Ocena brak

KRASZEWSKI JÓZEF IGNACY, pseud. B. Bolesławita i in.

Autor /tadziudodaje Dodano /01.03.2012

KRASZEWSKI JÓZEF IGNACY, pseud. B. Bolesławita i in., ur. 28 VII 1812 w Warszawie, zm. 19 III 1887 w Genewie, powieściopisarz, poeta, krytyk lit., publicysta, dziennikarz, wydawca, działacz społ. i polityczny. Pochodził z rodziny szlach., dzieciństwo spędził w podlaskim dworze babki, w Romanowie, do szkół uczęszczał od 1822 kolejno w Białej Podl, Lublinie i Świsłoczy, 1829 wstąpił na Uniw. Wil., gdzie wbrew woli ojca studiował literaturę. Aresztowany 15/16 XII 1830 za udział w tajnym związku młodzieży, zwolniony dzięki staraniom rodziny 19 III 1832, przebywał do lipca 1833 pod nadzorem policyjnym w Wilnie, po czym wyjechał do majątku ojca Dołhe; 1837-53 gospodarował samodzielnie na Wołyniu, najpierw w dzierżawionym Omelnie, a od 1840 w majątkach własnych: Gródku (do 1848) i Hubinie. Debiutował zapewne 1829, pierwsze zidentyfikowane jego „powiastki" ukazały się 1830 w Noworoczniku litewskim i petersb. „Bałamucie" pierwsze powieści wydał w Wilnie 1831-33. W 1837-50 (gł. 1837—43) współpracował z —> „Tygodnikiem Petersb." (m. in. cykle art.: Asmodeusz w roku 18371837-39, Choroby moralne XIX wieku 1837—41), co zbliżyło go na czas pewien do —> koterii petersb., choć różnił się w poglądach; 1841-51 wydawał w Wilnie —>Athenaeum", a 1851-59 nadsyłał do „Gazety Warsz." stały felieton Listy do redakcji (tu także prwdr. wielu powieści K.). Jesienią 1853 osiadł w Żytomierzu; przyjęty entuzjastycznie jako znany już pisarz, obdarzony funkcjami społ., popadł 1858-59 na tle kwestii uwłaszczenia w konflikt ze szlachtą wołyńską, która (zwł. po wystawieniu w pocz. 1859 przychylnej chłopom sztuki Stare dzieje i krytyce ziemiaństwa w kolejnych Listach do „Gaz.Warsz.") uznała K. za „niebezpiecznego utopistę" w rozwiązywaniu kwestii chłopskiej. Zrażony do środowiska szlach. pisarz, któremu kilkumies. podróż 1858 do krajów zach. Europy pozwoliła przełamać tradycyjne uprzedzenia wobec cywilizacji przemysłowej, przyjął 1859 propozycję L. Kronenberga - objęcia w Warszawie redakcji „Gazety Codz." (od IV 1861 „Gazeta Pol."), którą kierował do końca 1862, osiągając wydatne podniesienie nakładu. Współpraca z Kronenbergiem, przedstawicielem wielkiej burżuazji, choć nigdy nie doprowadziła do rzeczywistej zgodności zapatrywań, wpłynęła na unowocześnienie poglądów K., przyspieszając zapoczątkowany już w l. czterdziestych proces przezwyciężania szlach. nawyków myślenia. Lekcją demokratyzmu były dla K. manifestacje warsz. 1860-62, których wymowę patriot. oceniał, mimo że nie należał do zwolenników walki zbrojnej; widział możliwości i potrzebę pokojowego rozwoju kraju, liczył na rozszerzenie swobód autonomicznych Królestwa, jednakże polityki A. Wielopolskiego nie zaaprobował i, zmuszony do opuszczenia Warszawy, w styczniu 1863 wyjechał za granicę. Osiadł na stałe w Dreźnie, choć kilkakrotnie próbował stworzyć sobie możliwości stałego pobytu w Galicji (m. in. zaczął 1865 współpracę z pismem lwow. „Hasło", miał zostać red. „Czasu", starał się 1867 o katedrę literatury pol. na UJ), a także w Wielkopolsce. Utrzymywał żywy kontakt z krajem przez obfitą korespondencję, współpracę z czasopismami we wszystkich zaborach, wydawanie swoich książek; 1868-71 miał własną drukarnię, spod której pras wychodziły gł. dzieła pol. i dotyczące Polski (m. in. 1870-71 t. 1-6 serii Bibl. Pamiętników i Podróży po Dawnej Polsce). L. 1864-76 to okres ożywionej działalności polit. i publicystycznej K., który zbliżył się wówczas poglądami do ugrupowań burżuazyjno-demokratycznych: prowadził akcje publicyst. przeciw konserwatystom, włączył się po stronie liberałów w głośną polemikę wokół dogmatu o nieomylności papieża; 1864 współredagował z A. Gillerem „Ojczyznę", 1867-70 wydawał rocznik Z roku... rachunki, rodzaj kroniki kult.-polit., 1869 „Omnibus", 1870-71 „Tydzień"; od 1876 poświęcił się niemal wyłącznie pracy literackiej. Aresztowany 13 VI 1883 w Berlinie, został oskarżony o szpiegostwo na rzecz Francji; mimo że proces (1884) nie potwierdził w pełni winy pisarza, a skazanie na 3 1/2 roku twierdzy nastąpiło po interwencji Bismarcka, kontakty K. z franc. wywiadem nie ulegają wątpliwości. Osadzony w Magdeburgu, nie ustawał w pracy twórczej; otrzymawszy 6-miesięczny urlop zdrowotny za kaucją, wyjechał w listopadzie 1885 za granicę; odtąd przebywał we Włoszech i Szwajcarii.

