Ocena brak

KRAKÓW - nauka, kultura, oświata, literatura

Autor /sciaga Dodano /01.03.2012

KRAKÓW, miasto woj. nad Wisłą. Jedno z najstarszych miast pol., posiadające na swym terenie ślady starego osadnictwa sprzed 6 tys. lat. Ok. VII w. wzniesiono na prawym brzegu Wisły kopiec Krakusa (domniemany grobowiec wodza plemiennego), a ok. VIII-IX w. powstał warowny gród i podgrodzie na Wawelu, prawdop. ośrodek państwa Wiślan. Oplecione podaniami dzieje K. rozpoczęły się ok. IX w.; jako ośrodek handlowy (opanowany wówczas przez państwo wielkomorawskie) pojawił się K. w relacji Ibrahima ibn Jakuba (960-65). Po przejściowych rządach czes. wszedł pod koniec X w. w skład monarchii piastowskiej, stając się znacznym grodem a w 1000 siedzibą biskupstwa (kronika Thietmara). Bolesław Chrobry wybudował pierwszą katedrę i zamek na Wawelu. Za panowania Kazimierza Odnowiciela (1038-58) centrum państwa, ważny ośrodek rel. (ugruntowany później kultem św. Stanisława). Testament polit. Bolesława Krzywoustego (1138), przyznający księciu krak. władzę zwierzchnią nad in. dzielnicami, potwierdził dominację K., ale stał się także powodem zabiegów i walk o miasto. Wielkie szkody wyrządziły K. niszczycielskie najazdy Tatarów (zwł. 1241), upamiętnione w zachowanych do dziś podaniach (m. in. o św. Kindze) i zwyczajach (Lajkonik, hejnał mariacki). Kres rozbiciu państwa położyła koronacja Władysława Łokietka na Wawelu 1320 (pierwsza od czasów Bolesława Śmiałego 1076). Wawel stał się siedzibą, miejscem koronacji (do 1734) i nekropolią królów polskich. Formalny przywilej lokacyjny uzyskał gród krak. 1257, ale znacznie wcześniej posiadał już zaczątki organizacji miejskiej i środowisko intelektualne. W XI w. powstał w tutejszej kapitule najdawniejszy rocznik pol., tego okresu sięgają także początki biblioteki i szkoły katedralnej. Wśród coraz liczniejszych później szkół parafialnych naczelne miejsce zajmowała zał. na pocz. XIII w. przez bpa Iwona Odrowąża szkoła przy kościele Św. Trójcy, od 1223 nosząca imię Panny Marii i pełniąca do XVI w. funkcję szkoły średniej. Z pocz. XIII stulecia pochodzi także dzieło bpa krak. Wincentego zw. Kadłubkiem Chronica Polonorum, zawierające m.in. podania wiążące najstarszą tradycję dynastyczną Polski z K. (Krak, Wanda). W katedrze wawelskiej wystawiono (przed 1253) po raz pierwszy dramat liturgiczny Visitatio Sepulchri. Z kręgu dominikańskiego pochodzą najstarsze zabytkowe żywoty św. Stanisława, tzw. Vita minor (z ok. 1230) i Vita major (1260-61). W XIII-wiecznej redakcji zachował się Rocznik kapitulny krakowski, jedno z najbogatszych w informacje źródeł historiografii średniowiecznej. Przybywało ludzi wykształconych, o eur. kulturze uniw., zaszczepiających tu nowsze prądy kult., zainteresowanie problemami teol. i prawniczymi. Kazimierz W., przystępując 1364 do założenia Akademii Krak. (—» Uniwersytet Jagielloński) oparł się na istniejącej tradycji kulturalno-naukowej. Rozwój Akad. Krak. został jednak zahamowany na skutek śmierci założyciela. W 1400 z inicjatywy królowej Jadwigi i Władysława Jagiełły nastąpiło otwarcie odnowionego uniwersytetu. W l poł. XV w. kwitły tu zwł. nauki teol., filoz. i prawnicze - reprezentowane m. in. przez Mateusza z K., J. Isnera, Pawła Włodkowica, Stanisława ze Skarbimierza (pierwszy rektor), Jana z Głogowa. W tym środowisku rodziła się polska myśl społ. i polityczna. Działali - ulegający już humanizmowi Jan z Ludziska i Grzegorz z Sanoka oraz prekursor pol. piśmiennictwa reformacyjnego J. Gałka z Dobczyna. Szczególny rozgłos w tym czasie przyniosły miastu i Akademii wystąpienia profesorów krak. na forum międzynar., zwł. Pawła Włodkowica. Rozwijała się twórczość uprawiana przez żaków krak., tzw. poezja wagancka. Wokół dworu król. i biskupich grupowały się co światlejsze umysły, wykształcała się i udoskonalała instytucja kancelarii król., która z czasem w epoce zygmuntowskiej zabłysła jako ognisko bujnego życia umysłowego. Od około 1400 sekretarzem Jagiełły był S, Ciołek, poeta, autor hymnu pochwalnego Laus Cracoviae, od 1410 Z. Oleśnicki st., dyplomata i mecenas. Z dworem biskupim Oleśnickiego, później także Kazimierza Jagiellończyka związany był J. Długosz. Od połowy XV w. na czoło nauk pielęgnowanych na uniw. wysunęły się matematyka i astronomia; zasłużeni na tym polu byli zwł. Marcin z Żurawicy oraz Wojciech z Brudzewa, nauczyciel M. Kopernika, studiującego tu' 1491-94. Napływała na studia do K. młodzież ze wszystkich ziem pol., łącznie ze Śląskiem, i z wielu krajów Europy (licznie zwł. reprezentowane były Węgry), przybywali tu uczeni-humaniści. Do najaktywniejszych należeli Włoch —» Kallimach (F. Bouonaccorsi) i Niemiec —» K. Celtis (uwiecznił miasto w ąwej twórczości), dzięki któremu powstało w K. pierwsze towarzystwo lit.-nauk., —» Sodalitas litteraria Vistulana. Członkiem jego był humanista śl., W. Korwin, przyjaciel Kopernika, autor poet. pochwały uczonego miasta. Pod koniec wieku pojawili się w K. także wędrowni drukarze; 1473 pierwszy druk w Polsce - kalendarz astronomiczny na rok 1474 - wytłoczył tu prawdop. Kasper Straube. Dzieje stałych drukarni krak. zapoczątkował 1503 K. Hochfeder, sprowadzony przez kupca J. Hallera; on też był prawdop. wydawcą zaginionej książki pt. Historia umęczenia. W 1505 Haller przejął tę drukarnię, wydając w rok później tzw. Statut Łaskiego, zawierający prwdr. Bogurodzicy. Tu rozpoczął działalność F. Ungler, propagator wydawnictw w języku pol.,.drukarz pierwszej zachowanej książki poł. Raj duszny (1513) Biernata z Lublina. Zasłużona dla humanizmu i książki pol. była zał. 1518 drukarnia H. Wietora, wyróżniająca się troską o staranną szatę graficzną (Żywot Pana Jezu Krysta B. Opecia 1522). Z drukarniami współpracował krąg tzw. bakałarzy krak., autorów i tłumaczy popularnych romansów, jak Jan z Koszyczek, który przełożył m.in. Rozmowy które miał król Salomon mądry z Marchołtem, nast. Poncjana oraz wspólnie z J. Sandeckim głośne Gesta Romanorum. Działalność wymienionych oficyn, obok współczesnej im i operatywnej drukarni Szarffenbergów, zapoczątkowała rozkwit drukarstwa krak. w XVI w., złotym stuleciu nauki, kultury i literatury polskiej. Pierwszą jego połowę cechuje dalszy napływ licznych scholarów i międzynar. pozycja Akademii. W naukach humanist. nowością było wprowadzenie wykładów języka greckiego (J.S. Amatus i K. Claretti). Nieco później pojawiła się także hebraistyka (W. Koler, F. Stankar). Działali m. in.: Jan z Wiślicy, autor pierwszej renesansowej epopei pol.-łac. Bellum Prutenum (1516), poeci Paweł z Krosna, objaśniający w nowym duchu dzieła klasyków łac., i R. Agricola, historyk Maciej z Miechowa. Do znaczenia doszła biblioteka uniw., powstała wraz z uczelnią i rozrastająca się gł. dzięki darom profesorów (—» Biblioteka Jagiellońska). Fundacja T. Obiedzińskiego (specjalne sale) .i późniejsza nieco Benedykta z Koźmina (stały fundusz) stały się podstawą pomnożenia cennego księgozbioru. U szczytu sukcesu stanął K. i jego Akademia 1518, kiedy to w związku z zaślubinami Bony i Zygmunta Starego odbył się słynny turniej poet. z udziałem wielu miejscowych i obcych literatów (wł., niem., austr., szwajc.); w tym samym roku ang. poeta-humanista L. Coxe wygłosił mowę na cześć miasta i uczelni De laudibus Celeberrimae Academiae Cracoviensis. Od ok. 1525-30 obawa przed nowinkami rei. spowodowała odgrodzenie się od humanizmu i stopniowy zmierzch Akad. Krakowskiej. Bogate życie odrodzeniowego K. skupiło się gł. wokół świetnego, wł.-pol. dworu królewskiego. Renesansowy Wawel, którego budowę ukończono 1537 (dzieło Franciszka Florentczyka, Benedykta San-domierzanina i B. Berrecciego, także projektanta Kaplicy Zygmuntowskiej 1517-33) był widownią triumfalnych wjazdów, turniejów, festynów i przedstawień teatr., m. in. 1522 odegrano tu pierwsze pol. dzieło nowożytnego teatru ludicium Paridis J. Lochera (—» Sąd Parysa). Kwitła literatura i sztuka. Piewcą Wawelu był A. Krzycki (sekretarz królewski od 1517), którego panegiryki i paszkwile towarzyszyły aktualnym wydarzeniom i uroczystościom dworskim, oddając atmosferę i uwieczniając osobistości tego czasu. Dyplomatą o eur. rozgłosie i uwieńczonym poetą dworu zygmuntowskiego był J. Dantyszek, a jedną z najbarwniejszych jego postaci Stańczyk, „błazen starego króla", z którym tradycja związała mnóstwo konceptów, zwł. politycznych. Działali także m. in. poeci M. Kotwic, S. Gąsiorek zw. Kleryką królewskim, historiograf B. Wapowski, historyk i ekonomista J. I. Decjusz (od 1520 sekretarz królewski osiadły w swej rezydencji pod K., zw. Wolą Justowską) lekarz J. Antonin, magnaci-humaniści K. Szydłowiecki, P. Kmita (opiekun S. Orzechowskiego, M. Krowickiego i K. Janickiego) oraz biskupi krak., prowadzący szeroką działalność mecenasowską. Zasłużyli się na tym polu zwł. P. Tomicki i S. Maciejowski, politycy-humaniści, stający kolejno na czele kancelarii król., która niemal dla wszystkich znaczących ludzi tego czasu stanowiła próg kariery dyplomatycznej i literackiej. Nieco później podobną rolę w życiu lit. odegrali biskupi P. Myszkowski, opiekun J. Kochanowskiego i J. Górskiego, oraz F. Padniewski, z którym związani byli m. in. Kochanowski, Ł. Górnicki, A. Krajewski, J. Montanus. Całą świetnością rozbudzonego humanizmu błyszczał K. i dwór król. za panowania Zygmunta Augusta. Gatunkiem charakterystycznym dla okresu, stanowiącym najlepsze źródło poznania życia dworskiego, były fraszki, które sypały się obficie, formę najdoskonalszą przybierając pod piórem Kochanowskiego (sekretarz królewski od ok. 1564). W poczcie dworzan znajdowali się uczeni i pisarze: Górnicki (od 1559 sekretarz i bibliopola król.), A. Frycz Modrzewski (sekretarz królewski od 1547), A. Trzecieski, A.P. Nidecki, J. Sz. Herburt, J. Zamoyski, P. Roizjusz (przyjaciel Kochanowskiego), opisujący ówczesne biesiady-sympozja m.in. w Baccheis. Do dużego znaczenia gosp. doszło w XVI w. spolonizowane mieszczaństwo, odgrywające także istotną rolę w dziedzinie kultury. Mecenatem kult. wsławił się zwł. ród Bonerów. Powiązani rozległymi stosunkami niemal z całą humanist. Europą, cieszyli się Bonerowie przyjaźnią m.in. J. Camerariusa, Erazma z Rotterdamu, J. Sturma, Ślązaków J. Logusa, A. Schroetera, którzy dedykowali im swe dzieła. Przez domy braci Franciszka i Seweryna przewinęli się B. Groicki, J. B. de Novosolie, J. Liban, M. Franconius, W. Koler, F. Mymer, A. Ephorinus i in.; Jan (syn Seweryna), protektor Grzegorza Pawła z Brzezin i J. Rhetyka, krzewiciel kalwinizmu, sławiony był m.in. przez szermierzy reformacji - P.P. Vergeriusa, M. Krowickiego. Jednym z pierwszych działaczy reformacyjnych w K. był Jakub z Iłży, zmuszony do ucieczki z miasta (1534). Ok. 1544 wokół A. Trzecieskiego (st.) zgrupowało się pierwsze koło różnowiercze; w spotkaniach brali udział m. in.: S. Budzyński, B. Wojewódka, J. Przyłuski oraz Frycz Modrzewski. Powstał zbór protest., 1564 szkoła kalw., kierowana przez K. Trecy'ego, nast. J. Thenauda. Rozbudziło się piśmiennictwo w języku pol., a szczególną rolę odegrał tu związany częściowo z miastem M. Rej, którego Krótka rozprawa wyszła z drukarni Szarffenbergów 1543. Rozłam i utarczki rei. odbiły się w produkcji wydawn. ówczesnych oficyn. Żywy udział w ruchu reform, brała zwł. oficyna M. Wirzbięty (1556-99), tłocząca niemal wszystkie utwory Reja, druki wyznaniowe, kancjonały i psałterze. Z obozem ariańskim związana była tłocznia A. Rodeckiego (zał. 1574), skąd wyszły m.in. pisma M. Czechowica, J. Niemojewskiego, F. Socyna. Najmniej angażowała się w spory rei. drukarnia Łazarza Andrysowica (1550-77), zw. później Łazarzową.

