Ocena brak

Koncepcja salutogenetyczna stresu A. Antonovsky'ego

Autor /Konstancjusz Dodano /23.02.2012

 

Antonovsky opierając się na założeniu braku dychotomicznego podziału na zdrowie/chorobę w to miejsce proponuje pojecie kontinuum zdrowia-choroby - odnoszące się zarówno do sfery psychicznej, jak i somatycznej. Zakłada się, że brak homeostazy i uporządkowania jest normalnym stanem rzeczy dla organizmu ludzkiego. Przedmiotem badania jest tu nie choroba, lecz zdrowie „w ogóle" oraz wzajemne relacje między stresem i mechanizmami przystosowawczymi. Przy czym, jak stwierdza Antonovsky: „U podstaw orientacji salutogenetycznej leży założenie że, organizm ludzki z natury swej znajduje się w stanie heterostatycznego braku równowagi".

Antonovsky czynniki, od których zależy radzenie sobie ze stresem nazwał Uogólnionymi zasobami odpornościowymi (GRRs) są to fizyczne i biochemiczne (odporność), materialne (pieniądze), poznawcze i emocjonalne (wiedza, intelekt, osobowość), związane z wartościami, postawami i relacjami interpersonalnymi oraz makrosocjokulturowe - właściwości jednostki (przy należność do grupy, społeczności), które umożliwiają skuteczne unikanie lub przezwyciężanie wielu różnych stresorów. Czynnikiem wspólnym dla tych właściwości, ułatwiającym utrzymanie się w pobliżu bieguna zdrowie jest poczucie koherencji SOC)- to określony sposób postrzegania świata jako zrozumiałego, sterowalnego i sensownego.

Taki sposób widzenia świata kształtuje się w toku doświadczenia życiowego, które z kolei zależy od dostępnych jednostce ogólnych rezerw odpornościowych (GRRs). Im większe ogólne zasoby odpornościowe, tym bardziej spójne i korzystne doświadczenia życiowe i tym silniejsze poczucie koherencji.

Silne SOC jest determinantem zdrowia, czynnikiem salutogeneycznym. Tak rozumiane poczucie koherencji jest określane jako „orientacja dyspozycyjna" powiązana z kontekstem społeczno-kulturowym.

Podstawowe twierdzenia:

a) wzorce wychowawcze, role społeczne, przypadek i różne czynniki specyficzne dla jednostki determinują jej GRRs;

b) GRRs dostarczają jednostce spójnych i sensownych, znaczących doświadczeń życiowych;

c) doświadczenia życiowe kształtują poczucie koherencji;

d) wszechobecne czynniki stresujące wywołują u człowieka stan napięcia

e) silne poczucie koherencji powoduje, że bodźce spostrzegane są nie jako stresory, a w razie potrzeby jednostka mobilizuje GRRs, które ma do dyspozycji;

f) zmobilizowane zasoby odpornościowe wchodzą w interakcję ze stanem napięcia i nie dopuszczają do stresu;

g) skuteczne opanowanie napięcia pozwala jednostce utrzymać się w pobliżu bieguna „zdrowie" na kontinuum zdrowia-choroby.

Składnikami poczucia koherencji są:

a) Poczucie zrozumiałości, które odnosi się do stopnia „w jakim człowiek spostrzega bodźce, z którymi się styka, napływające ze środwiska zewnętrznego i wewnętrznego, jako sensowne poznawczo, jako informacje uporządkowane, spójne, ustrukturowane i jasne, a nie jako szum - czyli informacje chaotyczne, nieuporządkowane, losowe, przypadkowe, niewytłumaczalne" Człowiek o silnym poczuciu zrozumiałości spodziewa się, że bodźce, z którymi zetknie się w przyszłości będą przewidywalne, lub w najgorszym przypadku oczekuje, że kiedy jakiś bodziec go zaskoczy, będzie go mógł do czegoś przyporządkować i wyjaśnić. Nie ma tu różnicy, czy dany bodziec jest pożądany czy nie. Nawet jeśli jest to wyjątkowo bolesne przeżycie człowiek potrafi w nim dostrzec jakiś sens.

b) Poczucie zaradności definiuje następująco: ,jest to stopień, w jakim człowiek spostrzega dostępne zasoby jako wystarczające, by sprostać wymogom, jakie stawiają bombardujące go bodźce". Dostępne zasoby to zarówno zasoby, którymi człowiek sam zawiaduje, jak i te, którymi dysponują bliscy (małżonek, przyjaciele) lub inni uprawnieni (Bóg, historia), którym ufa. Czł. o silnym poczuciu zaradności nie czuje się ofiarą losu ani nie ma poczucia, że życie obchodzi się z nim niesprawiedliwie. Gdy zdarzy się coś przykrego, człowiek umie sobie z tym poradzić i nie rozpacza bez końca.

c) Poczucie sensowności, to „stopień, w jakim człowiek czuje, że życie ma sens z punktu widzenia emocjonalnego, że przynajmniej część problemów i wymagań jakie niesie życie, warta jest wysiłku, poświęcenia i zaangażowania, jest czymś mile widzianym, a nie obciążeniem, którym człowiek wolałby się nie obarczać".

