Ocena brak

Konflikty etniczne

Autor /jagoda89 Dodano /05.05.2012

Człowiek jest istotą społeczną. Musi żyć w grupie, z którą może się utożsamiać i wobec której pozostaje lojalny. Jednocześnie wszelka „inność" - czy to są różnice językowe, kulturowe czy tez odmienny kolor skóry - może wzbudzać nieufność i niechęć.

Termin „etniczny" oznacza wg słownika języka polskiego: „związany z przynależnością do jakiegoś narodu". Wyznacznikiem etniczności jest poczucie tożsamości oparte na wspólnej historii i tradycji. Świadomość narodową może dodatkowo wzmacniać wspólny język, wyznawana religia, rasa czy też status nadany przez określoną społeczność czy grupę.

Różni ludzie należą do wielu różnego rodzaju grup - rodziny, grup nieformalnych, narodu. Przynależność do pewnej społeczności daje poczucie bezpieczeństwa, a z drugiej strony każdy, kto znajduje się poza obrębem danej grupy, postrzegany jest - czasem nieświadomie - jako obcy. Upatruje się w nim potencjalnego wroga. Antagonizmy pomiędzy różnymi ugrupowaniami ujawniają się i narastają ze wzmożoną siłą szczególnie w okresach kryzysu. Mogą one w rezultacie doprowadzić do wybuchu konfliktów na tle narodowościowym, religijnym czy klasowym. Podobnie jak w przypadku wojen religijnych, konflikty etniczne są przeważnie niezwykle zaciekłe. Niebezpieczeństwo wybuchu konfliktu jest zawsze bardzo realne, gdy obok siebie żyje wiele narodowości mających odrębną kulturę i religię.

Masowe ruchy ludności

W historii ludzkości zapisanych jest wiele przykładów konfliktów na tle etnicznym. Już bowiem w czasach starożytnych doszło w Aleksandrii do demonstracji antyżydowskich, a w średniowieczu podczas zamieszek w Londynie zginęło wielu tkaczy flamandzkich. Jednakże nie były to konflikty na szeroką skalę.

Dopiero w ostatnich kilku stuleciach wraz z wykształceniem się nowoczesnego modelu państwa narodowego zaczęło narastać napięcie na tle etnicznym. Dotychczasowa struktura państwa, oparta głównie na związkach autonomicznych regionów, została zastąpiona scentralizowanym systemem rządów, co oczywiście miało ogromny wpływ na życie obywateli. Język stał się czynnikiem spajającym państwo, stąd też ten język, bądź jego odmiana, którą posługiwali się ludzie będący u władzy, przybrał charakter „oficjalny", jednocześnie społeczeństwu został narzucony jednolity model życia i system wartości. W niektórych państwach przemiany te dokonały się stosunkowo sprawnie i uwieńczone zostały sukcesem. Na przykład w Wielkiej Brytanii na początku XX wieku większość Szkotów i Walijczyków przyswoiła sobie angielski jako swój pierwszy język i przystosowała się do modelu społeczeństwa przemysłowego, w którym istniejące konflikty raczej nie miały charakteru narodowościowego. Także w Irlandii, która przez pewien czas również stanowiła część Wielkiej Brytanii, angielski stał się powszechnie używanym językiem, jednakże w tym przypadku czynniki religijne i historyczne stanowiły o zachowaniu poczucia tożsamości narodowej przez Irlandczyków, co w rezultacie doprowadziło do wielu ostrych konfliktów i wywalczenia niepodległości. Obecnie w Irlandii Północnej, wciąż pozostającej w granicach Wielkiej Brytanii, nadal mają miejsce waśnie na tle etnicznym.

W XIX wieku rozwój państw narodowościowych i ruchy nacjonalistyczne stworzyły nowy rodzaj świadomości wśród wielu grup etnicznych. Wraz z początkiem epoki romantyzmu wzrosło zainteresowanie martwymi językami, folklorem, pieśnią ludową, co w wielu przypadkach doprowadziło do odnowienia się poczucia odrębności. Niektóre działania mające na celu odrodzenie się ducha narodowego były prowadzone bardzo ostrożnie i w rezultacie nie przyniosły oczekiwanych efektów. Na przykład wielu zamożnych Czechów żyjących w cesarstwie austriackim, zgermanizo-wanych i przesiąkniętych kulturą austriacką, stało się zdeklarowanymi patriotami - lecz po rewolucji w 1848 roku nie potrafili oni zrozumieć nawet czeskich szyldów!