Panowanie Stefana Batorego (1576-86) to dalszy okres pomyślnego rozwoju miasta. Kancelaria król. kontynuowała poprzednie tradycje. U boku władcy stał Zamoyski, do bliskich współpracowników należeli m.in. Górnicki, Nidecki, jeden z ostatnich czynnych na uniwersytecie humanistów J. Górski, teolog S. Sokołowski, głośny medyk W. Oczko. Ożywioną działalność prowadzili historyk S. Hozjusz i kardynał M. Kromer. Poprawiła się nieco sytuacja uniwersytetu, otaczanego, mimo początkowych antagonizmów, opieką króla. K. stał się największym ośrodkiem drukarstwa pol., skupiając pod koniec wieku 9 z ok. 25 istniejących w kraju warsztatów. Głośna była zwł. Drukarnia Łazarzowa, prowadzona od 1577 przez J. Januszowskiego. Opierając się na najlepszych wzorach drukarstwa eur., tłoczyła dzieła nauk. i literackie, m.in. większość dzieł Kochanowskiego oraz pierwsze wydania literatury mieszczańskiej.

W wyniku założeń polityki Kościoła kat. w okresie potryden-ckim wzmogły się nastroje kontrreformacyjne, zaznaczając się coraz częstszymi tumultami w mieście. Z obozem kat. związana była początkowo zał. 1578 drukarnia Piotrkowczyków. Przybycie jezuitów oraz ich próby podporządkowania sobie Akademii zaogniły jeszcze bardziej sytuację w K. W odpowiedzi na zakusy zakonu 1588 utworzono przy uniwersytecie 4-klasową szkołę średnią; program nauczania obejmował literaturę klas., przedmioty ścisłe i filozofię, a nad jego realizacją czuwała Akademia, wyznaczając do prowadzenia zajęć swoich pracowników. Szkoła stanowiła pierwowzór organizacji tego typu placówek, które jako tzw. kolonie akademickie rozpowszechniły się w XVII-XVIII w całym kraju. Koronacja na Wawelu Zygmunta III (1587) rozpoczęła ostatni okres świetności K. jako ośrodka kultury dworskiej. W kręgu oddziaływania mecenatu władcy znaleźli się zwł. P. Skarga, kaznodzieja nadworny, oraz P. Kochanowski od 1602 sekretarz królewski, pracujący tu nad spolszczeniem eposów T. Tassa i L. Ariosta.

