Ocena brak

KRASICKI IGNACY, hrabia, krypt. X. B. W.

Autor /tadziudodaje Dodano /01.03.2012

KRASICKI IGNACY, hrabia, krypt. X. B. W., ur. 3 II 1735 w Dubiecku (Sanockie), zm. 14 III 1801 w Berlinie, poeta, prozaik, publicysta, komediopisarz, najwybitniejszy przedstawiciel literatury pol. oświecenia, zw. przez współczesnych księciem poetów. Kasztelanie chełmski, przeznaczony do stanu duchownego ze względu na nieświetną sytuację materialną rodziny, uczył się w kolegium jezuickim we Lwowie oraz w seminarium duchownym misjonarzy w Warszawie (1751-54), gdzie zetknął się ze środowiskiem wczesnooświecenio-wym, a w rozległych lekturach - z literaturą franc. klasycyzmu „wielkiego stulecia" XVII i myślą eur. oświecenia. Związany koligacjami z magnackimi rodzinami z tzw. stronnictwa repu-blikantów, przeciwnego Familii Czartoryskich i wszelkim projektom reform, obdarzony dzięki protekcji krewnych i powinowatych lukratywnymi beneficjami kośc., wysłany dla uzupełnienia studiów do Rzymu (1759-61), włączył się w republikancką grę polityczną. Zmienił orientację podczas bezkrólewia 1763-64, sekretarzując interrexowi, prymasowi W. Łubieńskiemu, a wkrótce po elekcji znalazł się w otoczeniu król. i stał się jednym z najbliższych współpracowników Stanisława Augusta w jego działalności kult. w pierwszym okresie rządów; był m. in. właściwym twórcą, współred. i współautorem 1765-67 —» „Monitora" (także autorem rocznika 1772). W 1765 pełnił funkcję prezydenta (przewodniczącego deputatów duchownych) trybunału małopol. w Lublinie .i Lwowie. Konsekrowany 31 XII 1766 na biskupa warm., bywał odtąd w Warszawie sporadycznie (m. in. 1775, 1780, 1782, 1789; uczestniczył w —» obiadach czwartkowych), zwł. odkąd Warmia znalazła się 1772 w zaborze prus., utrzymywał jednak żywe kontakty z kręgiem dworskim przez korespondencję i przesyłanie utworów, które drukował w oficynie M. Grolla. W Heilsbergu (dziś Lidzbark Warm.) stworzył dwór o dużych ambicjach kult.; gromadził książki, obrazy, medale, sztychy itp., założył ogród. Borykał się przy tym nieustannie z trudnościami finansowymi i przy zmniejszonych drastycznie przez władze prus. dochodach biskupstwa brnął w długi. Na l. 1775-86 przypada okres ożywionej lit. działalności K. i gł. rozkwitu jego talentu: 1775 wyszła drukiem —» Myszeis, 1776 —» Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, 1778 —» Monachomachia i cz. 1 —» Pana Podstolego (cz. 2 1784), 1779 —» Bajki i przypowieści, —» Satyry (tzw. cz. 1), —» Historia oraz Antymonachomachia, 1780 Wojna chocimska i 3 spośród 7 komedii pisanych dla heilsberskiego teatru dworskiego (Solenizant, Łgarzi Statysta; wszystkie pod nazw. M. Mowińskiego, sekretarza K), 1781-83 encyklopedia Zbiór potrzebniejszych wiadomości (t. 1-2), 1784 Wiersze X. B. W. (satyry, listy poet., różne wiersze). W tymże okresie powstało wiele drobnych liryków, wiersze menipejskie, łączące prozę z mową wiązaną (np. Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja, wyd. 1782), satyry z tzw. cz. 2, bajki z cyklu Bajki nowe, niektóre Powieści wschodnie, przekł. Pieśni Osjana (wyd. ok. 1792/93); część tych utworów weszła do wydanych bez wiedzy autora, bardzo niestarannie, 2 tomów Listów i pism różnych X. B. W. (1786-88).