W XIX wieku idea państwa narodowego święciła największe tryumfy. Przykłady Niemiec i Włoch, którym udało się zjednoczyć, podsyciły dążenia narodowe nacji żyjących w ramach przestarzałego już systemu wielkich imperiów Europy, na przykład w Rosji obejmującej między innymi część Polski i Finlandię, w Turcji i w cesarstwie austriackim rozciągającym się na południowo-wschodnie obszary Europy.

Kres upadającym imperiom w Europie przyniosła w końcu I wojna światowa (1914-1918). Jedynie świetność Rosji nie przebrzmiała całkowicie - na miejsce dawnego imperium utworzono w 1923 roku komunistyczne państwo, Związek Radziecki, w którym czołową pozycję zajmował naród rosyjski. Podczas pokojowych konferencji po wojnie mapa Europy Wschodniej została wykreślona na nowo z uwzględnieniem zatwierdzonych przez zwycięskie kraje granic państw narodowych. W tej części Europy - w przeciwieństwie do obszarów Niemiec i Włoch - wiele narodów i grup etnicznych żyło często obok siebie na małym obszarze i niemożliwe było precyzyjne wykreślenie granic. Dodatkowym obciążeniem były względy polityczne i ekonomiczne, które należało wziąć pod uwagę przy ustalaniu wielkości i położenia geograficznego nowych państw. Na przykład do Czechosłowacji włączono górzyste tereny przygraniczne zamieszkane przez ludność niemiecką. Uznano to za niezbędne dla zabezpieczenia się przed Niemcami - i jak na ironię - ta sytuacja posłużyła potem III Rzeszy za pretekst do aneksji Czechosłowacji. Z kolei na wschodnich terenach II Rzeczypospolitej większość ludności dużych miast stanowili Polacy, a na wsiach więcej było Ukraińców, Litwinów lub Białorusinów. Przyłączenie do Polski Wilna, w którym większość mieszkańców posługiwała się językiem polskim spowodowało ostry konflikt z Litwą uważającą to miasto za swą historyczną stolicę.

W latach 20. i 30. wzajemne roszczenia o podłożu etnicznym uniemożliwiły państwom Europy Wschodniej utworzenie wspólnego frontu przeciwko Niemcom. Ekspansja nazistów prowadzona zaś była pod hasłami walki przeciwko Czechosłowacji i Polsce, w których rzekomo źle traktowano Niemców, i na podstawie doktryny głoszącej wyższość narodu niemieckiego nad innymi. Bezpośrednim następstwem tego był wybuch II wojny światowej. Mordy dokonywane przez hitlerowców w obozach zagłady na tak zwanych podrzędnych narodowościach jak Cyganie, Żydzi, Polacy czy Rosjanie są bez wątpienia najtragiczniejszym przykładem czystki etnicznej w nowożytnej historii.

Po zakończeniu wojny większość Niemców uciekła lub też została wypędzona ze Wschodniej Europy - w taki oto brutalny sposób „rozwiązany" został kolejny problem etniczny. Po przejęciu przez komunistów kontroli nad tą częścią świata znikły, a właściwie zostały stłumione, inne roszczenia i konflikty o charakterze narodowościowym.

Reżim komunistyczny nie dopuszczał bowiem żadnych żądań bądź sprzeciwów ze strony mniejszości etnicznych. Takie postępowanie było znamienne zwłaszcza w ZSRR dla czasów stalinowskich. Zresztą cały system polityczny państwa i faktyczne rządy jednej partii całkowicie wykluczały dopuszczanie do głosu mniejszości. Komunizm w założeniach miał mieć charakter internacjonali-styczny - czynnikiem istotniejszym od ludzkiej solidarności miała być przynależność do partii komunistycznej. Dzięki członkostwu w niej i dzięki przywilejom z tego wynikającym powstał silniejszy związek między rządzącymi a rządzonymi niż ten oparty na tożsamości narodowej.

