Ocena brak

Kompensacyjne oraz adaptacyjne właściwości narządu ruchu

Autor /kulka Dodano /19.12.2013

Kompensacją nazywa się zdolność całkowitego lub częściowego wyrównania skutków działania czynników szkodliwych. Kompensacja występuje samorzutnie, gdy po uszkodzeniu narządu ruchu zmniejsza się możliwość wykonywania ważnych czynności. Procesy kompensacyjne odtwarzają te czynności za pomocą środków zapasowych, którymi organizm dysponuje.

Możliwości kompensacyjne świadczą o wartości biologicznej organizmu. Organizmy młode łatwiej kompensują poniesione straty i sprawniej uruchamiają czynności zastępcze w nowych warunkach dynamicznych czy statycznych. U dzieci łatwiej wytwarzają się nowe stereotypy ruchowe. Jednak chorzy dorośli lepiej współdziałają w świadomym posługiwaniu się kompensacją. Należy pamiętać, że chory tym szybciej usprawni się, im więcej będzie wiedział o procesie kompensacji czynnościowej.

Zadanie lekarza polega na poznaniu i właściwej ocenie mechanizmów kompensacji, następnie zaś na dopomożeniu choremu w doborze i w przyswojeniu najkorzystniejszych jej form. Zazwyczaj głównymi kryteriami jest wielkość wysiłku, jakiego musi dokonać chory posługując się czynnościami zastępczymi, a także wymogi estetyczne. Pamiętać wreszcie należy o właściwej metodyce i systematyce usprawniania chorego, nie ulega bowiem wątpliwości, że w dużej mierze decydują one o praktycznej wartości kompensacji.

Kompensacja w zakresie narządu ruchu dotyczy najczęściej zaburzeń dynamicznych, statycznych lub form mieszanych, a także ubytków anatomicznych, zaburzeń czucia, równowagi itp.

Substytucja sił mięśni. Kompensacja zaburzeń dynamicznych może odbywać się przez zastąpienie brakujących mięśni siłą mięśni działających podobnie, zazwyczaj położonych w bliskim sąsiedztwie. Chory może wtedy wykonywać ten sam ruch, który wykonywał przed zachorowaniem czy uszkodzeniem. W przypadku wiotkiego niedowładu mięśnia piszczelowego przedniego następuje opadanie stopy podczas chodzenia. Kompensacja polega na przejęciu czynności zginania grzbietowego stopy przez długie prostowniki palucha i palców.

Substytucja czynności. Gdy uszkodzenie dotyczy całej grupy mięśni i brak mięśni działających podobnie, kompensacja polega na zastąpieniu czynności niemożliwej do wykonania innymi, najbardziej użytecznymi ruchami. W przypadku porażenia wszystkich mięśni unoszących grzbietowo stopę kompensacja polega na zwiększeniu kąta zginania biodra i kolana podczas wykroku porażonej kończyny, aby opadająca stopa nie zaczepiała palcami

0    podłoże („chód brodzący”).

Postępowanie lekarza ortopedy powinno uwzględniać opisane powyżej różnice w sposobie kompensacji. Zaakceptuje on zatem pierwszy przykład kompensacji, ułatwiając ją przez transpozycję przyczepów obwodowych ścięgien prostowników palucha

1    palców, usunie natomiast nieekonomiczną i nieestetyczną substytucję czynności zginania grzbietowego stopy (przykład drugi), wykonując stosowną operację (np. potrójną artrodezę stępu sposobem iMtnbńnudiego).Istnieją oczywiście sytuacje, w których wybór właściwego postępowania jest znacznie trudniejszy. Dotyczy to rozległych uszkodzeń, które wymagają dokładnej analizy zarówno poniesionych przez organizm strat, jak i pozostałych, nie uszkodzonych sprawności i mechanizmów kompensacyjnych.

Kompensacja zaburzeń statycznych. Kompensacja dotyczy najczęściej zagięć osiowych kończyn dolnych lub kręgosłupa, albo skrócenia jednej z kończyn. Kompensacja wymienionych zaburzeń jest wyrazem odruchu posturalnego, który zapewnia ustawienie pionowe ciała, przez przesunięcie środka ciężkości ponad czworobok podparcia.

Kompensacja wygięć. Kompensacja wygięć kończyn dolnych i kręgosłupa polega na stworzeniu i utrzymaniu przeciwwygięć w segmentach sąsiednich, dostatecznie ruchomych.

Uwaga! Przeciwwygięcia wyrównawcze, początkowo czynnościowe, mogą się utrwalać z czasem, gdy zaś nastąpią w nich zmiany zniekształcające i bóle, stanowią oddzielny problem leczniczy.

