Ocena brak

Kotlina Sandomierska

Autor /Ernest Dodano /28.09.2011

Kotlina Sandomierska jest największym makroregionem Podkarpacia Północnego o powierzchni około 15 tys. km2. Jej południową granicę tworzy brzeg nasunięcia Karpat na osady morskie miocenu, granicę północną - krawędź Wyżyn Polskich, częściowo tektoniczna.

Na wschodzie szeroka Brama Przemyska stanowi przejście do Podkarpacia Wschodniego, za którego granicę przyjęto skraj wododziałowego Płaskowyżu Sańsko-Dniestrzańskiego na południe od doliny Wiszni oraz dział wód między Wisznią i Szkłem, które są dopływami Sanu, a płynącą z Roztocza Wereszycą, lewym dopływem Dniestru. Ta południowo--wschodnia część Kotliny Sandomierskiej należy do Ukrainy. Cała kotlina Sandomierska znajduje się w dorzeczu Wisły, do której uchodzą rzeki karpackie: Raba, Dunajec, Wisłoka i San z Wisłoką, budujące przy ujściu swe stożki napływowe. Zapadlisko Kotliny Sandomierskiej powstało w miocenie, przy czym transgresja morska objęła również skraj dzisiejszych Wyżyn Polskich, których struktury geologiczne zapadają w kierunku południowo-wschodnim.

Osady miocenu osiągają największą miąższość na skraju Karpat (do 2500 m). Zawierają one bogate złoża soli kamiennej, eksploatowane od wielu stuleci w okolicach Wieliczki i Bochni, złoża gipsu i powstałej z jego rozkładu siarki w okolicach Tarnobrzega, złoża gazu ziemnego, a także nieco ropy naftowej. Osady czwartorzędowe w postaci glin morenowych i piasków wypełniają doliny rzek do głębokości 20-30 m, ale na płaskowyżach międzydolinnych uległy denudacji i miąższość ich jest niezbyt wielka. Płaskowyże w części środkowej kotliny są pochylone ku północy, w części wschodniej - ku zachodowi. Najwyższe ich części wznoszą się do 260-280 m, natomiast dna dolin obniżają się od około 200 m n.p.m. u wylotu z Karpat do 135 m na początku Małopolskiego Przełomu Wisły.

Gleby należą przeważnie do bielicoziemnych (na piaskach), niezbyt urodzajnych, mało jest brunatnoziemów. W średniowieczu Kotlinę Sandomierską pokrywały wielkie lasy, których pozostałościami są Puszcza Niepołomicka na wschód od Krakowa, Puszcza Sandomierska w widłach Wisły i Sanu, a na wschód od Sanu Lasy Janowskie, Puszcza Solska, Lasy Sieniawskie. W skład ich wchodzą: dąb, buk, grab, lipa, sosna, świerk, jodła i modrzew. Pod względem geobotanicznym jest to wyodrębniona kraina sandomierska, w której wyróżniono 6 okręgów. Utworzono dwa leśne parki krajobrazowe i około 24 rezerwatów przyrodniczych. Wyróżniono 11 mezoregionów fizyczno-geograficznych: Nizinę Nadwiślańską, Podgórze Bocheńskie, Płaskowyż Tarnowski, Dolinę Dolnej Wisłoki, Równinę Tarnobrzeską, Dolinę Dolnego San, Równinę Biłgorajską, Płaskowyż Kolbuszowski, Płaskowyż Tarnogrodzki, Pradolinę Podkarpacką, Podgórze Rzeszowskie, dołączając informację o fragmencie Podkarpacia Wschodniego.

Nizina Nadwiślańska, jako część Kotliny Sandomierskiej, obejmuje szeroką dolinę Wisły od Krakowa po Zawichost długości około 175 km, szerokości 8-12 km i powierzchni około 1880 km2, przy czym Wisła wskutek krętego biegu ma na tym odcinku 210 km długości, obniżając średni poziom zwierciadła wody od 199 do 138 m n.p.m., czyli ze spadkiem 0,3%o. Dolinę wypełniają czwartorzędowe osady rzeczne o miąższości kilkunastu metrów. Wyróżnia się obok tarasu zalewowego wyższy taras piaszczysty (częściowo z wydmami) i taras przykryty lessem. Od południa łączą się z Niziną Nadwiślańską odcinki ujściowe i stożki napływowe rzek karpackich:

Raby, Dunajca i Wisłoki. Pod piaskami i madami osadzonymi przez rzeki zalegają osady morskie miocenu, zawierające bogate złoża siarki, eksploatowane odkrywkowo i metodą podziemnego wytapiania w okolicach Tarnobrzega. Od północy Nizinę Nadwiślańską ogranicza kilkudziesięciometrowa krawędź erozyjna Wyżyny Małopolskiej *. W widłach Wisły i Raby na terenach częściowo podmokłych zachowały się pozostałości Puszczy Niepołomickiej, o powierzchni 10 900 ha, w której utworzono kilka rezerwatów przyrodniczych: "Lipówka" (25. ha) z lasem dębowo-lipowo-grabowym, "Koło" (3,1 ha) z naturalnym lasem lipowym, "Dębina" ( 13,1 ha) z lasem dębowym, "Gibiel" (28,5 ha) z pomnikowymi drzewami i "Długosz Królewski" (25 ha) ze stanowiskiem tej paproci, "Wiślisko Kobyle" (6,7 ha) starorzecze Wisły, miejsce lęgowe ptaków.

Stopień przekształcenia środowiska naturalnego w okolicach Krakowa i Tarnobrzega jest znaczny, ale poza tym niewielki, choć rzekę obwałowano i częściowo uregulowano jeszcze w czasach zaboru austriackiego. Poniżej Krakowa w Dąbiu i Przewozie wybudowano w latach pięćdziesiątych stopnie wodne, mające na celu umożliwienie transportu wodnego ze Śląska do powstającej Nowej Huty. Wisła ma ustrój śnieżno-deszczowy z dwoma wezbraniami w ciągu roku - na wiosnę i w lecie, przy czym wezbrania letnie przybierają niekiedy postać katastrofalnych powodzi, np. w sierpniu 1813 r. i w lipcu 1934 r., kiedy ulewne deszcze w karpackim dorzeczu Wisły spowodowały silne wezbranie, zwłaszcza Dunajca, przerwanie wałów ochronnych i zalanie całej doliny od ujścia Dunajca poza Sandomierz; woda pokryła wówczas 2500 km2, powodując ogromne straty materialne.

Katastrofalną powodzią było również wezbranie w lipcu 1960 r. Droga wodna Wisły nie ma współcześnie znaczenia, poza lokalnym transportem w okolicach Krakowa, a ponieważ rzeka w okresie zaborów stanowiła granicę Rosji i Austrii, brak było poprzecznych szlaków komunikacyjnych i nie powstały większe ośrodki miejskie. Na prawym brzegu leży wieś Szczucin (most na Wiśle i połączenie kolejowe z Tarnowem), Baranów (1,5 tys. mieszk.) i Tarnobrzeg (ok.51 tys.), ośrodek górnictwa siarkowego, węzeł komunikacyjny i w ostatnich latach siedziba władz wojewódzkich, wreszcie przedmieścia położonego na lewym brzegu Sandomierza. Nowy most kolejowo-drogowy powstał powyżej Tarnobrzega na szerokotorowej linii kolejowej ze Śląska na Ukrainę. Mosty drogowy i kolejowy są pod Sandomierzem.

Podgórze Bocheńskie zaliczono do przykarpackiego fragmentu Kotliny Sandomierskiej, położonego pomiędzy Krakowem a doliną Dunajca i przylegającego na południu do progu pogórzy: Wielickiego i Wiśnickiego. Pod względem geologicznym jest to sfałdowany pod wpływem nacisku płaszczowin karpackich solonośny miocen, spiętrzony do wysokości 260-300 m i przykryty częściowo osadami czwartorzędu, w tym lessem.

Dolina Raby dzieli ten region na dwa człony: Wielicko-Gdowski i Wojnicki, do którego zaliczono również międzynecze Dunajca i Białej w pobliżu ich połączenia. W tych granicach Podgórze Bocheńskie zajmuje powierzchnię około 750 kmz. Sól mioceńska jest tu eksploatowana co najmniej od XI w., przy czym szczególne znaczenie uzyskały kopalnie soli w Wieliczce, gdzie powstała na kilku poziomach rozległa sieć podziemnych korytarzy i komór, obecnie uznanych za obiekty chronione. Zorganizowano również podziemne sanatorium dla ludzi chorych na astmę. Zarówno Wieliczka (ok.18 tys. mieszk.), jak i Bochnia (ok. 30 tys.) są miastami o starych tradycjach górniczych. Dalej ku wschodowi leży Brzesko (ok.17,5 tys.) z dużym browarem Okocim" i innymi zakładami przemysłowymi. Region jest dosyć gęsto zaludniony i uległ znacznemu przekształceniu antropogenicznemu. Prowadzi tędy ważny lądowy szlak z zachodu na wschód obecnie reprezentowany przez odcinek linii kolejowej i szosy z Krakowa do Tarnowa.