Imperializm

Nie tylko w krajach komunistycznych tłumiono wszelkie roszczenia i napięcia etniczne - w podobny sposób koloniści europejscy postępowali z mniejszościami w innych częściach świata. Bardzo często w koloniach pełnomocnik rządowy na dany okręg sam rozstrzygał spory plemienne, jego słowo miało zatem moc prawną.

Nawiasem mówiąc, podziały etniczne zarysowujące się we współczesnej Afryce nadal opierają się na napięciach pomiędzy poszczególnymi szczepami (istnieją nawet teorie implikujące, że konflikty etniczne na Czarnym Lądzie są „prymitywniejsze" od problemów o podobnym charakterze występujących w cywilizacjach zachodnich).

System kolonialny doraźnie stłumił animozje etniczne, lecz stworzył także zarzewia konfliktów, które miały wybuchnąć w przyszłości, poprzez faworyzowanie tylko jednej lojalnej grupy i wykreślenie granic nowych państw, bez wzięcia pod uwagę czynników etnicznych. Przykładem może być Nigeria, w obrębie której żyły trzy główne grupy etniczno-religijne. Podziały między nimi spowodowały polityczną niestabilność, a ich bezpośrednim następstwem była krwawa wojna domowa (1967-1970), która wybuchła po secesji Biafry.

Podobne problemy występowały na Bliskim Wschodzie. Wybuch konfliktu zbrojnego między ludnością żydowską a arabską był prawie nieunikniony po deklaracji Balfoura z 1917 roku, na mocy której miał powstać autonomiczny dystrykt żydowski na terytorium Palestyny. W czasie podziału imperium osmańskiego zostały poczynione również pewne obietnice Kurdom, a później całkowicie o nich zapomniano. Ludność kurdyjska nieszczęśliwie znalazła się w granicach czterech państw - Turcji, Syrii, Iranu i Iraku - które tłumiły głosy żądające autonomii. Kurdowie prowadzili wojnę partyzancką aż do początku lat 90., ale bez powodzenia. Nawet po zwycięstwie wojsk ONZ nad Irakiem w wojnie w Zatoce Perskiej w roku 1991, rebelia Kurdów przeciwko reżimowi Saddama Husajna upadła.

Dekolonizacja

W trakcie procesów dekolonizacji po zakończeniu II wojny światowej, począwszy od podziału Indii w 1947 r., wybuchły na subkontynencie indyjskim konflikty etniczne. Do problemów o tym charakterze należą tam m.in.: antagonizm hindusko-muzuł-mański, opór Kaszmiru wobec władzy indyjskiej, status sikhów w Pendżabie, rebelia tamilska na Sri Lance. Konflikty o podobnym charakterze miały miejsce także w innych częściach Azji i w Afryce.

Konflikty etniczne w latach 80. były postrzegane jako problem, który dotyka głównie kraje rozwijające się. Możliwość ich rozwiązania w przyszłości upatrywano w edukacji, a także w rozwoju gospodarczo-przemysłowym państwa. Ten punkt widzenia zdawał się potwierdzać fakt, iż do najpoważniejszych napięć na tle etnicznym dochodziło właśnie na obszarach słabo rozwiniętych.

Upadek komunizmu

Iluzje o zgodnym współistnieniu różnych narodowości w obrębie państw komunistycznych szybko rozwiały się, gdy pod koniec lat 80. nastąpił początek rozkładu tego systemu. Republiki radzieckie, takie jak Ukraina, Gruzja, Azerbejdżan i Armenia, zaczęły ostro domagać się autonomii, a zanim jeszcze Związek Radziecki rozpadł się pod koniec 1991 roku, ujawniły się etniczne animozje, na przykład konflikt między ludnością azerską a armeńską o enklawę Górski Karabach. Wraz z upadkiem komunizmu wzmogły się antagonizmy etniczne -w Bułgarii wrogość wobec mniejszości tureckiej, a w Rumunii wobec węgierskiej, a także dyskryminacja Cyganów i Żydów. Jednakże zjawiska te nie miały tak wielkiego zasięgu w porównaniu z dezintegracją Jugosławii, a przede wszystkim z „etniczną czystką" i krwawą wojną domową, która miała tam miejsce pomiędzy Serbami, Chorwatami i muzułmanami.