Urządzano przedstawienia dworskie, przeważnie operowe, z okazji wesel, wjazdów i in. uroczystości. Odbywały się one także w pałacach magnackich: Tęczyńskich, Lubomirskich, Myszkowskich. Istotną rolę w kulturze K. odgrywali w dalszym ciągu artyści obcy, gł. włoscy. W pocz. XVII w. upadło jednak znaczenie miasta, m.in. na skutek całkowitej zmiany szlaków handl. w Europie. Ostatecznym podcięciem supremacji miasta było przeniesienie (ok. 1611) stolicy do —» Warszawy, a w 2 poł. wieku zniszczenie K. podczas obrony przed Szwedami. Wawel ożywał gł. podczas uroczystych koronacji i pogrzebów królewskich. Wegetującą szkołę przy uniwersytecie podbudowała 1617 fundacja (kilkakrotnie ponawiana) B. Nowodworskiego i odtąd (—» Nowodworskie szkoły) prowadziła ona ożywioną działalność, zyskując także własną siedzibę dzięki nast. fundacji, G.P. Władysławskiego (1630-33). Uczniami kolegium w XVII w. byli m.in. Marek i Jan Sobiescy oraz W. Kochowski i J. Gawiński. Pomimo upadku i utraty znaczenia Akademia Krak. dzięki wybitnym jednostkom nadal zaznaczała swój wpływ na naukę i kulturę miasta. Działali w niej m.in. filozof, lekarz i ekonomista S. Petrycy, prawnik M. Zalaszowski, dwaj eur. miary matematycy - J. Brożek i S. Pudłowski utrzymujący bliskie kontakty z Galileuszem. Brożek brał udział w walce z jezuitami o monopol nauczania w K., publikując m.in. w obronie Akademii pamflet Redakcja Gratis (1625). Zakon zaś, cieszący się poparciem Zygmunta III, starał się o zwiększenie wpływów w K. poprzez Studium domesticum (zał. 1611), przeznaczone do kształcenia nowicjuszy, i kolegium (zał. 1622), przy którym działał również teatr szkolny. Z drukarni na dawnym poziomie utrzymywała się jedynie oficyna Piotrkowczyków, 1674 przekazana uniwersytetowi, i Cezarych (zał. 1616), tłocząca zarówno dzieła jezuickie (M. Bembusa, M. Śmigleckiego, Skargi), jak prace profesorów uniw. i utwory lit. (1734 przeszła także na własność Akademii). W 1661 ukazał się w K. jeden z pierwszych periodyków - „Merkuriusz Pol.", wyd. przez J.A. Gorczyna (po 27 nrach przeniesiony do Warszawy). Było to wydawnictwo informacyjne, inspirowane przez Ł. Opalińskiego a red. przez H. Pinocciego i związane prawdop. z planami polit. dworu (Jan Kazimierz i Ludwika Maria przebywali wówczas w mieście) oraz kampanią sejmową 1661. Następny periodyk, pt. „Mercurius Polonicus", wydawany był 1698 (3 nry) przez J.A. Priamiego i oprócz doniesień polit. zawierał także materiały kulturalno-literackie.

S. TOMKOWICZ Przyczynki do historii kultury K. w pierwszej połowie XVII w., Arch. Nauk. Lw. 1 (1912) z. 1; J. PTAŚNIK Drukarze krakowscy XVI i XVII w., Lw. 1922; J. BIENIARZÓWNA Z dawnego K. Szkice i obrazki z XVII w., Kr. 1957; J. LANKAU Prasa staropolska, Kr. 1960; A. LEWICKA-KAMIŃSKA Początki drukarstwa w K., w: Księga pamiątkowa ku czci K. Estreichera (zbiór.), Kr. 1964; A. JELICZ Życie codzienne w średniowiecznym K, W 1965; K. MORAWSKI Czasy zygmuntowskie na tle prądów odrodzenia, W. 1965; H. BARYCZ, K. TARGOSZ K. w czasach P. Kochanowskiego, w: Księga pamiątkowa sesji naukowej P. Kochanowskiego (zbiór.), Kr. 1970; T. ULEWICZ Wśród impresorów krakowskich doby renesansu, Kr. 1977.

 

Początek XVIII w., zaznaczony dotkliwie w dziejach miasta wojną północną (spłonęła część Wawelu) i zarazami, przyniósł dalsze pogłębienie kryzysu ekon. i kulturalnego. Zamarło niemal całkowicie życie lit. i naukowe. Akademia Krak., praktycznie jedyna wówczas wyższa uczelnia w kraju, przeżywała lata swego największego upadku. K. siłą tradycji pozostawał jeszcze znacznym ośrodkiem drukarstwa, ale w tutejszych oficynach tłoczono gł. modlitewniki, kazania, kalendarze, podręczniki akademickie i szkolne. W 1769 podjęto próbę wydawania pisma pn. „Krakowskie Kointeligencje i Wiadomości".

Korzystne zmiany w życiu umysłowym K. nastąpiły w okresie oświecenia. Pierwsze próby reformy Akademii podejmowali biskupi J.A. Lipski, A.S. Załuski, K. Sołtyk, ale dopiero H. Kołłątaj, działając z ramienia KEN, przekształcił ją (1777-86) w nowoczesną uczelnię; 1782 powołał do życia katedrę literatury. Zmiany organizacyjne, programowe i personalne (m. in. Jan Śniadecki i J. Bogucicki) otworzyły nowy, ale krótki okres świetności uczelni, przemianowanej na Szkołę Gł. Koronną. Zwiększyły się zbiory Biblioteki Jagiellońskiej, kierowanej przez J.I. Przybylskiego, a od 1811 przez J.S. Bandtkiego. Zreformowano także Kolegium Nowodworskie, wprowadzono wykłady w języku polskim. Znaczną rolę polit. i kult. odgrywał dwór Sołtyka; w przedstawieniach działającego tu teatru dworskiego brał być może udział W. Bogusławski, przebywając u biskupa latem 1773. Początki stałego teatru krak. sięgają r. 1781. Przyczynił się do jego powstania F. Oraczewski. Przedstawienia odbywały się w pałacu Spiskim do 1785, od 1787 podobną inicjatywę podjął J. Kluszewski. Ożywił się ruch wydawniczy. Z drukarni Akad. (połączone oficyny Piotrkow-czyków, Cezarych i Seminarium Akad.) wychodziły podręczniki oprać, w nowym duchu. Drukarz I. Grebel wydawał „Zbiór Tygodniowy Wiadomości" (1784). W 1794 zaczęła się ukazywać „Gazeta Krak." J. Maja, która przetrwała do 1849. Działali poeci P. Czajkowski i M. Dubiecki. W czasach Księstwa Warsz. przebywali w K. bracia Brodzińscy, W. Reklewski (wszyscy trzej debiutowali tu Zabawkami wierszem), F. Wężyk, powtórnie H. Kołłątaj, który przeprowadził repolonizację uniwersytetu (po okresie okupacji austr. 1796-1809).

