Ocena brak

KOŃCOWY OKRES FILOZOFII ŚREDNIOWIECZNEJ (OKRES KRYTYKI ŚREDNIOWIECZNEJ, XIV W.)

Autor /Mati123 Dodano /31.05.2011

1. przyczyny powstania nowego okresu. W XIV w. warunki pracy filozoficznej pozostały mniej więcej te same, jakie wytworzyły się w XIII wieku, a nawet stało się już kanonem, co wówczas było jeszcze nowością. Nowych źródeł już nie pozyskano; nauka dalej koncentrowała się w uniwersytetach i uprawiana była przez zakony; Paryż i Oksford, dominikanie i franciszkanie szli nadal na czele ruchu; regulamin studiów i formy wykładów nie uległy zmianie, suma i komentarz do Sentencji Lombarda były wciąż główną postacią pracy naukowej.

A jednak od początku XIV w. dokonała się przemiana w trybie filozofowania. Nie była spowodowana przez warunki zewnętrzne, była wynikiem wewnętrznego rozwoju filozofii. Zdolność filozoficznej konstrukcji wyczerpała się po wysiłku XIII w. Potrzeba ujęcia wiedzy w system została nasycona, zasadnicze typy chrześcijańskiej filozofii były już uformowane. A typy to były różnorodne: na podstawie bardziej realistycznej, empi­rycznej, intelektualnej i znów na bardziej idealistycznej, apriorystycznej i uczuciowej. Nowych systemów scholastyka już nie potrzebowała i nie wydała; uwagę badaczy pochło­nęły inne zagadnienia i praca filozoficzna poszła innym torem.

2. via antiqua. Część pracy filozoficznej szła wprawdzie i teraz na konserwację i częś­ciową rozbudowę dawnych systemów. To była via antiąua, czyli „stara filozofia", upra­wiana w kilku szkołach dawniejszej daty, przede wszystkim w dwóch wielkich szkołach: tomistów i skotystów, które od XIV w. rozrosły się niepomiernie i liczyły rzesze zwolenni­ków. Doktryny filozoficzne tych szkół pozostawione były przez twórców w formie doj­rzałej, uczniom pozostała rola bierna, więcej bronili ich, niż je rozwijali; ponieważ treść doktryn była ustalona, zajmowali się głównie ich formą, wysubtelniali i przesubtelniali swe narzędzia logiczne. Wytworzyła się formalistyka logiczna, prześciganie się w subtelnych dystynkcjach. Późniejsze wieki uważały tę formalistykę za istotę scholastyki, podczas gdy ona była jej objawem schyłkowym.

3. via moderna. Inną drogą poszły samodzielne umysły epoki: drogą krytyki. Ruch krytyczny, długo tamowany, bo obcy konstrukcyjnym dążeniom scholastyki, tym silniej wystąpił obecnie. Istotnym zamierzeniem postępowych filozofów było teraz nie budo­wanie teorii, lecz sprawdzanie ich podstawy. Ruch ten powstał w następnej zaraz po Szkocie generacji, w samym początku XIV w., jednocześnie w różnych środowiskach, wśród dominikanów i franciszkanów, w Paryżu i Oksfordzie.

W krytyce wyładowały się te dąż­ności, które hamował dotychczasowy rozwój scholastyki: scholastyka z natury rzeczy pracowała na podłożu dogmatyzmu, racjonalizmu i realizmu pojęciowego, z krytyką zaś związały się tendencje sceptyczne, antyracjonalistyczne i antyrealistyczne. Ruch ten stworzył nowy obóz filozoficzny: „nową szkołę", czyli via moderna. Był to trzeci wielki obóz na schyłku scholastyki, z którym tylko tomizm i skotyzm mogły się równać pod względem rozpowszechnienia i znaczenia. Doktryna tego obozu bywa nazywana „nominalizmem", od jednej z wyznawanych przezeń teorii, lub „okhamizmem", od nazwiska najwpływowszego przedstawiciela; może jednak najbardziej odpowiednia jest nazwa „średniowiecznego krytycyzmu".

4. negatywne i pozytywne wyniki nowej filozofii. Nowa filozofia podważyła podstawy, na których wznosiła się scholastyka. Misterna konstrukcja scholastyki została rozbita siłami, które scholastyka sama wydała; upadek jej nastąpił w wyniku jej własnego rozwoju, jeszcze w pełni średniowiecza, zanim obce siły w czasie Odrodzenia zwróciły się przeciw niej. Nowa filozofia średniowieczna zachowała formy zewnętrzne starej scho­lastyki, ale zmieniła jej zamierzenia i charakter; była już połowicznie tylko scholastyką. Metodą scholastyczną krytykowała doktryny scholastyczne. Spowodowała schyłek scho­lastyki; wszakże schyłek scholastyki nie był schyłkiem średniowiecznej filozofii, która wydała jeszcze wiele świetnych umysłów i myśli nowego, niescholastycznego typu.