Na czoło unikatowej (nie tylko w skali pol.), zarówno co do rozmiarów, jak i różnorodności, twórczości K. wysuwa się powieściopisarstwo, w którym wyróżnić można 3 okresy: lata prób i poszukiwań młodzieńczych 1830-38, okres wołyńsko-warszawski i okres drezdeński. Poczynając od —> Poety i świata (1839) pisarz coraz samodzielniej realizował postulaty teoret. zawarte we wczesnych wypowiedziach programowych (1830-32), zgodnie z którymi widział swoje pisarstwo jako „wierny obraz" życia społecznego. W cyklu powieści lud.: —> Historia Sawki (1842), —> Ulana (1843), Budnik (powst. 1847), Ostap Bondarczuk (1847), z cz. 2 pt. Jaryna (powst. 1849), —> Chata za wsią (powst. 1852), —> Jermola (powst. 1855), —> Historią kołka w płocie (1860), nadał K. życiu chłopa pańszczyźnianego rangę tematu lit.; wyposażył swych chłopskich bohaterów w pełnię cech ludzkich, w zdolność przeżywania wielkich namiętności, odkrył w nich prawość charakteru, własną etykę i kulturę, pęd do wiedzy, poświęcenie dla bliźnich, zdolności artystyczne. Ta pierwsza tak pogłębiona lit. nobilitacja chłopa stanowiła ważne doświadczenie dla całej pol. powieści XIX w.; realist. obraz wsi stał się wymownym oskarżeniem systemu, choć pisarz nie w jego podstawach, ale w nadużyciach jednostek, zwł. oficjalistów dworskich, upatrywał źródło zła, a remedium widział w moralnym odrodzeniu szlachty. Szerszy obraz przyniosła —> Latarnia czarnoksięska (1843-44), stanowiąca pierwszą próbę nie zapisu jednostkowego losu, ale przedstawienia zbiorowości; zapoczątkowuje ona zespół powieści atakujących zepsucie moralne szlachty (a zwł. arystokracji), niski poziom jej kultury, złą gospodarkę, nieludzki stosunek do chłopa: Komedianci (t. 1-2 1851), —> Interesa familijne (1853), —> Dwa światy (1856). Krytyce arystokracji i bogatej szlachty towarzyszyła często idealizacja chudopachołka (Interesa familijne, Dwa światy) i pochwała ludzi, którzy zrywając ze swą klasą, imają się pracy (—> Ostatni z Siekierzyńskich 1851). Na l. czterdzieste przypada zainteresowanie K. problematyką filoz.; znalazło ono odbicie w powieściach, w których stawiał pytania o cel ludzkiej egzystencji, o miejsce jednostki w świecie: Pamiętniki nieznajomego (1846), Sfinks (t.1-4 1847), Tomko Prawdzie(1850), —> Powieść bez tytułu (1855), —> Metamorfozy (1859). Dramat bohaterów tych powieści, których fabułę budował K. z własnych przeżyć i doświadczeń, wynika z niemożliwości zrealizowania marzeń, z konieczności godzenia się ze złem, z uwarunkowań społecznych. Pesymistyczny pogląd, że życie ludzkie toczy się zawsze ku przegranej, nie prowadził jednak do negacji wszelkiego działania: bohater Pamiętników nieznajomego po okresie zwątpienia odnalazł sens życia w pracy. Przekonanie o niemożliwości osiągnięcia celu pragnień, odnalezienia prawdy absolutnej wiodło do poszanowania „prawd cząstkowych", praca stawała się w tym układzie wartością i normą moralną.