W tym czasie pogłębił się także kryzys w byłych republikach radzieckich. Okazało się, że nowo powstałe niepodległe państwa same zostały postawione wobec problemu mniejszości narodowych, żyjących w ich granicach. Gruzja wdała się w walkę z Abchazami, którym zarzucono przyjęcie pomocy od Rosji. Z kolei przedstawiciele mniejszości rosyjskiej zamieszkującej Litwę i Estonię zostali niemalże pozbawieni praw obywatelskich. Oczywiście Rosja pozostaje bardzo opiekuńcza wobec swych ziomków i nie waha się użyć"swych wpływów, by ich chronić. Punktem zapalnym stała się Czeczenia - autonomiczny region, gdzie ludność muzułmańska wdała się w nierówną walkę z rosyjskimi siłami.

Wysoko rozwinięte kraje zachodnie także nie uniknęły konfliktów etnicznych, co podważa teorię o zależności między stanem gospodarki a występowaniem problemów o podłożu narodowościowym. Jednym z przykładów był konflikt z rdzennymi mieszkańcami Ameryki, Australii i Nowej Zelandii, którzy wyparci przed wiekami przez Europejczyków ze swych ziem, zaczęli o nie upominać się. Nawet na tych terenach, na których miejscowe władze były przychylnie do nich nastawione, moralna oraz prawna złożoność problemu skomplikowały sytuację.

Podobnego rodzaju ruchy miały miejsce wśród plemienia Mohawk i innych Indian kanadyjskich, choć nie stanowiły one większego zagrożenia integralności państwa. Bardziej obawiano się separatystycznych roszczeń francuskojęzycznej ludności zamieszkującej Quebec, która w federacji upatrywała zagrożenia swej autonomii. Obawy te rzeczywiście częściowo się potwierdziły, bowiem Kanada przeżywała w latach 80. kryzys konstytucyjny.

W październiku 1995 roku francuskojęzyczni Kanadyjczycy przegrali jednakże nieznaczną różnicą głosów referendum dotyczące oderwania się Quebecu od Kanady.

W Stanach Zjednoczonych sytuacja przedstawiała się nieco inaczej. Większość grup etnicznych zaakceptowała amerykański system polityczny, choć w niektórych środowiskach murzyńskich snuto marzenia o utworzeniu własnego państwa w Ameryce. Jednakże tradycyjny wizerunek USA przedstawiający kraj ten jako „wielki tygiel," w którym imigranci łatwo zatracają swoją tożsamość narodową, okazał się tylko częściowo prawdziwy. Wielu grupom narodowościowym, jak Irlandczycy, istotnie udało się zasymilować, lecz inne społeczności - Murzyni, Włosi i Latynosi pozostali na uboczu, żyjąc w „gettach" w wielkich miastach. Dla nich amerykański mit sukcesu zdawał się być iluzją. W latach 80. i 90. doszło zaś do tylu starć i zamieszek między grupami etnicznymi, że były powody do poważnego zaniepokojenia. I choć segregacja rasowa należy w USA już do przeszłości, to jednak w społeczeństwie amerykańskim pozostało wiele ukrytych uprzedzeń.

Tania siła robocza

Zapotrzebowanie na tanią siłę roboczą skłoniło rządy niektórych państw europejskich, począwszy od lat 50., do otwarcia granic dla imigrantów. Początkowo imigranci zaczęli napływać z Karaibów do Wielkiej Brytanii, z Afryki Północnej do Francji, i z Turcji do Niemiec Zachodnich. Dzięki związkom kolonialnym wielu osobom z tzw. nowej fali imigrantów umożliwiono osiedlenie się w Wielkiej Brytanii i Francji, lecz w Niemczech byli jedynie tzw. Gastarbeiterami, bez prawa stałego pobytu. Proces asymilacji w nowej ojczyźnie nie przebiegał łatwo i szybko, a potomków przybyszy nawet w drugim lub trzecim pokoleniu nadal określa się mianem „imigrantów". W okresach kryzysu gospodarczego i bezrobocia to właśnie przedstawicieli mniejszości etnicznych oskarża się o zabieranie miejsc pracy „rdzennym" obywatelom. Niektóre partie prawicowe próbują zręcznie wykorzystać sytuację -jednakże ich sukces jest krótkotrwały.

