Ocena brak

KONOPNICKA MARIA, Z WASIŁOWSKICH, pseud. Marko, Jan Sawa, Jan Waręż i in.

Autor /bolo000 Dodano /29.02.2012

KONOPNICKA MARIA, Z WASIŁOWSKICH, pseud. Marko, Jan Sawa, Jan Waręż i in., ur. 23 V 1842 w Suwałkach, zm. 8 X 1910 we Lwowie (pochowana tamże), poetka, nowelist-ka, pisarka dla dzieci, krytyk, publicystka, tłumaczka. Dzieciństwo (od 1849) i młodość spędziła w Kaliszu, 1855-56 uczyła się na pensji sakramentek w Warszawie, tam poznała E. Pawłowską, późniejszą Orzeszkową. W1862 poślubiła ziemianina J. Konopnickiego i zamieszkała w majątku Bronów pod Łęczycą. W końcu 1863 z mężem, zagrożonym represjami, wyjechała do Drezna, wróciła 1864. Po sprzedaży zrujnowanego Bronowa mieszkała w dzierżawionym folwarczku Gusinie; wychowując sześcioro dzieci, nie rezygnowała z intensywnego samokształcenia. Debiutowała wierszem W zimowy poranek („Kaliszanin" 1870), właściwym jednak startem poet. był cykl W górach (ogł. w „Tyg. Ilustr." 1876). W 1877 przeniosła się z dziećmi do Warszawy, gdzie mieszkała do 1890, publikując i dorabiając lekcjami. Od 1878 uczestniczyła w konspiracyjnych i jawnych akcjach społ., jak opieka nad więźniami polit., więźniami kryminalnymi; w działalności Czytelni dla Kobiet, w Kole Oświaty Ludowej. W 1882 wyjeżdżała do Austrii i Włoch (Wrażenia z podróży 1884), 1884 w Czechach poznała J. Vrchlickiego, z którym nawiązała korespondencję. W 1884-86 redagowała pismo dla kobiet —> „Świt", próbując zradykalizować jego program wywołała sprzeciw opinii zachowawczej i cenzury. Od 1890 przebywała m. in. w Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Włoszech, Francji, utrzymując stale kontakt z krajem, współpracując z wydawnictwami, prasą i organizacjami społ. 3 zaborów, m. in. z towarzystwami lud., komitetami pomocy dla wywłaszczonej ludności G. Śląska i Wielkopolski, Macierzą Szkolną, a także ze zrzeszeniami pol. na obczyźnie. Była współorganizatorką protestu opinii świat, przeciw prus. represjom wobec dzieci pol. we Wrześni (1901-02) i ustawom wywłaszczeniowym (m. in. 1908, gdy ogłosiła —> Rotę) oraz prześladowaniom unitów. W1902 w Krakowie i Lwowie odbyły się obchody 25-lecia pracy literackiej K.; 1903 otrzymała w darze nar. dworek w —> Żarnowcu pod Krosnem. W okresie 1905-07 przedostała się do Warszawy, by organizować, z W. Umińską i S. Sempołowską, pomoc dla uwięzionych i ich rodzin.