Rzeczpospolita Krak. (1815-46) - to dalszy etap powolnego rozwoju aktywności kult. miasta. Wzmógł się ruch lit. i naukowy. W 1815-16 powstało —» Towarzystwo Naukowe Krak. (TNK). Działało ono do 1872, prowadząc m.in. działalność wydawn.; organem był Rocznik TNK (1817-72). W związku z romant. kultem przeszłości K., jako skupisko pamiątek nar., stał się rychło modnym tematem lit. i celem pielgrzymek pisarzy i artystów. Motywy krak. pojawiły się nie tylko w twórczości miejscowych pisarzy i poetów (A. Libery, J. Łapsińskiego, K. Majeranowskiego, A. Terleckiej, E. Wasilewskiego, Wężyka i in.), ale także w dziełach twórców, którzy - jak Mickiewicz i Słowacki - nigdy w K. nie byli. Zabytki miasta zwiedzali m. in. K. Tańska, F. Chopin, Z. Krasiński, C. Norwid, co znalazło odbicie w jego Wandzie i Krakusie. Majeranowski, ruchliwy wyd. —» „Pszczółki Krak." (1819-22), pierwszego tu pisma lit., i jej kontynuacji: —» „Muzy Nadwiślańskiej" (1822-23, z dodatkami) oraz „Rozrywek Przyjemnych i Pożytecznych" (1826-27), a także „Gońca Krak." (1828-31), red. 1830-48 „Gazety Krak.", przypominał dawne obyczaje krak., propagował piękno okolic K., nawiązywał w sztukach do folkloru i przeszłości miasta. Żywe zainteresowanie budziła postać T. Kościuszki, zwł. w okresie sypania kopca (od 1820); powstały wówczas pierwsze poświęcone mu dramaty, m. in. Majeranowskiego Pierwsza miłość Kościuszki. Badaniem i gromadzeniem materiałów hist. zajmowali się Bandtkie (red. „Rozmaitości Nauk." 1828-31 i „Pamiętnika Krak. Nauk i Sztuk Pięknych" 1830) oraz A. Grabowski, autor pierwszego przewodnika po mieście (1822). Do wytworzenia atmosfery kultu zabytków i przeszłości przyczyniła się także twórczość poet. i działalność J. P. Woronicza, prowadzącego salon w pałacu biskupim. Wzrastało znaczenie K. jako ośrodka wydawniczego. Produkcja drukarń (Akademickiej, J. Czecha, Friedleinów, braci Gieszkowskich, A. Z. Helcia i in.) była większa niż w in. miastach, z wyjątkiem Warszawy i Wilna. Rozwijał się także teatr, uruchomiony ponownie 1799 przez Kluszewskiego. W 1809 gościł tu ze swoją trupą W. Bogusławski, wystawiając m. in. Krakowiaków i Górali, 1810-30 oglądano w K. m. in. sztuki Szekspira, Schillera, Moliera, z polskich - komedie A. Fredry. Najbardziej konsekwentną linię repertuarową (wznowienia klasyki) stosowano za dyrekcji H. Meciszewskiego (1843—45), publicysty, krytyka i teoretyka teatru. Jego następca, J. Mączyński, wystawił (1848) po raz pierwszy w Polsce fragment III cz. Dziadów. Największe ożywienie ruchu lit. w Wolnym Mieście nastąpiło 1835-40. K. stał się centrum konspiracji i azylem dla wielu uczestników powstania listopadowego; wcześniej też niż gdzie indziej doszło tu do ostrej polaryzacji postaw ideowych. W dwóch konkurencyjnych pismach: „Powsz. Pamiętniku Nauk i Umiejętności" (1835; organ orientacji demokr.) L. Zienkowicza, S. Goszczyńskiego, L. Łukaszewicza i „Kwartalniku Nauk." (1835-36, organ zachowawczy) A. Z. Helcia pojawiły się ważne w dziejach pol. krytyki lit. wypowiedzi, m. in. Nowa epoka poezji polskiej Goszczyńskiego oraz rozprawy G. Ehrenberga z zakresu filozofii i estetyki, które wraz z jego głośnym (opublikowanym w Poznaniu 1838) wierszem programowym Do E.W. (improwizowanie) zainicjowały krak. dyskusję o poezji i jej zadaniach. W tej atmosferze powstały nasycone rewolucyjnym demokra-tyzmem wiersze Ehrfenberga (m.in. Szlachta w roku 1831) oraz najwybitniejsze utwory E. Wasilewskiego: Krakowiaki i Katedra na Wawelu. Po likwidacji „Powsz. Pamiętnika Nauk i Umiejętności" demokr. tradycje pisma próbował kontynuować w „Pamiętniku Nauk." (1837) Łukaszewicz. W ostatnich latach Wolnego Miasta ruch lit. osłabł na skutek restrykcji władz i rozproszenia pisarzy. „Dwutygodnik Lit." (1844-45) W. Kurowskiego mimo ciekawego sposobu redagowania nie odegrał większej roli na skutek ograniczeń cenzuralnych. Najczynniejszymi poetami byli F. Żygliński i Libera. W tym czasie powstawały też w K. kolejne tomy wielkiej Historii literatury polskiej M. Wiszniewskiego oraz pierwszy u nas systematyczny wykład estetyki - Listy z Krakowa J. Kremera. Przed wybuchem rewolucji 1846 pojawił się w mieście filozof-rewolucjonista E. Dembowski - jeden z jej najradykalniejszych przywódców.

Po klęsce Wiosny Ludów 1848 życie literackie K. wyraźnie osłabło; zdecydowaną przewagę zyskały nastroje konserwatywne. Jedynym pismem lit. do 1860 był dodatek miesięczny (1856-60) do „Czasu" (—» „Czas. Dodatek Miesięczny"), red. przez L. Siemieńskiego, który stawał się powoli „papieżem krytyki". Twórczy ferment do ruchu umysłowego K. wniosło dopiero pod koniec 1. pięćdziesiątych grono młodych pisarzy (M. Bałucki, M Bochenek, L. Gumplowicz, L. Kubala, A. Szczepański), którzy jako grupa ukonstytuowali się ok. 1857. Nieco później dołączyli do nich m. in. J. Szujski, J.K. Turski oraz malarze, rzeźbiarze, muzycy, a miejscem zebrań koła pod koniec 1859 stała się pracownia rzeźbiarska P. Filippiego. W okresie nasilenia aktywności artyst. (1860-62) grupa brała czynny udział w kampaniach lit. toczących się w prasie galie., występując w imię ogólnonar. rozbudzenia, przezwyciężenia marazmu kult., społ. i politycznego. Gł. ich trybuną na terenie K. była —»Niewiasta", wyd. przez K.J. Turowskiego (od 1860). Literatura tego kręgu młodych, nazwanych później przedburzowcami, stanowiła wyraz ideologii „czerwonych" i przygotowała grunt do wydarzeń 1863. Po klęsce powstania większość odżegnała się od „młodzieńczych buntów", przechodząc na pozycje organicznikowskie.

K. BĄKOWSKI Dziennikarstwo krakowskie do roku 1848, Roczn. Krak. 8 (1906); T. GUTKOWSKI Cenzura w Wolnym Mieście K. 1832-1846, Kr. 1915; M. ESTREICHERÓWNA Życie towarzyskie i obyczajowe w K. w latach 1848-64, Kr. 1936; J. BIENIARZÓWNA Z dziejów liberalnego i konspiracyjnego K. (1833-1848), Kr. 1948; A. BRAYER Teatr „wolnego miasta" K. (1815-1846), Kr. 1952; K. OPAŁEK Myśl Oświecenia w K., Kr. 1955; M. TYROWICZ Miasto K. w ogniu walk społecznych 1815-1846 Kr. 1955; K. stary i nowy. Dzieje kultury (red. J. Bieniarzówna), Kr. 1968; Z. JAGODA O literaturze i życiu literackim Wolnego Miasta K. 1816-1846, Kr. 1971; J. MACIEJEWSKI Przedburzowcy. Z problematyki przełomu między romantyzmem a pozytywizmem, Kr. 1971; A. ALEKSIEWICZ Drukarstwo w Rzeczypospolitej Krakowskiej i Galicji Zachodniej w latach 1815-1860, Wr. 1976; J. KRAS Życie umysłowe wK. wł. 1848-1870, Kr. 1977.

Zenon Jagoda

Oblicze krak. środowiska nauk., kult. i lit. po 1864 uwarunkowała sytuacja administracyjna i polit. należącego do Austrii miasta. W1856 władze wojsk, ukończyły fortyfikację K., a 1859 wydano zakaz budowania poza obrębem umocnień, co sparaliżowało na długie dziesięciolecia rozwój K., skazując go na rolę miasta prowincjonalnego. W 1866 pokonana w wojnie z Prusami monarchia habsburska przyznała podległym sobie narodom pewną autonomię; sejm uchwalił dla K. dużą samodzielność, dało to początek samorządowi miejskiemu. W nast. roku Wiedeń zrezygnował częściowo z władzy na rzecz sejmu i Wydziału Krajowego, stolicą Galicji został jednak Lwów, co stało się dla K. kolejną przyczyną utraty znaczenia. Równocześnie jednak w tym prowincjonalnym ośrodku istniał legitymujący się starą tradycją uniwersytet, ściągający na swe katedry wielu wybitnych profesorów. Intensywnie rozwijała się biblioteka uniw., której dyrektorem 1868 został K. Estreicher, twórca Bibliografii polskiej (t. 11871). W1.1871-73 TNK przekształciło się w Akademię Umiejętności (—» Polska Akademia Umiejętności), organizację nauk., skupiającą uczonych ze wszystkich trzech zaborów i wywierającą wpływ na życie umysłowe całego kraju. Jej organem był „Pamiętnik AU", wyd. od 1874. Działały - Drukarnia Nar. (od 1861, przeniesiona z Sambora) oraz W.L. Anczyca (od 1875), których produkcja wydawn. zapoczątkowała odrodzenie tutejszego drukarstwa. Miasto, korzystając ze swobody polit. stało się terenem licznych uroczystości i manifestacji patriot., wykraczających znaczeniem daleko poza jego granice, jak m. in. obchody związane z rocznicą Konstytucji 3 maja (1868), jubileusz J.I. Kraszewskiego (1879), Zjazd Lit.-Artyst. (1883), Zjazd im. J. Kochanowskiego (1884). Wyrazem intensywności umysłowego i polit. życia K. była liczba i poziom wydawanych tu dzienników. Zasadnicze znaczenie dla miasta i zaboru miały m. in.: „Czas" (od 1848) „Przegląd Pol." (od 1866), „Kraj" (od 1869), „Reforma" (od 1882, później „Nowa Reforma"), „Kurier Krak." (od 1887), „Naprzód" (od 1891). „Głos Narodu" (od 1893). Wysoki poziom reprezentował teatr, zwł. po reorganizacji 1865 przez A. Skorupkę. Okres jego świetności zapoczątkowała dyrekcja S. Koźmiana (1871-85), twórcy teatr, „szkoły krak"., który wprowadził do tradycji scen. wielki repertuar eur. i polski. Powstały muzea: Czartoryskich (1878) i Narodowe (1883). O życiu intelektualnym i polit. miasta i zaboru decydowało po klęsce 1864 przede wszystkim konserwatywne, reprezentujące sfery ziemiańskie, stronnictwo stańczyków, nazwane tak od pamfletu polit. —» Teka Stańczyka (1869). Pamflet zawierał gł. tezy programu stronnictwa. Jego twórcy sformułowali zasady reedukacji społeczeństwa, wyprowadzając wnioski z pol. doświadczeń historycznych. J. Szujski, W. Kalinka, M. Bobrzyń-ski byli zarówno filarami stańczyków, jak tzw. krakowskiej szkoły hist., która m. in. wiązała upadek polit. Polski z wadami narodowymi. W nauce o literaturze poglądy te reprezentował S. Tarnowski. Stronnictwo o szerokich wpływach zmajoryzowało prasę („Czas" i „Przegląd Pol."), uniwersytet (Szujski i Tarnowski - rektorzy), teatr (S. Koźmian). Nowe poglądy na historię wycisnęły piętno także na literaturze, rodzącej się pod piórami stańczyków oraz ich satelitów. Twórcami nasyconego dydaktyzmem dramatu hist. byli m. in. Szujski, także autor Dziejów Polski (1862-64), i A. Bełcikowski. Znamienną dla okresu, a ubogo rozwijającą się w K. powieść uprawiał m. in. Bałucki. Ten najbardziej krak. pisarz, m.in. felietonista „Kraju" (1869-71), realia swoich powieści, zwł. zaś komedii, związał z K., w szczególności krak. światkiem mieszcz. i urzędniczym. Specyficzne, galie, wydanie pozytywizmu reprezentowała proza przybysza z Królestwa, wychowanego na wzorach powieści ang. (zwł. Dickensa), I. Maciejowskiego (Sewera). Rodem z Królestwa był również emigrant polit., czł. „czerwonego" Rządu Nar., A. Asnyk, który związał się do końca życia z K. i tu napisał większość swych utworów. Współredagował demokr. „Reformę" (potem „Nową Reformę"), zajmował się działalnością społ. (radny miejski) i polit. (poseł do Sejmu Krajowego). Od 1888 działał tu autor Pana Damazego, J. Bliziński.

