których zamykano w gettach i eksterminowa-no w obozach zagłady. W obozach tych ginęli także m.in. Cyganie, niepełnosprawni oraz przeciwnicy polityczni nazistów.

■ Dyktatorzy masowo mordowali członków opozycji politycznej. Na przykład w Hiszpanii w czasie wojny domowej i dyktatury Franco zabito 200000 zwolenników republiki.

Podobne prace

Do góry