Od pierwszych lat swej twórczości podejmował K. próby powieści hist., publikując też owoce przemyśleń teoret. nad jej właściwym kształtem. W Słówku o prawdzie w romansie historycznym (Nowe studia literackie, t. 2,1843) podjął podstawowy dylemat relacji prawdy i fikcji; przeciwnik walterskotyzmu, postulował K. ścisłe powiązanie fabuły z historią, za ideał uważał powieść całkowicie wolną od fikcji. Próby zastosowania w praktyce tych zasad (Kościół świętomichalski w Wilnie t. 1-2 1833, Żacy krakowscy w r. 1549 1845 i in.) nie przyniosły udanych realizacji artyst.; dopiero połączenie koncepcji powieści dokumentarnej z pewnymi elementami romansu hist. dało w wyniku jedyną przed 1863 wybitniejszą powieść historyczną K.: —> Zygmuntowskie czasy (1846).

Drezdeński okres twórczości powieściopisarza otwiera cykl (wyd. pod pseud. Bolesławity), w którym K. starał się utrwalić wydarzenia 1860-64, a zwł. przedstawić środowisko ludzi związanych z walką; określenie „obrazki z natury" akcentuje dokumentamy jego charakter. Kolejne utwory cyklu odzwierciedlają też przemiany stosunku autora do powstania i kwestii walki zbrojnej o niepodległość, „od entuzjazmu i solidarności z ruchem manifestacji, z samym powstaniem i jego czerwonymi żołnierzami aż do zasadniczego zakwestionowania sensu i celowości walki, a wysunięcia dróg spokojnej pracy, rewolucji ducha i moralnych środków działania jako właściwych w sytuacji ówczesnej" (W. Danek); w związku z tym „obrazki" Bolesławity podzielić można na 3 grupy: powieści pisane w czasie trwania walki, 1863-64 (—> Dziecię Starego Miasta, Szpieg, —> Para czerwona), powst. u schyłku działań powstańczych i bezpośrednio po klęsce, 1864-66 (My i oni, Moskal, Żyd), wreszcie związane z późniejszymi polemikami i ocenami samego powstania (Dziadunio 1869, Zagadki cz. 1-2 1870-73). Powstanie otwarło też K. oczy na istotną wartość różnych grup społ.: zdaniem pisarza szlachta straciła przewodnictwo w życiu nar., poczuciem obowiązku patriot. przewyższyła ją inteligencja i młodzież rzemieślnicza. W kolejnych powieściach współcz. rozwijał tezę, że szlachta, a szczególnie arystokracja, przez wieki próżniaczego życia uległa biologicznemu i psych, zwyrodnieniu (—> Morituri 1874, Niebieskie migdały t. 1-3 1876). Nie ufał też burżuazji, którą oskarżał o prymitywne groszoróbstwo ozdobione pięknymi hasłami pracy organicznej; w Złotym Jasieńku (1869), Robotach i pracach (1875), Ładnym chłopcu (t. 1-2 1879) przedstawił sprytnych aferzystów, którzy mówią o potrzebie służenia krajowi przez rozwój gosp., „lecz pieniądze chowają do własnej kieszeni". Do najciekawszych powieści współcz. po 1863 należą - obok Morituri — utwory związane z publicyst. bojami pisarza z konserwatystami, jak Pałac i folwark (1871), Ramułtowie (ogł. 1872), —> Wielki nieznajomy (ogł. 1871-72), —> Pamiętnik panicza (1875), Dziennik Serafiny (1876).