Kompensacja skrócenia kończyny dolnej. Oto typowe sposoby odruchowego wyrównania czynnościowych i rzeczywistych różnic długości kończyn dolnych:

1. Wydłużenie kończyny krótszej przez końskie ustawienie stopy.

2.    Czynnościowe skrócenie kończyny dłuższej przez zgięcie w kolanie i biodrze lub przez przegięcie kolana ku tyłowi.

3.    Dostosowanie ustawienia miednicy do długości kończyn przez obniżenie miednicy (skośne ustawienie miednicy).

4.    Funkcjonalna skolioza lędźwiowa.

Skrócenie jednej z kończyn górnych z reguły kompensowane bywa zwiększeniem ruchów barku i kręgosłupa.

Kompensacja przykurczów i zesztywnień. Kompensacja przykurczów i zesztywnień polega na zwiększeniu zakresu ruchów stawów sąsiadujących ze stawem przykurczonym czy sztywnym. Kompensację ułatwiają:

a)    lokalizacja przykurczu lub zesztywnienia w bliskim sąsiedztwie stawów o zbliżonym zakresie ruchów (np. w obrębie kręgosłupa);

b)    czynnościowo korzystne ustawienie elementu przykurczonego lub sztywnego;

c)    fizjologicznie niewielki zakres ruchów stawu przykurczonego lub sztywnego.

Potrójna artrodeza stępu w prawidłowym ustawieniu kości stępu tylko nieznacznie zwiększa obciążenie stawu skokowo-goleniowego i stawów przodo-stopia. Znacznie trudniejsza jest kompensacja zesztywnień stawów o fizjologicznej dużej ruchomości. U osoby z usztywnionym stawem biodrowym podstawowy układ kompensacyjny stanowi kręgosłup lędźwiowy i staw kolanowy, a ich przeciążenie prowadzi do pojawienia się dolegliwości bólowych.

Kompensacja zaburzeń statyczno-dynamicz-nych. Kompensacja zaburzeń mieszanych statycz-no-dynamicznych stwarza choremu największe trudności, jest też wyzwaniem dla zespołu leczącego. W przypadkach tych zachodzi najczęściej konieczność odrzucenia niekorzystnych form kompensacji i poprawy sprawności chorego bądź to za pomocą odpowiedniego aparatu ortopedycznego, bądź też przez zabiegi operacyjne. Zadanie lekarza polega na dokładnym zrozumieniu form kompensacji, ocenie jej stron dodatnich i ujemnych, ze szczególnym uwzględnieniem ekonomii wysiłku chorego, wymogów estetycznych, a także niebezpieczeństw wynikających z późnych zmian zniekształcających wskutek przeciążenia i nadmiernego zużycia stawów. Uwzględnić należy wiek chorego, wykonywany przez niego zawód, jego usposobienie oraz ocenić wydolność elementów kompensujących. Szczególnie narażone są: kręgosłup, biodro, kolano i stopa.

Kończąc omawianie form kompensacji w wadach, chorobach i uszkodzeniach narządu ruchu, warto jeszcze raz przypomnieć, że kompensacja występuje jako zjawisko chroniące zarówno dynamiczne, jak i statyczne czynności człowieka. Kompensacja może jednak spowodować liczne niekorzystne zmiany w ustroju przez nadmiernie obciążenie układów kompensujących. Może również być przyczyną wielu nowych, wtórnych zniekształceń, szpecących i ograniczających sprawność narządu ruchu.

Adaptacja. Adaptacją nazywa się przystosowanie ważnych narządów do zmniejszonej, w następstwie choroby lub wypadku, sprawności. Przystosowanie ułatwia człowiekowi życie w nowych, trudniejszych warunkach.

Przystosowanie psychiczne. Większość osób z ograniczeniem podstawowych sprawności podlega negatywnym reakcjom psychicznym, z których najważniejsze to uczucie żalu, kompleks mniejszej wartości, poczucie osamotnienia czy bezradności. Przystosowanie psychiczne polega na zanikaniu i ustępowaniu postaw hamujących aktywność człowieka, na akceptacji poniesionych strat przy równoczesnym odzyskaniu wiary we własne siły i możliwości.

Przystosowanie organiczne. Nowe warunki czynnościowe organizmu wymagają przystosowania niektórych narządów i zmysłów. Układ krążenia przystosowuje się do większego zapotrzebowania energetycznego człowieka chodzącego za pomocą kul. Po okresie przystosowania człowiek ten męczy się znacznie mniej niż początkowo. Zmysł równowagi przystosowuje się do utraty właściwych bodźców po odjęciu kończyny dolnej. Po okresie przystosowania człowiek z amputowaną kończyną porusza się za pomocą protezy bez niebezpieczeństwa utraty równowagi; jego sprawność zwiększa się.



 

Podobne prace

Do góry