W 1890-1918 K. stał się ośrodkiem pol. literatury modernist., duchową stolicą Polski. W paradoksalny sposób zadecydowała o tym prowincjonalna sytuacja miasta i brak perspektyw rozwojowych dla zaboru austr., wywołujące ferment wśród licznej grupy młodzieży, zaniepokojonej o przyszłość własną i kraju. Na przełomie XIX i XX w., za sprawą prezydenta J. Leo, K. zaczął się intensywnie rozwijać, przyłączając m. in. okoliczne gminy. Ożywiło się także życie kulturalne. W 1889 przystąpiono do budowy teatru (od 1909 im. Słowackiego), którego dyrekcję objął T. Pawlikowski (1893-98). Pod jego rządami (i bezpośrednich następców) teatr krak. stał się jednym z ciekawszych teatrów eur., instytucją inspirującą życie lit. i kulturalne K., Galicji i kraju poprzez inscenizacje m. in. Dziadów (1901), Nie-Boskiej komedii (1902), dramatów Słowackiego, uważanych dotąd za niescen., sztuk modernist.; tradycję ambitnego repertuaru kontynuowali J. Kotarbiński (1899-1905) i L. Solski (1905-13). Powstało Tow. Szkoły Lud. (1882), którego inicjatorem i działaczem był m. in. Asnyk, a 1900 Teatr Ludowy, zał. przez S. Knake-Zawadzkiego. Gł. popularyzatorem wiedzy o dziejach miasta i jego kulturze było Tow. Miłośników Historii i Zabytków K. (zał. 1897), publikujące Bibliotekę Krak. i Rocznik Krakowski. Ożywioną działalność prowadziła zasłużona placówka oświat, - wyższe Kursy Nauk. dla Kobiet im. A. Baranieckiego (1870-1924), gdzie m. in. wykładał L. Rydel. Wyrazicielami ideałów młodopol. byli w początkowym okresie zwł. malarze; dzięki nim powstała specyficzna atmosfera artystyczna. Równolegle ze zmianami kult. rósł kryzys w obozie stańczyków, pogłębiany wzrostem wpływów socjalizmu (1882 odbył się w K. proces L. Waryńskiego) oraz rozwojem ruchu lud., który w rolniczej prowincji stał się autentyczną siłą polit. i przeciwwagą dla wpływów konserwatystów. Działała opozycja antystańczykowska na UJ (W. Tokarz, Zakrzewski, T. Miciński), aktywizowały się postępowe koła młodz., inspirowane przez przybyszów z Królestwa (m. in. —» Czytelnia Akad., Zjednoczenie Kształcącej się Młodzieży Postępowej, od 1895). Wydarzeniem stał się przyjazd do K. (jesienią 1898) S. Przybyszewskiego i objęcie przez niego redakcji —» „Życia" (zał. 1897). Pismo, w którym piórami L. Szczepańskiego (Sztuka narodowa) i A. Górskiego (Młoda Polska) sformułowane zostały ideowe i artyst. manifesty generacji, rangę ogólnokrajową zdobyło dzięki Przybyszewskiemu. Jego sposób redagowania, własny manifest —» Confiteor, a także obyczaje podzieliły świat lit. na zwolenników i przeciwników inspirowanej eur. moderną przybyszewszczyzny, zmuszając do jednoznacznych deklaracji. Dzięki krak. etapowi działalności Przybyszewskiego Młoda Polska okrzepła, zdobyła samoświadomość. K. stał się ośrodkiem pol. literatury i sztuki jako miejsce zamieszkania i pracy najwybitniejszych pisarzy: K. Tetmajera oraz twórcy nowej koncepcji teatru i dramatu, a jednocześnie wybitnego malarza - S. Wyspiańskiego, głośnych wtedy J. A. Kisielewskiego, A. Nowaczyń-skiego, W. Orkana, L. Rydla, Z. Niedźwieckiego, F. Nowickiego i innych. Centralną pozycję zawdzięczał także i temu, że za sprawą Przybyszewskiego powstała tu - na wzór zachodni - pol. cyganeria artyst., skandalizująca mieszczaństwo, „filisterię", swoim stylem życia, lekceważeniem konwenansów, pogardą dla stabilizacji. Modernizm w wydaniu krak. to posiadające znaczenie dla całej literatury i sztuki pol. przemiany estet., i obycz. (słynne małżeństwa W. Tetmajera, Wyspiańskiego, Rydla z chłopskimi córkami). K. tego okresu stanowił częsty temat lit. i miejsce akcji wielu utworów, m. in. Kisielewskiego (Karykatury), Nowaczyńskiego (Małpie zwierciadło), powieści Przybyszewskiego. Wiele wierszy poświęcił miastu Wyspiański, z jego ówczesnej atmosfery wyrosło Wesele, a fascynacje hist. zrodziły m. in. Legendę, Skałkę, Bolesława Śmiałego, Akropolis, Wyzwolenie. Na przeszłości K. oparła A. Domańska swoje opowieści Paziowie króla Zygmunta i Historia żółtej ciżemki, zaś Rydel trylogię dram. Zygmunt August oraz Wawel. Folklor podmiejski reprezentowały popularne sztuki m. in. K. Krumłowskiego —» Królowa przedmieścia i S. Turskiego Krowoderskie zuchy. W pocz. XX w., szczególnie po rewolucji 1905, która w K. odbiła się głośnym echem (liczne strajki, krwawe manifestacje), modernizm wszedł w stadium kryzysu. Jednym z symptomów przemian obycz.-kult. było powstanie i funkcjonowanie w cukierni J. Michalika słynnego kabaretu lit. —» Zielony Balonik (1905-12). Satyra Zielonego Balonika, wymierzona w krak. świat mieszcz., artyst. i lit, ukazywała także w krzywym zwierciadle mity Młodej Polski. Jednym z filarów kabaretu był T. Boy-Żeleński, kronikarz wydarzeń z lat swojej młodości spędzonej w K. i zobrazowanej m. in. w książce Znaszli ten kraj? Organizatorami spotkań byli: Kisielewski, S. Sierosławski, T. Trzciński, W. Noskowski, współdziałali ludzie teatru i artyści malarze K. Frycz, K. Sichulski, J. Stanisławski. Obok, najgłośniejszego, Zielonego Balonika, działała w K. także kawiarnia lit. „Paon" i kabaret „Figliki" z którym współpracował Nowaczyński, przystanie barwnej krak. bohemy i ośrodki życia literackiego. Rolę takiego ośrodka pełniła również redakcja „Czasu", gdzie wokół R. Starzewskiego, ówczesnego redaktora, skupiał się krak. świat artystyczno-dziennikarski, m. in. W. L. Jaworski, I. Rosner, W. Noskowski, T. Smarzewski, J. Mycielski, Boy-Żeleński. K. Rakowski. Miasto nadal stanowiło teren znaczących dla kraju obchodów i wydarzeń, m. in. 1890 odbył się tu uroczysty pogrzeb A. Mickiewicza, ktorego zwłoki spoczęły na Wawelu. Pod egidą AU organizowane były ogólnopol. zjazdy hist. lit., jak zjazd im. M. Reja (1906) i J. Słowackiego (1909). W 1905 władze austr. przekazały miastu Wawel, w którym przedtem mieściły się koszary. Zamek król. powoli odzyskiwał rangę najwspanialszego zabytku i pomnika nar. kultury. Przewinęli się przez K. młodopol.: H. Sienkiewicz, J. Kasprowicz, W.S. Reymont, Z. Przesmycki; przez jakiś czas związani z nim byli T. Miciński, K. Zawistowska, J. Żuławski, A. Grzymała-Siedlecki. Działała tu G. Zapolska, najpierw jako aktorka, nasL (od 1902) prowadząc szkołę dram., która 1903 jako Scena Niezależna zaprezentowała kilka przedstawień. Z socjalisL dziennikiem „Naprzód" pod red. I. Daszyńskiego, współpracowali m. in. przebywający' przejściowo w mieście F. Pik (Mirandola) i S. Brzozowski. W K. także odbył się 1909 przed sądem międzypartyjnym głośny proces S. Brzozowskiego, oskarżonego o współpracę z tajną policją carską, mobilizujący w jego obronie pol. opinię postępową. Z promieniowaniem ośrodka krak. związane było czasopiśmiennictwo literacko-programowe, reprezentowała je (prócz wymienionych) m. in. społecznikowsko-niepodległościowa —» „Krytyka" (1899-1914) W. Feldmana, modernist. „Miesięcznik Lit. i Artyst" (1911) J.H. Retingera, klasycyzujący —»Museion" (1911)L.H Morstina oraz antydekadencki,—»Rydwan" (1912-14) C. Jellenty. Dużą popularnością cieszyło się satyr. —» „Liberum veto" (1903-05), zwł. w okresie współpracy Nowaczyńskiego. W produkcji wydawn., zasłużyła się socjalist. —» Książka (1904-15), dzięki której obok dzieł S. Żeromskiego, W. Sieroszewskiego, K. Tetmajera ukazywały się utwory młodych, debiutujących pisarzy. W 1910 w K. zawiązała się organizacja strzelecka, 1914 z krak. Oleandrów wymaszerowały Legiony Pol., tegoż roku zorganizował się NKN, kierowany przez J. Lea. W 1918 miasto odzyskało wolność.

