Ocena brak

Korzyści skali. Siły aglomeracyjne

Autor /piegus Dodano /05.05.2014

Lokalizacja przedsiębiorstw, rozwój miast i regionów oraz przepływy dóbr w skali krajowej i międzynarodowej zależą od kosztów produkcji oraz wymiany dóbr w różnych miejscach i obszarach. Miejsca i obszary, w których możliwa jest obniżka kosztów, przyciągają inwestorów. Z geograficznego punktu widzenia istotna jest obniżka kosztów związana ze wzrostem skali działalności gospodarczej. Wynikające z niej korzyści (efekty) nazywa się korzyściami (efektami) skali. Korzyści ska

li polegają na obniżeniu jednostkowych kosztów produkcji, wynikającym ze wzrostu rozmiarów produkcji. Występują one na różnych poziomach organizacji produkcji. Na poziomie przedsiębiorstwa produkującego jedno dobro koszty produkcji zmieniają się wraz ze wzrostem jej rozmiarów w ten sposób, że do pewnego punktu obniżają się. Kiedy jednak rozmiary produkcji przekraczają warunki sprzyjające obniżce, koszty zaczynają wzrastać. Linia kosztów jednostkowych przybiera kształt krzywej wypukłej ku dołowi. Korzyści skali mogą osiągać także przedsiębiorstwa wielozakładowe, produkujące różne towary i usługi w różnych miejscach. Korzyści osiągane na poziomie przedsiębiorstw zarówno jedno-, jak i wielozakładowych nazywa się korzyściami wewnętrznymi.

Oprócz korzyści wewnętrznych występują korzyści zewnętrzne, również przyczyniające się do obniżenia kosztów. Korzyści zewnętrzne polegają na poprawie efektów działalności wynikającej z koncentracji różnych przedsiębiorstw w tym samym miejscu. Powstają raczej dzięki przestrzennemu współwystępowa-niu niż organizacyjnej integracji. Mogą być związane ze specyfiką działalności przemysłowej i polegać na koncentracji w tym samym miejscu różnych przedsiębiorstw wytwarzających podobne produkty. Nazywa się je wtedy korzyściami lokalizacji. Mogą też być związane ze specyfiką miejsca i wynikać z możliwości korzystania z usług, które zależą nie od charakteru poszczególnej gałęzi przemysłu, lecz od miejscowej skali produkcji wszystkich gałęzi. Nazywa się je korzyściami urbanizacji. Nazwra ta nawiązuje do faktu, że korzyści takie wrystępują w miastach, zwłaszcza w dużych aglomeracjach miejskich. Przedsiębiorstwa znajdują tam usługi, których same nie mogły tworzyć lub też tworzyłyby je po zbyt wysokich kosztach. W wielkich miastach przedsiębiorstwa mogą się rozwijać efektywnie dzięki istnieniu zróżnicowanego rynku pracy, w tym pracy wysoko wykwalifikowanej, działalności banków, towarzystw ubezpieczeniowych, ośrodków naukowo-badawczych, węzłów sprawnego transportu i łączności. Odwrotną stroną zagadnienia malejących kosztów są wzrastające przychody.

Skala przedsiębiorstw nie może rosnąć nieskończenie. Kiedy przekracza ona rozmiary optymalne, pojawiają się ujemne efekty skali (niekorzyści). Przyczyna występowania tych ujemnych efektów ma źródło we wzrastających wymaganiach płacowych pracowników, wyczerpywaniu się rezerw technicznych i konieczności  instalowania nowych drogich urządzeń, komplikowaniu się problemów organizacyjnych i wzroście kosztów zarządzania, wzrastających kosztach rozszerzania lub poszukiwania nowych rynków zbytu. Ze wszystkich czynników przyczyniających się do wzrostu korzyści skali tylko finanse są odporne na pojawianie się ujemnych efektów wraz ze wzrostem skali.

