Ocena brak

KONARSKI STANISŁAW (imię zakonne; imię chrzestne Hieronim)

Autor /bolo000 Dodano /29.02.2012

KONARSKI STANISŁAW (imię zakonne; imię chrzestne Hieronim), ur. 30 IX 1700 w Żarczycach (Kieleckie), zm. 3 VIII 1773 w Warszawie, pedagog, pisarz polit., poeta. Pijar od 1715, praktykę nauczycielską (i okolicznościową twórczość łac., która posłużyła mu później za przykład zepsucia języka i stylu) rozpoczął już podczas nauki w studium zakonnym w Podolińcu; od 1722 uczył retoryki w kolegium warszawskim. Od 1725 studiował w słynnym pijarskim Collegium Nazarenum w Rzymie, gdzie 1727-29 wykładał retorykę; przebywając 1729-30 dla pogłębienia studiów we Francji, Niemczech i Austrii, miał możność poznać najlepsze szkoły eur. i porównać je z zacofanym szkolnictwem w Polsce. Po powrocie, zachęcony przez J.A. Załuskiego, przystąpił do pracy nad publikacją pełnego zbioru praw pol. od statutów wiślickich; t. 1 tej edycji, zw. Volumina legum, ukazał się z przedmową K. 1732, zakres jego współpracy z t. 2-6 (1733-39) jest przedmiotem dyskusji. Na 1. 1733-39 przypada ożywiona działalność K. jako stronnika S. Leszczyńskiego (m. in. jeździł do Francji, wydał parę aktualnych broszur); 1736-38 był też nauczycielem w kolegiach w Krakowie i Rzeszowie. Przeniesiony 1739 do Warszawy, otworzył 1 IX 1740 —> Collegium Nobilium (kierował nim do 1756), zapoczątkowując proces odrodzenia oświaty w Polsce. Walkę K. o reformę szkół pijarskich z elementami zachowawczymi we władzach zakonu w kraju i w Rzymie zakończyło 1754 papieskie zatwierdzenie Ustaw dla pijarów pol. (Ordinationes Visitationis Apostolicae cz. 1-5 1753-54; przekł. pol. pt. Ustawy szkolne 1925), których K. był gł. autorem.

Działalność reformatorską wspierał własnym piórem. Doceniając rolę słowa jako oręża polityków w życiu publ. i publicystyce, zaatakował jezuicką szkołę wymowy w rozprawie —> De emendandis eloąuentiae vitiis (1741), której kontynuacja, zgodnie z przekonaniem K. o ścisłym związku retoryki z logiką, nosiła tytuł De arte bene cogitandi ad artem dicendi bene necessaria (cz. 1-3 1767; przekł. pol. fragm. O sztuce dobrego myślenia koniecznej do sztuki dobrej wymowy 1955); przyświecający mu ideał wychowawczy zarysował w mowie De viro honesto et bono cive ab ineunte aetate formando (1754; przekł. pol. Mowa o kształtowaniu uczciwego człowieka i dobrego obywatela 1955); 1741 wydał wielokrotnie wznawianą gramatykę łac. (przekł. pol. 1759), która zastąpiła osławionego Alwara. Dla —> teatru szkolnego, do którego przykładał wielką wagę i który gruntownie zreformował, opierając repertuar na franc..dramaturgii klasycyst. (unowocześnił też inscenizację), tłumaczył Ottona P. Corneille'a (1744) oraz, wspólnie z A. Orłowskim, Zairę i Alzyrą Woltera, Attalięi EstherJ. Racine'a; był też autorem oryginalnej —> Tragedii Epaminondy (wyst. 1756). Znaczna część działalności K. jako pisarza wiąże się z aktualnymi wydarzeniami i problemami polit. (np. Boskiej Opatrzności dowód oczywisty po zamachu konfederatów na króla 1771) lub z programem reformy ustrojowej, jak przede wszystkim fundamentalne dzieło przeciw zasadzie jednomyślności i liberum veto w obradach sejmowych, —> O skutecznym rad sposobie (1760-63). K. cieszył się przychylnością Stanisława Augusta: był uczestnikiem —> obiadów czwartkowych, król kazał 1771 wybić na jego cześć medal (z datą 1765) z napisem „Sapere auso" (Temu, który odważył się być mądry). W1767 K. wydał swoje Opera lyńca, kształtowane gł. przez wzór horacjański; pośm. ukazały się 1778 Carmina posthuma oraz Wiersze wszystkie z łacińskich na polskie przełożone, w tłum. gł. U. Szostowicza.

Wielostronna działalność K., śmiałość jego poczynań reformatorskich, uparta walka o realizację własnego, głęboko przemyślanego i dostosowanego do warunków pol. programu, w dziedzinie oświaty prekursorskiego wobec KEN, stawiają go w rzędzie twórców kultury pol. oświecenia.

Wybór pism politycznych, oprac, i wstęp W. Konopczyński, Kr. 1921 BN I 35; Pisma wybrane, oprać. J. Nowak-Dłużewski, wstęp Z. Libera, W. 1955; Pisma pedagogiczne, oprać, i wstęp Ł. Kurdybacha, Wr. 1959; Listy... 1733-1771, oprać. J. Nowak-Dłużewski, W. 1962.

PSB 13 (J. Michalski); FwP (K. Opałek); S. KOT Reforma szkolna S.K., Kr. 1923; W. HAHN Ksiądz S. K. jako reformator teatru szkolnego, w: Epoka wielkiej reformy (zbiór.), Lw. 1923 i odb.; W. KONOPCZYŃSKI S.K., W. 1926; J. NOWAK-DŁUŻEWSKI S.K., W. 1951; W. HAHN Pijarski teatr szkolny w Polsce, Nasza Przeszłość 15 (1962); M. HIPNAROWICZ Troska S.K. o język ojczysty, „Jęz. Pol." 1975 z. 2.

Zofia Florczak

Podobne prace

Do góry