Pierwsze dziesięciolecie twórczości K. ugruntowało wśród współczesnych jej pozycję jako poetki, choć uprawiała już wówczas i in. dziedziny literatury. Fragmenty dram. Z przeszłości (1881), trzy serie Poezji (1881, 1883, 1887) wraz z włączonymi w dwie z nich —> Obrazkami, poemat —> Imagina (ogł. częściami od 1886, wyd. 1913), stały się ważnym zjawiskiem w literaturze okresu, bodźcem ostrych dyskusji ideowych. Podejmowały radykalne inspiracje światopoglądu romant. i wzorce romant. poetyki, sięgały do antyfeudalnych i wolno-myślnych dążności pozytywist., wypowiadały dramatyzm aktualnego bytu społeczeństwa, poddanego wewn. sprzecznościom, wyzutego z samodzielności państwowej. O swoistości poezji K, ujawnionej niemal od startu, zadecydowało zespolenie czynników na ogół rozdzielonych w literaturze ówczesnej. Romant. bunt przeciw więzom ograniczającym rozwój jednostek i społeczeństw, ambicja utrzymania wysokiego statusu poezji jako wypowiedzi prometejskiej i wieszczej, obrona praw wyobraźni oraz intensywna - nawet w porównaniu z romantykami - nobilitacja wartości poezjotwórczych folkloru, złączyły się w tym pisarstwie, nie zawsze zresztą udatnie, z tendencją perswazyjno-wychowawczą,  a niekiedy także z reportażową wiernością wobec realiów. Ta rozmaitość czynników współkształtujących wczesną poezję K. pozostała zjawiskiem trwałym w całym jej dorobku, jednakże ulegały one stopniowo rodzajowym i gatunkowym zróżnicowaniom. Najwcześniej skrystalizowaną dziedziną ujawniającą poet. indywidualność K. okazały się wiersze stylizowane na pieśni lud., obecne od chwili startu, najsilniej dominujące w serii II i III (m. in. cykle Wieczorne pieśni, —> Na fujarce, Z łąk i pól, Łzy i pieśni, Piosenki i pieśni, Po rosie, Pieśni bez echa), ale powstające do ostatnich lat twórczości. W miarę ewolucji dorobku poetyckiego K. ustaliła się w nim dominacja systemu sylabotonicznego, aczkolwiek formy sylabiczne występują w wielu fragmentach, a zwł. w utworach o zakroju epickim. Ok. 1890 pojawiły się w poezji K. nowe zainteresowania tematyczne - zwł. dziełami kultury eur. - oraz nowe sposoby nawiązań do tradycji: bibl. i romant., a także do współcz. poetyk symbolizmu i parnasizmu. Świadczą o tym m. in. stylizacje paraboliczne cyklu Z mojej Biblii, seria IV Poezji (1896), utwory w zbiorze Linie i dźwięki (1897), kompozycje sonetowe i balladowe w zbiorze Italia (1901), Drobiazgi z podróżnej teki (1903). Obok miar sylabotonicznych i sylabicznych wystąpiły tu epizodycznie zestrój e toniczne. W zbiorze Nowe pieśni (1905) powróciły stylizacje lud.; wiersze aforystyczne zawiera m. in. zbiór Głosy ciszy (1906). Obficie ukazywały się nadal wiersze dydakt. {Śpiewnik historyczny 1904, pseud. Jan Sawa) i okolicznościowe: apele, pobudki, odezwy (m. in. zbiór Ludziom i chwilom 1905, pseud. Jan Sawa). Próbami epickimi o inspiracjach romant. były m. in. poemat Przez głębinę (ogł. w całości 1907, podp. M.K. Jan Waręż), poświęcony losom unitów, oraz epos o losie chłopskich emigrantów —> Pan Balcer w Brazylii (1910).

Prozę nowelistyczną, beletryzowany reportaż uprawiała K. od 1882. Początkowo czerpała inspiracje z doświadczeń Prusa, Sienkiewicza, Orzeszkowej, nast. rozwinęła własne pomysły w dziedzinie małych form. Po debiutanckim zbiorze Cztery nowele (1888) już zbiór —> Moi znajomi (1890), a wkrótce Na drodze (1893, tu —> Mendel Gdański i —> Nasza szkapa), Nowele (1897), —> Ludzie i rzeczy (1898 tu —> Miłosierdzie gminy), —> Na normandzkim brzegu (1904), gromadzące znaczną część prozy K., ujawniły w rozległej skali indywidualny kunszt jej narracji i kompozycji. Koncentrując się, aczkolwiek nie wyłącznie (np. kronikarsko stylizowane nowele hist.: Z 1835 roku, ,,Nowa Reforma" 1890, cykl Powieści Sawy, powst. ok. 1892), na tematyce współcz., respektując wymogi poetyki realist. uprawiała K. różnorodne jej odmiany: szkice reportażowe (Za kratą 1886, Obrazki więzienne 1887-88), narracje wspomnieniowe, często operujące kontrastem widnokręgów dorosłego i dziecięcego opowiadacza, portretowe studia psychol., których dynamikę tworzy dramat wewn. postaci (Panna Florentyna w zbiorze Nowele); opowiadania o rozwiniętej fabule i rozbudowanych opisach środowisk. W formach tych ukształtowała typ narracji zapowiadający przyszłe przemiany prozy; autentycznie motywowany dialog opowiadacza-świadka z partnerem pełnoprawnym jako integralna osobowość; najczęściej jest nim postać z ludu.

Utwory K. dla dzieci, prozatorskie i poet., ogłaszane od 1884, eliminujące natrętny dydaktyzm, rozbudzające wrażliwość estet. odbiorców, łączące autentyzm i fantastykę, tonację żartu i powagi, były rewelacją w tej dziedzinie pisarstwa, inicjowały jej artyst. autonomię, wzbogacały jej zasoby gatunkowe, proponując wzorce liryki i pieśni, opowieści poet. i obrazków prozą. Do najtrwalszych osiągnięć K. w tej mierze należy poet. opowieść prozą i wierszem —> O krasnoludkach i sierotce Marysi (1896). Do dziś wznawia się też O Janku Wędrowniczku (1893) i Na jagody (1903).