Ujemne efekty zewnętrzne występują wówczas, gdy koszty nadmiernego skupienia (zatłoczenia, kongestii) zaczynają przewyższać korzyści koncentracji gospodarki. Przedsiębiorstwa dostosowują się do nowej sytuacji na różne sposoby. W wielkich miastach place pracowników są wyższe od średnich, toteż zmusza to przedsiębiorstwa o pracochłonnej produkcji do szukania nowych lokalizacji, w których płace są niższe. Wysokie ceny gruntów w śródmieściu, brak przestrzeni parkingowych, pogarszanie się jakości środowiska zmuszają przedsiębiorstwa do relo-kacji na obszary peryferyjne, do małych miast lub obszarów wiejskich. Przedsiębiorcy przemieszczają czasem przedsiębiorstwa, aby je zbliżyć do miejsc swego zamieszkania. Zyskują wtedy bezpośredni kontakt z firmą i z reguły korzystają z lepszego środowiska. Przemieszczaniu działalności gospodarczej sprzyjał rozwój transportu samochodowego. Z powodu mniej sztywnego układu dróg w porównaniu z układem Unii kolejowych otwierały się nowe przestrzenie dla działalności przemysłowej. Współcześnie większej swobodzie lokalizacyjnej sprzyja rozwój telekomunikacji i komputeryzacji.

W sprzyjających warunkach korzyści skali mogą się rozwijać od form wewnętrznych do zewnętrznych. Zachodzi to wówczas, gdy przedsiębiorstwo istnieje długo, rozwija się pomyślnie i zaczyna skutecznie konkurować na rynkach międzynarodowych. W literaturze jako przykład takiego przedsiębiorstwa (Berry, Con-kling, Ray 1993, s. 229) podaje się często firmę Koenig and Bauer (K&B). W 1818 roku firma ta przeniosła się z Anglii do Oberzell, w Bawarii, w Niemczech. Produkowała maszyny drukarskie. Stopniowo rozwijała się, osiągając korzyści skali związane ze specyfiką produktu i firmy. Jej rozwrój był impulsem dla postępu technicznego w przedsiębiorstwach współpracujących. K&B pomógł lokalnym producentom papieru w wytwarzaniu bardziej wytrzymałego papieru potrzebnego do tych maszyn drukarskich, a niemieckiemu przemysłowi chemicznemu w wytwarzaniu syntetycznego atramentu. Bardziej przedsiębiorczy pracownicy próbowali zakładać własne firmy w Wiedniu, te jednak po kilku przekształceniach przyłączyły się ponownie do K&B. Rosnące znaczenie przedsiębiorstwa w regionie może prowadzić do tworzenia szkół technicznych kształcących dla niego robotników i specjalistów. Przedsiębiorstwo może zyskać także ważny głos w administracji regionalnej i centralnej, a przez to wpływ na dbałość administracji o infrastrukturę społeczną niezbędną dla pracowników przedsiębiorstwa, a także na finansowanie badań w regionalnych uniwersytetach w celu utrzymania przewagi technologicznej i wysokiej jakości produktów. Rosnąca międzynarodowa reputacja regionu przyciągała przedsiębiorstwa dostawcze o światowej klasie. W 1980 roku siedziba zarządu firmy dostawczej przeniosła się z ze Stanów Zjednoczonych do Niemiec. Korzyści zewnętrzne osiągane przez firmę stworzyły bariery dla kapitału, który chciał założyć przedsiębiorstwa konkurencyjne w różnych regionach. Wskutek tego Niemcy przez 160 lat utrzymywały przewagę konkurencyjną w produkcji pras drukarskich. Na Niemcy przypada połowa światowego eksportu tych maszyn.

Wyjaśnienia tej dominującej pozycji należy szukać nie w przestrzennej dostępności czy koszcie surowców lub taniej sile roboczej. Osiągnięto to dzięki stworzonym wewnętrznym i zewnętrznym korzyściom skali, wzmacniającym się wzajemnie i ugruntowującym uprzywilejowaną pozycję lokalizacyjną.

Współcześnie zmienia się rola korzyści skali. Utrzymują się one nadal w gałęziach przemysłu wytwarzających na masową skalę jednolite lub podobne wyroby. Ich rola maleje w gałęziach o elastycznej specjalizacji, produkujących krótkie serie wyrobów. Taka zmiana w skali i organizacji produkcji dokonuje się pod wpływem różnicowania się potrzeb konsumentów. Przedsiębiorstwa muszą się nastawiać na zaspokajanie potrzeb mniejszych grup konsumentów o zmiennych gustach.

 

Podobne prace

Do góry