Ruch, który dokonał tego rozkładowego dzieła, znalazł jednakże ujście pozytywne: w szczegółowej pracy naukowej. Wiek XIV, który zaniedbał filozoficzne konstrukcje, rozwinął i autonomicznie potraktował nauki specjalne, zwłaszcza przyrodnicze, jak fizyka i astronomia, a także ł humanistyczne, jak ekonomia. W zakresie tych nauk scholastycy nowej szkoły dokonali rzeczy doniosłych: myśli, które uchodzą za najważniejsze zdoby­cze nowoczesnej kultury, powzięli jeszcze na parę wieków przed Odrodzeniem.

5. trwanie okresu. Okres, rozpoczęty w XIV w., trwał do końca średniowiecza, czyli do chwili, kiedy Odrodzenie wysunęło swe nowe hasła. Trwał zatem przez dwa stulecia, do końca XV w., a tylko we Włoszech przemiana nastąpiła wcześniej, już w pierwszej połowie XV w. Okres ten przeszedł dwie fazy. Pierwsza połowa XIV w. była filozoficznie bujna i twórcza. Wtedy powstały nowe idee i via moderna stworzyła nie tylko podstawy, ale wyciągnęła z nich najradykalniejsze konsekwencje. Natomiast koniec XIV w., a zwłasz­cza w. XV był już czasem stagnacji: nominalizm, niedawno jeszcze rewolucyjny i żywy, przestał się rozwijać i stał się kanonem szkolnym, tak samo jak tomizm i skotyzm. W tym okresie stagnacji Odrodzenie zastało scholastykę: to uczyniło jego triumf tak łatwym.

6. rozrost terytorialny. W ostatnim okresie scholastyki powstały liczne wszechnice i środowiska naukowe, i terytorium, na którym uprawiano filozofię, rozszerzyło się wy­bitnie. Z początku Paryż i Oksford były bez współzawodnictwa; ale w drugiej połowie XIV w. powstały ważne ośrodki uniwersyteckie: Kolonia, Wiedeń, Heidelberg, Praga czeska, Kraków. Do panujących dotąd w nauce Francji i Anglii przyłączyły się kraje germańskie i słowiańskie. Dla Polski i dla Czech ostatni okres scholastyki był pierwszym okresem filozofii. Włochy nie były w tej epoce czynnikiem twórczym; ale idee stworzone w Paryżu i Oksfordzie dostały się do Włoch i tam, zwłaszcza w Padwie, przechowały się długo.

7. szkoły. Końcowy okres średniowiecznej filozofii obejmował sześć głównych prą­dów. Z nich cztery należały do via antiąua: tomizm, skotyzm, awerroizm i augustynizm; krytycyzm zaś i mistycyzm stanowiły via moderna.

A) Tomizm miał w tym okresie wiele ośrodków i wielu przedstawicieli, zwłaszcza wśród dominikanów. Ośrodek najważniejszy miał w uniwersytecie w Kolonii, choć właśnie tam w XV w. pewna część szkoły wypowiedziała się za doktryną Alberta Wielkiego i, jak on, wzmocniła czynniki neoplatońskie wobec perypatetyckich.

B) Skotyzm miał również zastępy zwolenników, najwięcej wśród franciszkanów i po­czątkowo najwięcej w Anglii. Słynnymi jego przedstawicielami w początku XIV w., gdy kształtowały się nowe idee, byli Franciszek de Mayronis (zm. 1325) i Tomasz Bradwardine (ok. 1290-1349).

C) Augustynizm miał również obrońców, między innymi oksfordzkiego francisz­kanina, Jana Rodingtona, który działał na początku XIV wieku.

D) Awerroizm łaciński pomimo zakazów nie wygasł. Szkoła awerroistów istniała przede wszystkim w Paryżu, a poza tym w Oksfordzie i w Padwie. Paryska szkoła miała słynnego przedstawiciela w Janie z Jandun (zm. 1328), który dał awerroizmowi zwrot jawnie antykościelny, a nawet antyreligijny, i ostatecznie zmuszony był zbiec z Paryża i szukać schronienia na dworze walczącego z papiestwem Ludwika Bawara. W Oksfordzie niektórzy filozofowie, jak kardynał Fitz Ralph i karmelita Jan Baconthorp (zm. 1346), usiłowali zbliżyć awerroizm do myśli chrześcijańskiej. Szkoła padewska, która wydała między innymi Pawła z Wenecji, przetrwała najdłużej, aż po wiek XVII.

Dwie mniejsze szkoły - augustynistów i awerroistów - wielokrotnie zbliżały się do nowych prądów, podczas gdy tomizm i skotyzm zostały zawsze typową via antiąua.

E) Krytycyzm, prąd szeroki i wielorako rozgałęziony, miał najwpływowszego przed­stawiciela w Ockhamie.

F) Mistycyzm, który w tej epoce rozwijał się najbujniej w Niemczech, wydał przede wszystkim Eckharta.

Dwa ostatnie prądy wprowadziły nowe idee do filozofii średniowiecznej i będą rozwa­żone szczegółowiej.

Podobne prace

Do góry