Osoba o silnym poczuciu sensowności zawsze ma jakieś ważne dla siebie dziedziny życia, coś, co ją żywo obchodzi i na czym jej zależy osoby takie postrzegają całe swoje życie czy wybrane jego obszary jako warte zaangażowania emocjonalnego, uważają więc, że podejmowanie działania i inwestowanie wysiłku ma sens. Z własnej woli chętnie podejmują wysiłek w sprawach spostrzeganych jako sensowne, nie traktują zadań stawianych im w życiu jako narzuconego z zewnątrz obciążenia przyjmowanego z konieczności, lecz uważają je za wyzwanie.

Ten ostatni wymiar poczucia koherencji Antonovsky uważa za najważniejszy, ponieważ bez poczucia sensowności pozostałe dwa składniki mc będą trwałe. Kolejnym pod względem wagi składnikiem jest poczucie zaradności, Poczucie koherencji obejmuje pewien obszar istotny dla życia i rozwoju człowieka. U różnych osób obszar zjawisk zawarty w obrębie granic będzie różny. Antonovsky uważa, że następujące cztery dziedziny życia powinny znaleźć się w obszarze granicznym: - własne życie emocjonalne, - relacje z najbliższym otoczeniem, główny przedmiot działalności życiowej, - zagadnienia egzystencjalne (śmierć, osamotnienie, nieuniknione porażki).

Osoba o silnym poczuciu koherencji potrafi przesuwać granice ważnego dla niej obszaru, na stałe lub przejściowo, unikając w ten sposób stresu. Zawężanie granic w pewnych sytuacjach pozwala uniknąć przeciążenia (np. zjawisko emigracji wewnętrznej w określonych warunkach społeczno-historycznych), natomiast ich rozszerzenie pozwala uniknąć deprywacji sensorycznej i stresu z niedostatecznego obciążenia w innych warunkach.

Antonovsky dokonał rozróżnienia na silne i sztywne poczucie koherencji. Ludzie o sztywnym poczuciu koherencji blokują dostęp do nowych informacji, aby posiadana wiedza była dobrze uporządkowana, spójna. Ludzie o silnym poczuciu koherencji starają się równoważyć zasady i strategie, informacje posiadane i potencjalne. Wierzą, że nowe informacje można wykorzystać w sposób sensowny.

Stresor według Antonovsky'ego to element wprowadzający do systemu entropię, czyli takie doświadczenie życiowe, którego cechą charakterystyczną jest brak spójności, niedociążenie lub przeciążenie oraz brak udziału w podejmowaniu decyzji". Stresory według Antonovsky'ego można podzielić na rodzaje:

- Stresory przewlekłe to zjawiska uporczywego lub nasilającego się braku, warunki trwałej straty lub deprywacji oraz ciągły niedobór zasobów lub możliwości pełnienia określonej roli. 

- Stresorowe zdarzenia życiowe to ważne wydarzenia życiowe, które są ograniczone czasowo i przestrzennie, takie jak: śmierć współmałżonka, rozwód, zwolnienie z pracy, dokonania osobiste itp. Ważne jest nie samo zdarzenie, lecz jego liczne konsekwencje, które wiążą się z napięciem.

Wpływ tych zdarzeń pozytywny lub negatywny na zdrowie osoby zależy od tego czy jej poczucie koherencji jest silne czy słabe. Istotnym elementem koncepcji stresu jest założenie Antonowskiego, że nie ma gotowych ani zautomatyzowanych reakcji adaptacyjnych do wymogów jakie stawiają pojawiające się w życiu Stresory.

Rola poczucia koherencji w radzeniu sobie ze stresem.

Wg Ant. wszechobecne stresory wywołują u czł. stan napięcia. Wysokie poczucie koherencji sprawia, że odbierane bodźce nie są spostrzegane jako stresory, a w razie potrzeby mobilizowane są ogólne zasoby odpornościowe, którymi dysponuje jednostka. Ogólne zasoby odpornościowe w interakcji ze stresorem nie dopuszczają do powstania stresu.

Można więc przypuszczać, że osoby o silnym poczuciu koherencji, świadome i akceptujące swoje emocje rzadko stosować będą nieefektywny styl radzenia sobie ze stresem skoncentrowany na emocjach, częściej będzie je charakteryzował racjonalny styl skoncentrowany na zadaniu.

Do góry