Płaskowyż Tarnowski zajmuje część Kotliny Sandomierskiej o powierzchni około 1000 km2 pomiędzy Niziną Nadwiślańską na północy, doliną dolnego Dunajca na zachodzie i doliną Wisłoki na wschodzie i jest lekko falistą równiną osiągającą wysokość od 200 do 260 m, rozciągniętą z zachodu na wschód około 40 km. Płaskowyż Tarnowski jest zbudowany z osadów morskich miocenu, na których zalegają gliny i piaski czwartorzędowe o miąższości 10-20 m.

Płaskowyż pochyla się łagodnie ku północy do równoległej do Wisły doliny Brenia na Nizinie Nadwiślańskiej, natomiast od progu Pogórza Ciężkowickiego oddziela go obniżenie pomiędzy Tarnowem a Pilznem (na wschód od doliny Wisłoki jego przedłużeniem jest tzw. Pradolina Podkarpacka). Lasów jest niewiele. Warunki klimatyczne dla rolnictwa korzystne, glebowe zróżnicowane, ale ze względu na małe uwilgocenie na ogół słabe. Gęstość zaludnienia w okolicach Tarnowa jest duża, natomiast w części wschodniej wynosi poniżej 100 mieszk./km2. Tarnów (ok. 122 tys. mieszk.), ośrodek przemysłowy, węzeł komunikacyjny i siedziba województwa, znajduje się na południowo-zachodnim krańcu tego regionu, na prawym brzegu dopływu Dunajca - Białej. W północnej części Płaskowyżu Tarnowskiego leżą małe miasta Dąbrowa Tarnowska (ok.11 tys.) i Radomyśl Wielki (ok. 1,5 tys.).

Dolina Dolnej Wisłoki (512.44) rozdziela płaskowyże: Tarnowski i Kolbuszowski. Pomiędzy Pilznem a Mielcem dolina rozszerza się od 3 do 10 km, przechodząc w rozległy stożek napływowy, zaliczony do Niziny Nadwiślańskiej. Długość tego odcinka doliny Wisłoki wynosi około 40 km, powierzchnia 320 kmz. Zaznaczają się tutaj dwa stopnie tarasowe: wyższy, piaszczysty z wydmami (na prawym brzegu rzeki) mający wysokości względne od 13 do 25 m oraz niższy, zalewowy, z licznymi starorzeczami.

U wylotu doliny Wisłoki z Pogórza Środkowobeskidzkiego, na prawym brzegu rzeki leży ośrodek przemysłowy Dębica (ok. 49 tys. mieszk.), a na granicy z Niziną Nadwiślańską, u nasady stożka napływowego Wisłoki - miasto Mielec (ok. 64 tys.) z dużymi zakładami przemysłu lotniczego. Obydwa miasta łączy linia kolejowa z Dębicy na szlaku podkarpackim do Tarnobrzega i Sandomierza. Podkarpacka droga samochodowa z Tarnowa do Rzeszowa odchyla się na odcinku Tarnów-Dębica od trasy linii kolejowej na południe i przechodzi przez miasto Pilzno nad Wisłoką u podnóża Pogórza Ciężkowickiego. Są trzy rezerwaty przyrody - dwa florystyczne - "Torfy" (11,7 ha) w gminie Czarna i "Słotwina" (3,3 ha) w gminie Pilzno oraz rezerwat torfowy.

Położenie:południowo-północna Polska

Wydobywane surowce:ropa naftowa,sól,siarka

Przemysł: Stalowa Wola-huta żelaza

Tarnobrzeg-wydobycie siarki.przem.chem.

Dębica-fabryka opon

Mielec-fabryka samolotów

Rzeszów-ZELMER

Sandomierz,Wieliczka,Łańcut,Bochnia

Powierzchnia:14.5tyś.km.

W obręb Kotliny Sandomierskiej wchodzą:

Nizina Nadwiślańska,Podgórze Bocheńskie,Płaskowyż

Tarnowski,Dolina Wisłoki,Równina Tarnobrzeska,

Płaskowyż Kolbuszowski,Pradolina Podkarpacka,

Podgórze Rzeszowskie,Dolina Sanu,Równina Bigorajska,Płaskowyż Tarnobgrodzki.

Podobne prace

Do góry