K. LEWANDOWSKI Przedwiośnie Młodej Polski, Kr. 1935; J. BUSZKO Ruch socjalistyczny w K. 1890-1914 na tle ruchu robotniczego w zachodniej Galicji, Kr. 1961; J. GOT Teatr krakowski pod tiyrekcją Adama Skorupki i Stanisława Koźmiana 1865-1885, Wr. 1962; T. BOY-ŻELEŃSKI O K. (oprac. H. Markiewicz), Kr. 1968; K. WYKA K. stolicą Młodej Polski, w: K. i Małopolska przez dzieje (zbiór.), Kr. 1970; T. WEISS Legenda i.prawda Zielonego Balonika, Kr. 1976.

Tomasz Weiss

K. w okresie II Rzeczypospolitej był jednym z gł. ośrodków nauki, kultury i oświaty. Życie nauk. skupiało się przede wszystkim wokół uniwersytetu i PAU (—» Polska Akademia Umiejętności). Z UJ związani byli wówczas historycy literatury: I. Chrzanowski, J. Kallenbach, S. Windakiewicz, S. Kołaczkowski, S. Pigoń, M. Szyjkowski, z młodszego pokolenia K. Wyka, historycy kultury S. Kot, K. Moszyński, językoznawcy: T. Lehr-Spławiński, J. Łoś, K. Nitsch, J. Rozwadowski. PAU -najwyższa instancja nauk. w kraju - prowadziła prace badawcze i wydawn., organizowała sesje i zjazdy, m. in. krak. zjazd hist. lit. im. J. Kochanowskiego (1930). Działało w K. Tow. Słowiańskie, którym kierowali R. Zawiliński, W. Semkowicz, Lehr-Spławiński. W rozwoju badań nad językiem ojczystym zasłużyło się Tow. Miłośników Języka Pol. (zał. 1920), wydające pismo „Język Polski" (przez wiele lat redagował je Nitsch, z Tow. i jego organem związany był także Z. Klemensiewicz), a w rozwoju wiedzy bibliograficzno-bibliotecznej - Tow. Miłośników Książki, popularyzujące swoje dokonania na łamach pism „Exlibris" i —»Silva Rerum". Naukowo ujętym dziejom reformacji poświęcone było pismo —»Reformacja w Polsce", wyd. od 1921 pod red. Kota. Tu powstało pierwsze w kraju Naukowe Tow. Pedagogiczne (1928), założono „Chowannę" i „Kulturę Pedagogiczną". Mnożyły się zbiory biblioteczne. Obok najstarszej —* Biblioteki Jagiellońskiej, której dyrektorami w 20-leciu byli F. Papee i E. Kuntze, rozwijała się Biblioteka Czartoryskich, Biblioteka PAU oraz księgozbiory specjalistyczne, m. in. Centralna Biblioteka Pedagogiczna. Działało w K. środowisko artyst.-lit. polskiej —» awangardy. Zalążkami jej były kluby futuryst. Katarynka (1919) oraz Gałka Muszkatołowa (1917), skupiający w kawiarni „Esplanada" członków ugrupowania Formiści Polscy (—» formizm). Do klubów tych należeli m. in. L. Chwistek, T. Czyżewski, B. Jasieński, J. Jarema, S. Młodożeniec, Z. Waliszewski, A. Wat. Manifestami ich poglądów były jednodniówki (np. Nuż w bżuhu) i zbiorki wierszy. Burzliwy lecz krótkotrwały ruch futurystyczno-formistyczny ustąpił wkrótce miejsca Awangardzie Krak., ukształtowanej teoretycznie (Nowe usta 1925) i duchowo przez T. Peipera, red. —» „Zwrotnicy" (1922-23 i 1926-27). Do czołowych przedstawicieli awangardy należeli: J. Przyboś, J. Kurek, J. Brzękowski. Obok tych dwu głośnych ugrupowań lit. w ruchu umysłowym ówczesnego K. żywy udział brały koła artyst.-lit. związane z UJ: Sympozjon, na czele z R. Eminowiczem, nast. kontynuator jego tradycji —» Helion (zał. 1921), później zaś powstały (1926) z lewicy Helionu —» Litart. Organem Litartu była red. przez J. Brauna —» „Gazeta Literacka" (1926-27). Wielu twórców działało poza ugrupowaniami, m. in. krytyk lit. L Fik, L.H. Morstin, pisarz i dramaturg zamieszkały w pobliskich Pławowicach, oraz poeta i badacz Norwida S. Jerschina. W 1920 powołano w K. oddział nowo utworzonego ZZLP, który zastąpił istniejące dotychczas Zrzeszenie Literatów Pol. i Tow. Pracowników Pióra; należeli do niego pisarze i krytycy z terenu K. jak: K. Czachowski, M. Czuchnowski, J.A. Gałuszka, K.L. Koniński, L. Kruczkowski, K. Krumłowski, J. Kurek, J. Lau, M. Lisiewicz, R. Malczewski, H. Moskwianka, M. Niżyński, Z. Nowakowski, M. Pawlikowska-Jasnorzewska, F. Płażek, A. Polewka, K.H. Rostworowski, M. Rusinek. A. Schroeder, T. Szantroch, J. Wiktor, S.I. Witkiewicz, W. Zechenter, a także z Katowic - G. Morcinek, W. Żelechowski. ZZLP wydawał własny organ prasowy —» „Gazetę Literacką" (1931-34). Laureatami ustanowionej 1930 nagrody miasta K. byli: A. Waśkowski (1930), Rusinek (1933), Gałuszka (1934), A. Gruszecka (1935), Wiktor (1936), Pawlikowska-Jasnorzewska (1937), L.H. Morstin (1938). W zakresie kultury artyst. ważną rolę odgrywały teatry, zwł. Teatr Miejski im. Słowackiego, kierowany przez T. Trzcińskiego (1918-26i 1929-32), J. Osterwę (1932-35), K. Frycza (1935-39) i wprowadzający na scenę sztuki S. Żeromskiego, Witkacego, W. Wandurskiego. Od 1919 działała Bagatela pod dyr. Mariana Dąbrowskiego. Urządzano przedstawienia na dziedzińcu Collegium Maius i dziedzińcu wawelskim (Odprawa posłów greckich 1923, Książę niezłomny 1927). Tzw. druga awangarda zrodziła, obok kontynuującej tradycje „Zwrotnicy" —» „Linii" (1931-33, red. J. Kurek), gdzie skupili się wyznawcy kierunku, także nowe inicjatywy teatralne. W Kawiarni Plastyków powstał eksperymentalny teatrzyk Cricot (1933), z którym związani byli: J. Jarema, Z. Pronaszko, T. Cybulski, T. Czyżewski, M. Katz, W.J. Dobrowolski i in.; grano tu m. in. Śmierć Fauna Czyżewskiego i Mątwę Witkacego. Obok Cricot działał u plastyków Kabaret Tam-Tam, w którym czynni byli zwł. L, Piwowar oraz Polewka, autor wystawianych tu również głośnych wówczas szopek politycznych. Wśród in., licznych w tym czasie krak. szopek, popularność zdobyły zwł. „Kukiełki u Hawełki", autorstwa A.M. Swinar-skiego i M. Samozwaniec (lalki J. Pugeta). Do aktywnych scen należał Pol. Teatr Akad. „Poltea" (zał. 1935), wystawiający w czasie pierwszych Dni Akad. (1935) Kopernika Morstina i Otrzęsiny Polewki, sztuki włączone nast. do stałego repertuaru dorocznych Dni K. (od 1936). Imprezę tę urozmaicały także in. inscenizacje, jak nawiązujący do tradycji krak. folkloru Babski czomber (1936) H. Wielowieyskiej, lub stylizowane Igrce (1938) Polewki. Odbiciem różnorodności lit. i polit. orientacji było czasopiśmiennictwo. Z dawniejszych pism nadal ukazywał się „Czas" (do 1934, nast. w Warszawie), liberalna „Nowa Reforma" (red. B. Pochmarski), socjalistyczny „Naprzód" (red. E. Haecker), klerykalny „Głos Narodu" (red. J. Matyasik), z nowych (obok już wymienionych) lewicujący, antyfaszystowski —»Nasz Wyraz" (1938-39), „Gazeta Artystów" (1934-35), „Tygodnik Artystów" (1934-35). Potęgę prasową stanowił „Ilustrowany Kurier Codzienny" (IKC), prowadzony przez Mariana Dąbrowskiego (do stałych felietonistów należał Z. Nowakowski); jednym z dodatków IKC był „Kurier Literacko-Naukowy" (1924-39, red. Mieczysław Dąbrowski). Z tego koncernu pochodził także m. in. tyg. ilustrowany „Światowid" (od 1924) oraz satyr. „Wróble na Dachu" (od 1929). Liczne powiązania ze środowiskiem krak. miał wyd. w Naprawie Organ Literatów Lud. w Polsce —» „Wieś - Jej Pieśń" (1933-34). Wśród powstałych w 20-leciu placówek wydawn. zdecydowanym profilem lit. i ambicjami wyróżniały się: Krak. Spółka Wydawn. i Wydawnictwo Artyst.-Lit. W. Meisełsa. Trzon pierwszego z zakładów zainicjowanego i ukształtowanego w myśl założeń profesorów UJ: S. Kota, S. Estreichera i T. Sinki, stanowiła seria —» Biblioteka Narodowa. W dorobku edytorskim Meiselsa znalazły się dzieła zbiór. J. Kasprowicza i W. Orkana oraz utwory M. Choromańskiego, Czuchnowskiego, Wiktora, przekłady z lit. włoskiej. Działała filia Gebethnera i Wolffa, którą od 1918 kierował A. Słapa później inicjator i dyr. Wydawnictwa Literackiego. W 1938 powołano do życia Krak. Spółdzielnię Wydawn. „Czytelnik", której założycielami byli m. in.: A. Ciołkosz, S.F. Czarniecki, E. Dziedzic, F. Gross, T. Pile. Publikowała ona radykalne, antyfaszystowskie prace Z. Mysłakowskiego, I. Fika, L. Kruczkowskiego, zapoczątkowała serię „Biblioteka Oświaty Powszechnej", współdziałała w wydawaniu pism (m. in. dwutygodnika „Orka na Ugorze"). Największą uroczystością międzywojennego K.r o znaczeniu ogólnopol., było sprowadzenie 1927 prochów J. Słowackiego, złożonych obok Mickiewicza w podziemiach katedry wawelskiej.