Jeszcze większe problemy związane były z sytuacją uchodźców. W 1997 roku opuściło swój kraj szacunkowo 16,2 miliona ludzi, a dalsze 30 milionów zmuszonych było do zmiany miejsca swego pobytu w granicach ojczystego kraju. Strach przed zalewem falą uchodźców, która w rezultacie groziła pojawieniem się problemów gospodarczych, skłonił rządy do zmiany polityki imigracyjnej. Wprowadzono mianowicie rozdział między uchodźcami wojennymi i politycznymi represjonowanymi w swej ojczyźnie a imigrantami, którzy opuszczali kraj jedynie z powodów ekonomicznych, co nie zostało uznane jako wystarczający powód do otrzymania pozwolenia na pobyt stały. W Niemczech, które do tej pory borykają się z kosztami zjednoczenia, doszło do wielu ataków na obcokrajowców, m.in. zamachów bombowych. Mimo iż incydenty te zostały potępione przez władze, to jednak głównym ich skutkiem było zaostrzenie prawa imigracyjnego.

Obawy krajów europejskich

Rozluźnienie kontroli granicznej między krajami Unii Europejskiej, a także łatwość podróżowania w dzisiejszym świecie, wywołuje w wysoko rozwiniętych, bogatych państwach strach przed napływem niepożądanych imigrantów.

Pojawiły się obawy przed napływem fali przybyszów z gospodarczo i politycznie niestabilnych państw Afryki Północnej i byłego ZSRR. Panujące w społeczeństwie nastroje strachu i ogólnego niezadowolenia usiłują wykorzystywać ugrupowania nacjonalistyczne, zwłaszcza w okresie gospodarczej recesji, kiedy „obcy" mogą posłużyć za kozła ofiarnego. Czas pokaże, czy wraz z nasilającym się procesem politycznej i gospodarczej integracji Europy zmieni się wśród wielu narodów rozumienie pojęcia tożsamości. Póki co - problem odrębności etnicznej i nacjonalizmu pozostaje otwarty.

POSTACI HISTORYCZNE - Martin Luther King Jr

Martin Luther King Jr (1929-1968) zapisał się w historii jako bojownik o równouprawnienie i sprawiedliwość dla wszystkich ludzi bez względu na kolor skóry. Urodzony w Atlancie, studiował na Uniwersytecie w Bostonie, a w 1947 roku przyjął święcenia kapłańskie i został pastorem kościoła baptystów. W roku 1955 King uczestniczył w akcji zorganizowanej przez ludność murzyńską przeciwko segregacji rasowej. W pamięci zapisała się szczególnie jego mowa rozpoczynająca się od słów: „Mam marzenie...", w której zawarł swoją wizję przyszłości wolnej od uprzedzeń rasowych. W roku 1964 otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. 4 kwietnia 1968 roku został zamordowany w Memphis.

POSTACI HISTORYCZNE - Jean Marie Le Pen

Jean Marie Le Pen (ur. 1928) - skrajnie prawicowy polityk francuski, odznaczony za udział w wojnie w Indochinach będącej początkiem końca panowania Francji w koloniach. W latach 1958-1962 Le Pen zasiadał w Zgromadzeniu Narodowym jako niezależny deputowany. W 1972 r. został przywódcą nowo powstałego Frontu Narodowego, zręcznie wykorzystując niechęć Francuzów do Algierczyków i innych obcokrajowców. W 1986 roku partia ta zaczęła swój wyścig po władzę, a dwa lata później poparcie dla Le Pena osiągnęło szczyt, kiedy stanął on do wyborów prezydenckich uzyskując ponad 14% głosów w pierwszej rundzie. W wyborach do rad samorządowych w 1995 roku trzykrotnie zwiększyła się liczba radnych w z ramienia Frontu Narodowego do 1075.

Podobne prace

Do góry