Krytykę lit. (a także publicystykę społ.) uprawiała K. od 1881, początkowo na łamach „Kłosów", „Świtu", „Gazety Pol.", „Kuriera Warsz.", „Biblioteki Warsz.", nast. w wielu in. pismach. Do 1890 przeważały art. recenzyjne o tekstach współcz., pol. i obcych; znalazły się tu analizy i polemiki dotyczące m. in. twórczości Prusa, Orzeszkowej, Sienkiewicza, Dygasińskiego. Po 1890, obok studiów o literaturze i sztuce współcz., jak np. ,,Święto pokoju", dramat Gerharta Hauptmarma (1892), O Adamie Asnyku słów kilka (1897) przedr. w Szkicach (1905); O komedii bohaterskiej Edmunda Rostanda (1898),Krzyżacy"Henryka Sienkiewicza (1900, obie prace przedr. w: Trzy studia 1902), ogłosiła K. szereg ważnych prac o romantykach: Mickiewiczu, Słowackim, Lenartowiczu, B. Zaleskim. Wśród rozpraw o Mickiewiczu, obok zbeletryzowanych Portretów piórem (1898), przynoszących trafne sugestie biogr., wyróżnił się wartościami interpretacyjnymi zarys monogr. Mickiewicz, jego życie i duch( 1899); podobne walory ma esej poświęcony Słowackiemu: O ,,Beniowskim" (1909, przedr. w zbiorze pod tymże tyt. 1911).

Znaczną wartość lit. ma dorobek przekładowy K., poetycki i prozatorski: z niem. (m. in. K.A. Kortum, H. Heine, R. Hamerling, P. Heyse, G. Hauptmann), franc. (L. Ackermann, R. Sully-Prudhomme, A. Daudet, E. Rostand, E. Verhaeren), wł. (E. De Amicis, A. Negri, G. D'Annunzio), ang. (A.Ch. Swinburne), czes. (J. Vrchlicky, S. Cech) iin. Wyrazem wciąż trwającego szerokiego rezonansu społ. tej twórczości było założenie 1958 odrębnego —> Towarzystwa im. M. Konopnickiej, które zarówno czuwa nad ochroną pamiątek po poetce, jak inicjuje działania popularyzatorskie i badawcze. W Żarnowcu powstało 1957 muzeum K., w Suwałkach pomnik 1963 i muzeum 1973, w Warszawie pomnik 1966.

Poezje, oprac. J. Czubek, słowo wstępne H. Sienkiewicz, t.1-8 oraz t. 10, Kr. 1916 oraz 1925; Pisma wybrane, oprać. I. Śliwińska, S.R. Dobrowolski, t. 1-7, W. 1951-52; Poezje, oprac. A. Brodzka, wyd. 3 W. 1969 (wyd. 1 1963); Nowele, oprać. A. Brodzka, wyd. 3 t. 1-2, W. 1968 (wyd. 1 1962); Publicystyka literacka i społeczna, wybór, oprac, i wstęp J. Baculewski, W. 1968; Korespondencja, red. nacz. K. Górski, t. 1-4 (dalsze w przygotowaniu), Wr. 1971-75; Pisma zebrane, red. A. Brodzka, t. 1-4 (dalszę w przyg.), W. 1973.

PSB 13 (J. Baculewski); OLPIV 1 (A. Brodzka); Hołd M.K,Krytyka" 1902 z. 10; J. SŁOMCZYŃSKA M.K. Życie i twórczość, Ł. 1946; M. DŁUSKA Pod znakiem sylabotonizmu. Rzecz o wierszu K, w: Pozytywizm (zbiór.), cz. 1 Wr. 1950 i odb.; T. CZAPCZYŃSKI „Świt" pod redakcją M.K, Prace Polonist. 10 (1952); A. BRODZKA O nowelach M.K., W. 1958; taż M.K, wyd. 4 1975 Profile (wyd. 1 1961); M. SZYPOWSKA K„ jakiej nie znamy, wyd. 5 W. 1977 Ludzie Żywi (wyd. 1 1963); Śladami życia i twórczości M.K, red. J. Baculewski, wyd. 2 W. 1966 (wyd. 1 1963); K. i współczesny jej świat literacki, wstęp J. Cieślikowski, posłowie S. Szwalbe (zbiór), W. 1969; M.K. Materiały z sesji naukowej w 60 rocznicę śmierci poetki, red. K. Tokarzówna, W. 1972; Konopnicka wśród jej współczesnych (zbiór.) W. 1976.

Alina Brodzka

Podobne prace

Do góry