W okresie okupacji hitlerowskiej życie kulturalne K. -stolicy Generalnej Guberni - zeszło do podziemia. Likwidacja pol. szkół i uczelni zrodziła tajne nauczanie, funkcjonujące nieprzerwanie aż do wyzwolenia, mimo szczególnych represji stosowanych wobec inteligencji, a zapoczątkowanych 1939 aresztowaniem i wywiezieniem do obozu w Sachsenhausen 183 krak. profesorów, m. in. I. Chrzanowskiego, L. Kamykow-skiego, S. Kołaczkowskiego, T. Lehra-Spławińskiego, M. Małeckiego, K. Nitscha, S. Pigonia, S. Urbańczyka, S. Estreichera. PAU prowadziła w podziemiu prace badawcze, organizowała zebrania naukowe. Pracowały konspiracyjnie: Teatr Rapsodyczny M. Kotlarczyka (podpatronatemT. Kudlińskiego), wystawiający fragmenty i montaże ze Słowackiego (Król-Duch, Beniowski), Kasprowicza (Hymny), Mickiewicza (Pan Tadeusz), Norwida, Wyspiańskiego, oraz Teatr Niezależny T. Kantora, grający m. in. Balladynę Słowackiego, Powrót Odysa Wyspiańskiego. Działał „Czytelnik", prowadzący pod auspicjami Fika księgarnię na ul. Łobzowskiej - ważki punkt konspiracyjnych i lit. spotkań. Z drukarń wychodziły tomiki wierszy, m. in. T. Uiewicza O wolność (1940), i antologie - Pisanka wielkanocna (1943), Krwawe i zielone (1943). Wydawnictwem ciągłym była Biblioteka Poetycka K., prowadzona przez T. Jęczalika i A. Włodka, w której ramach opublikowano szereg zbiorków i arkuszy poet. oraz Antologię poetycką (1944). Ukazywały się pisma literackie, m. in. „Naród i Kultura", „Watra", „Na Ucho" oraz najpoważniejszy„Miesięcznik Literacki" (1942—43), red. przed T. Kwiatkowskiego i W. Żukrowskiego. Po wyzwoleniu K. dzielił z Łodzią funkcję stolicy kult. (częściowo także administracyjnej) Polski. Tu znalazło schronienie wielu pisarzy i intelektualistów z in. stron kraju. W styczniu 1945 rozpoczął działalność Oddział ZZLP (prezes K. Czachowski). Powstało Koło Młodych (Klub Literacki). Inauguracją odradzającego się życia kult. był poranek poet. z udziałem kilkudziesięciu poetów, a wkrótce potem inscenizacja Męża doskonałego J. Zawieyskiego, Wesela Wyspiańskiego i Przepióreczki Żeromskiego. W 1945 jawną działalność wznowiły też wyższe uczelnie z UJ na czele. Udostępniono zbiory BJ, placówki częściowo zdewastowanej, spełniającej jednak nadal nieocenioną rolę w procesie naukowo-dydaktycznym (część ze zrabowanych z niej skarbów zdołano później odzyskać). W 1946 powstała WSP, mająca znaczny udział w dorobku krak. humanistyki. Pierwsze z pism - „Dziennik Krak.", przemianowany nast. na „Dziennik Pol.", prowadzone było kolejno przez S.W. Balickiego, A. Ważyka, J. Putramenta, R. Kosińskiego zaś do współpracowników należeli m. in.: S. Dygat, J. Kurek, W. Machejek, K. Makuszyński, M. Rusinek, M. Wańkowicz, W. Żukrowski. Wydawany przy dzienniku dodatek lit. „Walka" (1945) redagowali Włodek i Jęczalik; późniejszymi dodatkami były „Od A do Z" (1946-47, 1951-56) i —» „Dziennik Literacki" (1947-50). Pojawił się „Przekrój", pod redakcją założyciela M. Eilego, w którym publikował m. in. K.I. Gałczyński (Zielona Gęś, Listy z fiołkiem), „Przegląd Bibliograficzny", związane z orientacją kat. —» „Tygodnik Powszechny" (1945) i —» „Znak" (1946). Tu zainstalowały się przejściowo redakcje: —» „Odrodzenia" (kier. K. Kuryluk), —» „Nauki i Sztuki" (red. J. Krzyżanowski i S. Kuczyński), —» „Twórczości" (red. K. Wyka), „Teatru", „Życia Nauki" i innych. Obok istniejących dawniej, a 1945 "reaktywowanych lub legalizujących swą działalność tow. naukowych (m. in. PAU, Tow. Literackie im. A. Mickiewicza, Tow. Miłośników Historii i Zabytków K.), powstały nowe, jak Konwersatorium Naukoznawcze, mające na celu zacieśnienie współpracy między przedstawicielami różnych gałęzi nauki. Tu toczyły się obrady pierwszego powojennego zjazdu ZZLP (1945), Pol. Towarzystwa Filol. (1946), Związku Historyków Sztuki i Kultury (1946) oraz XII Zjazdu Pol. Towarzystwa Językoznawczego (1947). W nurt rozwijającego się życia teatr, włączyły się nowe placówki: teatr „Groteska", Teatr Kolejarza (jedna z aktywniejszych, działających do dziś scen amatorskich), teatr TUR. Uruchomiono również szkołę dram. (1946) pod dyr. J. Osterwy. Muzea organizowały wystawy okolicznościowe, ekspozycja „Stary K. " zapoczątkowała działalność Muzeum Hist. Miasta K. (1947). W czasie wznowionych 1947 Dni K. pojawił się charakterystyczny dla miasta Lajkonik. W 1951 PAU wraz z TNW dała podwaliny nowej instytucji —» Polskiej Akademii Nauk (krak. oddział PAN powołano 1957). Mimo odpłynięcia ok. 1950 fali pisarzy i uczonych do stolicy, K.. pozostał nadal dynamicznym, jednym z największych ośrodków kult. kraju. W tutejszym środowisku (skupionym wokół UJ, WSP, pracowni IBL PAN i Komisji Hist. lit. oddziału krak. PAN) działali zasłużeni historycy literatury i kultury: Sinko, S. Skimina, Pigoń, L. Płoszewski, Gansiniec, Kleiner, Barycz, Danek, nast. Kubacki, Plezia, Sierotwiński, Romankówna, Nowakowski, Wyka, H. Markiewicz, T. Ulewicz, rozpoczynali swe prace nauk. M. Stępień, T. Weiss, T. Bujnicki, B. Faron, S. Grzeszczuk, M. Podraza-Kwiatkowska, krytycy i badacze Błoński, S. Burkot, L. Flaszen, Greń, J. Got, Kwiatkowski, Maciąg. Prace humanist. publikowane są m. in. w serii Zeszyty Nauk. UJ (od 1955) i w „Ruchu Literackim" (od 1960). Od 1956 działa tu Ośrodek Badań Prasoznawczych (OBP), wydający prace monogr. oraz własne pisma: pocz. „Prasa Współczesna i Dawna" (1958-59), obecnie „Zeszyty Prasoznawcze". W pracach OBP zasłużyli sięm. in.: Z. Klemensiewicz, I. Tetelowska, M. Tyrowicz. Krak. oddział ZLP skupił ponad 130 pisarzy (m. in. W. Bodnicki, J. Broszkiewicz, K. Bunsch, L. Elektorowicz, W. Faber, K. Filipowicz, A. Gołubiew, J. Harasymowicz, T. Hołuj, J. Kawalec, A. Krawczuk, S. Lem, E. Lipska, W. Machejek, H. Malewska, J. Meissner, S. Mrożek, T. Nowak, S. Otwinowski, H. Poświatowska, M. Słomczyński, J. J. Szczepański, W. Szymborska, T. Śliwiak, O. Terlecki, W. Zechen-ter). Działalność prowadzi Koło Młodych, twórczość jego czł. prezentował m. in. Krakowski Almanach Młodych (1964). Wśród grup poet., jak Barbarus (m. in. Ożóg, Nowak, Harasymowicz), 848, Tylicz (J. Baran, J. Gizella, A. ZiemianinI jedną z aktywniejszych stanbwiła grupa Teraz (zał. 1968, W. Jaworski, A. Komorowski, J. Kornhauser, J. Kronhold, S. Stabro, A. Zagajewski). Pisarze związani ze środowiskiem wyróżniani byli wielokrotnie; nagrodę lit. miasta otrzymali m. in.: Przyboś (1945), J. Szaniawski (1946), Filipowicz (1948), Szymborska (1954), Polewka (1955), Wiktor (1956), Lem (1957), Hołuj, H. Mortkowicz-Olczakowa (1958), T. Różewicz (1959), Kurek i Otwinowski (1960), Machejek i M. Promiński (1961), W. Błachut (1964), W. Bodnicki (1965), Kwiatkowski i Lovell (1966), W. Maciąg (1967), Nowak (1968), Meissner (1969), H. Vogler (1970), Bunsch (1971), R. Kłyś, Krawczuk (1972), Harasymowicz (1973), Śliwiak (1974), A. Świrszczyńska i Kawalec (1976), F. Konopka (1978), L. J. Kern i Kudliński (1979), Słomczyński (1980). W kulturotwórczej pozycji ośrodka krak. ważną rolę odgrywa —» „Życie Literackie" (wyd. od 1951), Pol. Wydawnictwo Muzyczne (zał. 1945), m. in. współedytor dzieł O. Kolberga orazWydawnictwo Literackie (zał. 1953), jedna z czołowych oficyn w kraju, prezentująca zarówno pisarstwo współcz. jak dzieła klasyków, a także prace poświęcone przeszłości i teraźniejszości miasta. Działalność edytorską w dziedzinie literatury rozwijają tu także oddziały Ossolineum oraz PWN. Pracownicy pióra biorą czynny udział w akcjach kult.--oświat., goszczą w klubach i zakładach pracy, są inicjatorami Śród lit. i organizowanych podczas Dni K. Biesiad literackich.