Służąc swą twórczością dziełu stanisławowskiej reformy, w burzliwym życiu polit. epoki K. udziału nie brał; podczas konfederacji barskiej zajął stanowisko chwiejne, co doprowadziło nawet do przejściowego ochłodzenia w stosunkach z królem. Twórca ogł. 1774 —» Hymnu do miłości ojczyzny, specjalnie napisanej rocznicowej Pieśni na dzień 3 maja 1792 i opubl. w atmosferze insurekcji alegorycznej —» Powieści prawdziwej o narożnej kamienicy w Kukurowcach (1794), łatwo pogodził się z przejściem pod panowanie prus. (prowadził jedynie z władzami administracyjnymi nie kończące się spory finansowe); bywał w Berlinie i Poczdamie, podejmowany przez Fry-V deryka II i Fryderyka Wilhelma II, któremu zawdzięczał nominację na arcybiskupstwo gnieźnieńskie (1795). Nie interesował się niemal zupełnie rządami diecezją i archidiecezją, składając swe obowiązki na barki sufraganów i kapituły; lata spędzone w rezydencjach arcybiskupich w Skierniewicach i Łowiczu poświęcił na zakładanie ogrodów (1801 „Nowy Pam. Warsz." ogłosił Listy o ogrodach K.), wydawanie (VII 1798-ID 1799) czasopisma „Co tydzień", które wypełniał własnymi utworami (m. in. fragmenty dzieła O rymotwórstwie i rymotwórcach, nowa wersja Powieści prawdziwej), oraz porządkowanie twórczości z myślą o wydaniu zbiorowym, które planował F.K. Dmochowski. Wydanie to (Dzieła t. 1-10 1803-04, poprzedzone Dziełami poetyckimi (t. 1-2 1802), zawierające w ok. 50% utwory nie publikowane za życia autora (m. in. Rozmowy zmarłych, wzorowane na dialogach Lukiana, Życia zacnych mężów z Plutarcha i Życia zacnych mężów na wzór Plutarcha, do których wprowadził Kazimierza W.), stanowiło dla wydawców XIX-wiecznych kanon dzieł X. B. W.; tradycję o bliskiej współpracy K. z Dmochowskim, nadającą edycji rangę wersji autoryzowanej, obalił dopiero 1960 Z. Goliński w studium Pierwsze zbiorowe wydanie dzieł Krasickiego. Pod koniec życia miał K, wg świadectw współcz., przyczynić się przez interwencję u króla prus. do zał. —» Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Zmarły w Berlinie, pochowany został w kościele Św. Jadwigi; dzięki staraniom J.U. Niemcewicza zwłoki sprowadzono 1829 do kraju i złożono w gnieźn. katedrze.

Twórczość K. odegrała istotną rolę w odrodzeniu literatury pol. w dobie stanisławowskiej. Podstawowe cechy jego talentu: trafność obserwacji, jasność i precyzja języka, mistrzostwo w zamykaniu ważkich treści w aforystycznym skrócie oraz w operowaniu dowcipem, ironią, kpiną, parodią, podbudowane nieprzeciętną inteligencją oraz kulturą umysłową i artyst., znakomicie przystawały do przyjętej przez poetę koncepcji literatury jako narzędzia społ. edukacji; jako pisarz był też K. przede wszystkim wychowawcą. W jego postawie i programie znalazły odbicie słabości charakterystyczne dla programu obozu król.; dzielił więc z otoczeniem Stanisława Augusta jego złudzenia i gorzkie rozczarowania.

Realizowany w pierwszych latach nowego panowania program przezwyciężenia —» sarmatyzmu we wszystkich jego składnikach: polit., społ., kult., w imię idei eur. „wieku oświeconego", po bolesnej lekcji konfederacji radomskiej i barskiej oraz I rozbioru, która naocznie ujawniła konieczność liczenia się z pojęciami i wzorami głęboko zakorzenionymi w mentalności szlach., uległ poważnej modyfikacji w kierunku kompromisu, włączenia zdrowych elementów tradycji nar., a w taktyce - liczenia się z realnymi warunkami i działalności zakrojonej na dłuższy okres. Sarmatyzm pozostał w 1. siedemdziesiątych i później gł. celem ataków K, zmienił się jednak punkt odniesienia krytyki, zgodnej teraz ze sposobem myślenia światlejszej szlachty; to, co przedstawiało wartość w kulturze eur. epoki, zostało przystosowane do pol. specyfiki i starannie oddzielone od potępionej i wykpiwanej powierzchownej cudzoziemszczyzny, niosącej zepsucie obyczajów. Wzór pozytywny proponowany przez K, oparty na koncepcjach J.J. Rousseau, to społeczeństwo nawiązujące do „złotego wieku" ludzkości nie zdemoralizowanej zgubnym działaniem cywilizacji, do „przodków poczciwych", czerpiące jednak z eur. dorobku kult. to, co w nim wartościowe, a więc zgodne z rozumem jako ostatecznym kryterium. Wzór ten w formie przerysowanej, w uogólnionej utopii pokazał w obrazie wyspy Nipu z Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków, a ujawniwszy w dalszych partiach powieści niemożność praktycznej jego realizacji w czystej postaci, wersję przykrojoną dopatriarchal-nej wsi „dobrego pana" XVIII-wiecznej Rzplitej zawarł w powieści-traktacie Pan Podstoli. Najistotniejszą cechą idealnego społeczeństwa było życie oparte na wartościach rzeczywistych, największym złem niesionym przez cywilizację - zastąpienie ich wartościami pozornymi; stąd gra pozorów i prawdziwych wartości jest stale obecna w twórczości K., stąd częsty przedmiot ataków - „świat zepsuty'' dworu i życia dworskiego, w którym pozory zgłuszyły to, co słuszne, ważne i prawdziwe.

