Ocena brak

KONTRREFORMACJA, ruch w kulturze XVI-XVIII w.

Autor /bolo000 Dodano /29.02.2012

KONTRREFORMACJA, ruch w kulturze XVI-XVIII w., będący odbiciem przemian światopoglądowych u schyłku epoki —» odrodzenia, w rozbitej wyznaniowo wskutek działań —» reformacji Europie, a jednocześnie stanowiący wyraz tendencji w polityce Kościoła kat., mających na celu zarówno reformę wewn. w łonie Kościoła, jak przywrócenie jego nadrzędnej roli w kulturze, przede wszystkim więc bezwzględne zwalczenie protestantyzmu. Tendencje te zostały utrwalone w uchwałach soboru trydenckiego (1545-63), budujących podstawy ideol. ruchu. Czołowymi szermierzami k. stali się działający od 1540 jezuici (Tow. Jezusowe), ogarniający swym szerokim programem zagadnienia ogólno kulturowe, a więc dziedziny wychowania, nauki, sztuki, literatury.

W Polsce pierwsze objawy k. przypadają na okres rozkwitu —» humanizmu renesansowego, toteż idą w parze z rozwojem indywidualizmu humanist., który w 2 poł. XVI w. często szukał oparcia w mistycyzmie i filozofii neostoickiej, nawracając do średniow. form wyrazu, np. w poezji rel. (hymny, misteria), prozie kaznodziejskiej i hagiografii. Założenia ideowe k. w Polsce formułowali wybitni humaniści, jak S. Hozjusz, który 1564 sprowadził jezuitów i ufundował im pierwsze kolegium w —» Braniewie, oraz M. Kromer. Ten początkowy, twórczy kulturalnie okres k., znajdujący oparcie w klimacie kryzysu kulturowego mijającej epoki (rozpad harmonijnego obrazu świata człowieka renesansu) i poszukiwaniach nowych form wyrazu w sztuce i literaturze (—» barok), pokrywał się w życiu społ. z jednoczesnym rozkwitem pol. tolerancji i aktywnością innowierców (konfederacja warsz. 1573, działalność F. Socyna i ukształtowanie się drugiego programu ideowego —» braci pol., powstanie —» Akademii Rakowskiej 1602); stan ten wpływał pobudzająco na szybką rozbudowę szkolnictwa jezuickiego i np. ośrodków drukarskich zakonu, a w piśmiennictwie podnosił poziom polemik rei. (do których ze strony obozu kat. stawali m. in. P. Skarga, Sz. Starowolski, K. i S. Warszewiccy, J. Wujek), literatury kaznodziejskiej (—» kazanie, —» postylle) i hagiografii (—» Żywoty świętych P. Skargi 1579), prowadził do ulepszania przekł. Biblii (—» biblie polskie), wśród których formą językowo-stylistyczną wyróżnił się przekł. J. Wujka.

Treści ideowe k. przekazywali w swej twórczości wybitni poeci wczesnego baroku - M. Sęp Szarzyński, S. Grabowiecki, piewcy ideałów rycersko-chrześcijańskich - P. Kochanowski, W. Kochowski i in. Polską k. cechowało daleko idące unarodowienie („sarmatyzacja") form i treści kultowych, łączących się niejednokrotnie z elementami rodzimego folkloru. Sięgała po nie często poezja rel. (K. Twardowski, S. Grochowski, J. Żabczyc). Wkrótce jednak kontrreformacyjne dążenie do podporządkowania Kościołowi myśli polit. i kultury nar., tłumienie swobody wypowiedzi i wolności sumienia - zahamowało rozwój życia umysłowego kraju. Zniszczenia wojenne i zaburzenia wewn. zniszczyły ośrodki kultury, uchwała sejmowa o wygnaniu arian 1658 i zaostrzenie kośc. cenzury represyjnej, a wprowadzenie prewencyjnej (indeksy ksiąg zakazanych) pozostawiło wiele wartościowych dzieł poza obiegiem czytelniczym (druk. na obczyźnie lub przechowywane w rkpsach), ustępując miejsca manierycznym okazom retoryki barokowej czy mnożącej się literaturze dewocyjnej. Ze stanu izolacji i kult. zacofania Polski wobec Europy w końcu XVII i w pierwszych dziesięcioleciach XVIII w. wydobyli kraj dopiero reformatorzy epoki —» oświecenia.

W. SOBIESKI Nienawiść wyznaniowa tłumów za rządów Zygmunta III, W. 1902; S. CZARNOWSKI Reakcja katolicka w Polsce w końcu XVI i na początku XVII wieku, w: Dzieła, t. 2, W. 1956; J. TAZBIR Święci, grzesznicy i kacerze. Z dziejów polskiej k., W. 1959; tenże Jezuici w Polsce do połowy XVII wieku, w: Szkice z dziejów papiestwa (zbiór.), wyd. 2 W. 1961; Państwo bez stosów, W. 1967; Wiek XVII, k., barok, red. J. Pelc, Wr. 1970 (tu studia T. Bieńkowskiego, Z. Ogonowskiego, J. Pelca); J. TAZBIR Arianie i katolicy, W. 1971; W. WEINTRAUB Tolerancja i nietolerancja w dawnej Polsce, „Twórczość" 1972 nr. 12.

Podobne prace

Do góry