Na trzeci okres twórczości K. przypada rozwój powieści hist.; wówczas to, oderwany od kraju, wykorzystał swoje wcześniejsze studia hist. i rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę popularyzację dziejów ojczystych w formie powieściowej. Pierwsze próby związane były z atmosferą polit. po upadku powstania: odwoływały się aluzyjnie do ostatnich wydarzeń (—> Rzym za Nerona, powst. 1864) bądź przedstawiały losy uchodźców polit. po wcześniejszych czynach zbrojnych (Tułacze t. 1-3 1868-70). Po 1870 K. zwrócił się do w. XVIII, który pozostał zresztą tłem największej liczby jego utworów; powstała wówczas m. in. tzw. trylogia saska (—> Hrabina Cosel 1874, —> Bruhl 1875, Z siedmioletniej wojny t. 1-2 1876), Sto diabłów (t. 1-2 1870), Macocha (t. 1-3 1873), Warszawa w 1794 roku (1873); jednakże już Historia o Janaszu Korczaku i pięknej miecznikównie (1875) i —> Krzyżacy 1410 (ogł. 1874) zapowiadają rozszerzenie zainteresowań. W 1876 zaczął K. wydawać wielki cykl powieści hist. (29 utworów w 79 t.) obejmujący dzieje Polski od czasów bajecznych (—> Stara baśń) do XVIII w. (Saskie ostatki t. 1-2, powst. 1886, wyd. pośm. 1889). Ideą przewodnią cyklu jest wskazanie na stałe niebezpieczeństwo niem. zagrażające pol. bytowi nar., a bezpośrednim impulsem do podjęcia pracy była chęć polemiki z niem. powieściopisarzem G. Freytagiem, który w podobnym w zamierzeniu cyklu Die Ahnen (1872-80) sławił zwycięstwa germ. nad „dzikimi Słowianami". W dziejach wewn. wyeksponował K. problem walki o władzę, przy czym demaskował antynar. politykę magnaterii, obarczając ją odpowiedzialnością za wiele niepowodzeń państwa, z sympatią i współczuciem natomiast przedstawiał uciskane masy chłopskie i mieszczaństwo. Nie negując wielkich dokonań polit. i militarnych Polaków, z rezerwą potraktował mit mocarstwowości Polski dawnej i odsłaniał konsekwentnie źródła upadku Rzplitej w XVIII w. Wedle przyjętych założeń troszczył się o zgodność obrazu powieściowego z przekazami źródłowymi; jego „historia w powieści" była swoistym podręcznikiem historii nar. dostępnym we wszystkich zaborach. Spośród powieści cyklu, których wartość jest nierówna, wyróżniają się, obok Starej baśni, Masław (t. 1-2 1877), Król chłopów(1881), Banita (1885).

Twórczość powieściowa K. ma przełomowe znaczenie dla rozwoju powieściopisarstwa polskiego. Uczeń wielkich realistów eur., przeszczepił ich zdobycze na grunt pol., stworzył wzorce fabularne i kompozycyjne, udoskonalił charakterystykę środowisk, wykształcił dialog. Dzięki przyjętej koncepcji powieściopisarza, który ma podpatrywać i odtwarzać rzeczywistość, nie kreować nowe światy, zamknął w 223 utworach powieściowych obraz społeczeństwa swoich czasów i własną wizję dziejów narodu. Nie ma w jego spuściźnie arcydzieł, ale powieść pol. 2 poł. XIX w. wyrosła na fundamencie jego osiągnięć.

Jako poeta i autor dram. nie pozostawił K. trwałych śladów w literaturze. Zarówno utwory zawarte w 2 t. Poezji (1838, wyd. rozsz. 1843), jak próba litew. epopei nar. w 3 cz. Anafielas (1840—45; do cz. 1: Witolorauda, skomponował muzykę Moniuszko) należą do martwego nurtu romant. epigoństwa; popularność zyskał wiersz Dziad i baba-, za najlepszy poet. utwór K. uchodzi zbiór Hymny boleści (Par. 1857). Z 20 blisko utworów scen. wymienić warto komedie „kontuszowe" Miód kasztelański (1860) i Panie Kochanku (1867). Znacznie bardziej interesujący jest K. jako autor szkiców z podróży po ziemiach pol. (Obrazy z życia i podróży t. 1-2 1842 i in.) i zagr. (Kartki z podróży 1858-1864 r. ks. 1-2 1866-74 i in.), historyk (przede wszystkim autor Polski w czasie trzech rozbiorów 1772-1799 t. 1-3 1873-75) i wydawca źródeł hist.: pamiętników z XVII i XVIII w., listów (m. in. Z. Krasińskiego), utworów literatury staropol. (m. in. sowizdrzalskiej), a także Dzieł dramatycznych Szekspira (t. 1-3 1875-77). Istotne znaczenie ma publicystyka K. (zwł. Sprawa polska w roku 1861, Par. 1862, Rachunki, art. w „Tygodniu") oraz jego twórczość jako krytyka lit.: niezliczone przeglądy i recenzje w czasopismach, studia pośw. aktualnym problemom gł. powieści (zbiory: Studia literackie 1842, Nowe studia literackie t. 1-2 1843, Gawędy o literaturze i sztuce 1857 i in.) i hist.lit. (m. in. monogr. studia o Reju, Syrokomli - oba 1863, o Krasickim 1879); największy rozwój tej dziedziny twórczości przypada na 1837-42 i 1851-59.