Uderzającą cechą dorobku K. jest jego rozpiętość gatunkowa: mieści się w nim liryka, bajki, satyry, listy poet., poematy heroikomiczne, epos hist, komedie, proza publicyst., powieści, powiastki filoz., dzieło hist.lit., żywoty i dialogi na wzór staroż., a także encyklopedia i uzupełnienia do herbarza K. Niesieckiego (wykorzystane przez J.N. Bobrowicza w wyd. 1839-45). Model poezji, który K. akceptował, był modelem poetyki —» klasycyzmu, opartym na wzorach franc., bez odwoływania się do tradycji literatury staropol., model prozy wywo-. dził się z eur. oświeceniowej powieści obycz., przygodowej, utopijnej, edukacyjnej, przy zdecydowanym potępieniu romansu „czułego" (—» sentymentalizm). We wszystkich niemal gatunkach zaznaczył K. swój udział w sposób istotny: dla jednych, mających dłuższą tradycję i przeważnie kończących już swój żywot, reprezentują jego utwory osiągnięcia szczytowe, w przypadku bajek i satyr - o randze arcydzieł, w innych, w których był w Polsce nowatorem, przede wszystkim w publicystyce i powieści, otwierają nowy rozdział literatury ojczystej, przecierając szlaki, którymi pójdą następcy. Odmienny nieco charakter ma stanowisko K. w dziejach pol. teatru; jego komedie nie zaliczają się do najszczęśliwszych realizacji w komediopisarstwie stanisławowskim, natomiast jako teoretyk, autor i inspirator wytyczał na łamach „Monitora" drogi twórczości przeznaczonej dla młodej scehy nar., traktowanej jako „świecka kazalnica" - najdogodniejsze, bo trafiające do szerszych kręgów niż słowo pisane, narzędzie wychowawczego działania; niezależnie od przyjęcia czy odrzucenia hipotezy o współautorstwie komedii Bohomolca, wycisnął K. silne piętno na pierwszym okresie nar. teatru.

Zaczynał od publicystyki, z której doświadczeń, zwł. obserwacji, czerpał później często. W poezji, po Hymnie do miłości ojczyzny, debiutował poematem heroikomicznym Myszeis, przy czym znakomite opanowanie warsztatu poet. już w pierwszych utworach każe przypuszczać, że był to debiut w druku jedynie, nie pierwociny pióra; jest wysoce prawdop., że K. od młodości pisał „do szuflady", brak jednak bezpośrednich dowodów wobec zaprzepaszczenia 1848 spuścizny rękopiśmiennej w pożarze zamku w Baranowie. Ukazawszy lwi pazur w niższych gatunkach klasycyst. poetyki, sięgnął do wyższych - w próbie hist. epiki, inspirowanej król. planami antytur. sojuszu z Rosją; Wojna chocimska, odwołująca się do wzorów eposu nowoż. (zwł. Tassa), wykazała jednak, że epika serio nie jest właściwą domeną talentu X. B. W., tak niezawodnego w jej parodystycznym ujęciu. Do kanonu utworów K. o rzeczywiście nieprzemijającej wartości czy znaczeniu zaliczyć jeszcze wypadnie cykl Bajek nowych, o odmiennym od Bajek i przypowieści, narracyjnym charakterze, a także niektóre wiersze z zakresu liryki; ściszona, chłodna, pozornie sucha, liryka ta budzi ostatnio zainteresowanie podskórnym nurtem lirycznym goryczy człowieka, którego życie nauczyło prawd niewesołych, przenikającym również najbardziej - paradoksalnie - osobisty utwór K., Bajki i przypowieści. Nieco na marginesie pozostały Powieści wschodnie - owoc XVIII-wiecznej mody na orientalizm, realizowanej w powiastkach filoz., oraz rodzaj słownika pisarzy obcych i pol. - dzieło O rymotwórstwie i rymotwórcach; w encyklopedii K. najważniejszy z lit. punktu widzenia art. Poezja wyszedł spod pióra J.L. Chreptowicza.