Do stałego kalendarza imprez weszły także Wieczory Wawelskie, w których biorą udział najwybitniejsi pisarze, artyści, uczeni. Wymianie doświadczeń i podsumowaniu dorobku środowiska twórczego służyły m. in. Spotkanie Młodych Pisarzy Polski Pd. (1962) oraz XV Zjazd ZLP (1965). Wśród rocznic i jubileuszów K. naczelne miejsce i świat, rezonans zyskały obchody 600-lecia Wszechnicy Jagiellońskiej (1964), przypominając świetne tradycje uczelni i nauki polskiej. Szczególnie liczne w mieście muzea na czele z Państw. Zbiorami Sztuki na Wawelu, Muzeum Nar. i Muzeum UJ są niezwykle ważnymi dla pol. nauki placówkami badawczymi i kulturalno-oświato-wymi. Wysoką rangę utrzymuje Teatr im. J. Słowackiego, w którym reżyserowali m. in. B. Dąbrowski, J. Goliński, L. Zamków i Stary Teatr im. H. Modrzejewskiej, współpracujący m. in. z reżyserami: Z. Hubnerem, J. Jarockim, K. Swinarskim, A. Wajdą. Obok obu tych zasłużonych scen na mapie teatr, miasta zaznaczył się Teatr Rapsodyczny, działający (z przerwami) 1941-67 i inscenizujący wybitne, a nie pisane dla teatru utwory lit.; z jego zespołu wyszła D. Michałowska występująca w Teatrze Jednego Aktora. Krótkim, lecz interesującym epizodem był Teatr Satyryków (1952-56), działający z inicjatywy: Kerna, Otwinowskiego, Polewki, K. Szpalskiego, M. Załuckiego W. Zechentera. W 1955 powstał Teatr Ludowy w Nowej Hucie, głośny dzięki pracy reżyserskiej: K. Skuszanki i J. Krasowskiego, J. Szajny, I. Babel. Odrębne miejsce zajął eksperymentalny, prowadzony przez Kantora Cricot 2, sięgający często do Witkacego; jednym z głośniejszych spektakli była Umarła klasa (1975). Szeroką działalność podjął Krak. Dom Kultury, w ramach którego działał m. in. Klub Instruktorów Amatorskich Zespołów Artystycznych. Wiele inicjatywy przejawiały organizacje młodzieżowe, zwł. SZSP, patronujące „Teatrowi 38" (zał. 1957), studenckiemu Teatrowi „Uwaga" (zał. 1966), klubowi „Pod Jaszczurami", Festiwalowi Kultury Studentów i in. poczynaniom. Barwności życiu kult. miasta przydają kabarety artyst. - „Piwnica" w pałacu Pod Baranami (zał. 1956 z inicjatywy P. Skrzyneckiego) oraz „Jama Michalikowa" (zał. 1960)

 

Ewa Kahn

Podobne prace

Do góry