Poza literaturą zajmował się też K. sztuką oraz muzyką: malował i rysował (m. in. ilustrował własne powieści), kolekcjonował rysunki i ryciny, grał na fortepianie, komponował (m. in. ogł. pośm. 1887 Pastusze piosenki), uprawiał krytykę muzyczną. Pozostawił ogromną korespondencję, która w całości niemal czeka na wydawcę.

Wiele dziedzin olbrzymiej twórczości K„ która w pierwszym 10-leciu po II wojnie świat, przeżyła - w związku z poszerzeniem kręgu odbiorców literatury - niewątpliwy renesans czytelniczy i budzi dziś rosnące zainteresowanie badaczy, oraz niejeden dotyczący jej istotny problem czeka na opracowanie; zanim to nastąpi, trudno formułować sądy syntetyczne. Nie ulega jednak wątpliwości jego rola „wielkiego nauczyciela czytania", twórcy pol. powieści masowej. Przekonany o doniosłym powołaniu społ. pisarza, przejął i zmodyfikował w zmienionych warunkach rolę wielkich poetów romant., pełniąc ją wszystkimi dostępnymi mu środkami; w okresie drezdeńskim stał się jednym z przywódców ideowych narodu, co wyraziście ukazał jego krak. jubileusz 1879, zamieniony w ogólnonar. manifestację. Trafnie nazwany „człowiekiem-instytucją", wykonał na polu kultury pracę wielokrotnie przekraczającą zadania jednostki. Pochowany w grobach zasłużonych na Skałce, ma pomniki w Krynicy i Białej Podl., tablice pamiątkowe m. in. w warsz. kościele Św. Krzyża, w Dreźnie i Wenecji; 1960 otwarto muzeum K. w Dreźnie, 1962 w odbudowanym dworze romanowskim.

Cykl powieści historycznych obejmujących dzieje Polski, t.1-29, W. 1958-63, wyd. 4 od 1969; Dzieła. Powieści obyczajowe, Kr. od 1959; Dzieła. Powieści historyczne, W. od 1961; Skarb. Wybór opowiadań, oprać. J.L. Kowalczyk, posłowie T. Nowacka, W. 1951; Pamiętniki, oprac, i wstęp W. Danek, Wr. 1972 BN I 207; Kartki z podróży. 1858-1864, oprac, i posłowie P. Hertz, t.1-2, W. 1977; K. o powieściopi-sarzach i powieści, oprać. S. Burkot, W. 1962. PSB 15 (W. Danek); SPKP (T. Osiecka); FwP (W. Billip); P. CHMIELOWSKI K, Kr. 1888; W. DANEK Publicystyka J.I.K. w latach 1859-1872, Wr. 1957; J.I.K., oprac, tenże, W. 1962, Bibl. „Polonistyki"; tenże Powieści historyczne J.I.K,, W. 1966; J.I.K. Zarys bibliograficzny (t. 12 Nowego Korbuta), Kr. 1966; S. BURKOT Powieści współczesne (1863-1887) J.I.K., Kr. 1967; W. DANEK Pisarz wciąż żywy. Studia o życiu i twórczości J.I.K., W. 1969; T. NOWACKA Opowiadania J.I.K, Wr. 1971; W. DANEK J.I.K, W. 1973 tenże J.I.K. Zarys biograficzny, W. 1976. 

Stanisław Burkot

Podobne prace

Do góry