K. należy do pisarzy, których wielkość doceniona została już przez współczesnych i mimo wahań w stopniu zainteresowania w różnych epokach nigdy nie była poważniej kwestionowana. Zwietrzało natomiast zainteresowanie czytelnicze, i to już od romantyzmu, innych szukającego wzorów i innych doznań w lekturze; stał się K. pisarzem szkoły raczej niż żywego odbioru, z jednym wyjątkiem - bajek, często zresztą mylnie adresowanych do dzieci. Interesowała się twórczością księcia poetów historia literatury; pierwsze próby syntezy podjęli bezpośrednio po śmierci poety F.K. Dmochowski i S.K. Potocki, pierwszy zarys monogr. ogłosił 1879 Kraszewski. Mimo obfitości przyczynków i cennych nieraz opracowań cząstkowych brak dotąd nowoczesnej metodologicznie monografii, podsumowującej dotychczasowe badania. W badaniach nad życiem K., chronologią jego twórczości, rkpsami itp. fundamentalne znaczenie miały wyniki osiągnięte przez L. Bernackiego (ogł. 1907); po 1945 twórczością K. zajmowali się szczególnie T. Mikulski, któremu śmierć nie pozwoliła zrealizować zamierzonego portretu lit. X. B. W., również przedwcześnie zmarły R. Wołoszyński, który w książce swojej (wyd. pośm. 1970) położył zwł. nacisk na odschematyzowanie obrazu twórczości K. i ukazanie jej wewn. złożoności, oraz Goliński, autor obszernej biografii poety i edytor jego poet. dorobku. Postać K. występuje m. in. w dramacie A. Nowaczyńskiego Wielki Fryderyk (1910). W 1969 otwarto w Dubiecku poświęcony K. oddział Muzeum Ziemi Przemyskiej; pamiątki po nim udostępnione też zostaną w powstającym muzeum przy kolegiacie łowickiej.

Pisma wybrane, oprac. Z. Goliński, M. Klimowicz, R. Wołoszyński pod red.T. Mikulskiego, t.1-4, W. 1954; Pisma poetyckie, oprac, i wstęp Z. Goliński, t. 1-2, W. 1976; Komedie, oprac. M. Klimowicz, wstęp R. Wołoszyński, W. 1956 TPO; Wiersze wybrane, oprac, i wstęp J. Kott, W. 1964; artykuły o tematyce teatr, z „Monitora" ogł. J. Pawłowiczowa w: Teatr Narodowy 1765-1794 (zbiór.), W. 1967-, Korespondencja, z papierów po L. Bernackim wyd. Z. Goliński, M. Klimowicz, R. Wołoszyński pod red. T. Mikulskiego, t.1-2, Wr. 1958 (tu kronika życia i twórczości).

PSB 15 (Z. Goliński); FwP (M. Klimowicz); SPKP (J. Rudnicka); K. WOJCIECHOWSKI I. K„ wyd. 2 Lw. 1922, i w: Wiek oświecenia, Lw. 1926; J. KLEINER O K. i o Fredrze dziesięć rozpraw, Wr. 1956 (prwdr. 1922-25); I. TUROWSKA-BAROWA Powieści wschodnie I. K, „Pam. Lit." 1933; Księga referatów Zjazdu Naukowego im. I. K, Lw. 1936 (toż jako roczn. 1936 „Pam. Lit."); J. KRZYŻANOWSKI O powiastkach orientalnych K., w: Paralele, wyd. 3 W. 1977 (prwdr. 1936); P. CAZIN Le Prince-Eveque de Varmiel. K., Par. 1940; W. BOROWY K., w: O poezji polskiej w wieku XVIII, wyd. 2 W. 1978 (prwdr. 1948); „Zesz. Wrocł." 1952 nr 1 (pośw. K.); T. MIKULSKI W kręgu oświeconych (tu m. in. Adresaci listów K.), W. 1960 (prwdr. 1952-54); J. GAWAŁKIEWICZ K. w czasopiśmie „Co tydzień", „Pam. Lit." 1952 z. 3/4; J. KLEINER K. i jego wiek, w: Studia inedita, Lubi. 1964 (powst. przed 1957); Z. GOLIŃSKI Nad tekstami K., Wr. 1966 (prwdr. 1959-66); J. WIECZERSKA „O rymotwórstwie i rymotwórcach" I.K., „Pam. Lit." 1962 z. 2; J. NOWAK-DŁUŻEWSKI I.K., W. 1964 Bibl. „Polonistyki"; M. KLIMOWICZ Początki teatru stanisławowskiego, W. 1965; tenże I.K. Próba zarysu monograficznego, Acta UWr. Prace Lit. 10 (1968); M. PISZCZKOWSKI I.K., wyd. 2 popr. 1976 (prwdr. 1969); Z. SINKO I.K. tłumaczem Osjana, „Pam. Lit." 1970 z. 2; R. WOŁOSZYŃSKI I.K. Utopia i rzeczywistość, Wr. 1970; T. KOSTKIEWICZOWA Uwagi o poetyce wierszy lirycznych K, Roczn. Hum. 19 (1971) z 1; Z. GOLIŃSKI I.K., W. 1979; „Pam. Lit." 1980 (tu m. in. S. Graciotti Liryczny świat K., M. Cytowska K. a antyk).

Podobne prace

Do góry