Ocena brak

KOLĘDA, pieśń

Autor /bolo000 Dodano /29.02.2012

KOLĘDA, pieśń, której nazwa pochodzi od łac. calendae (w kalendarzu juliańskim: pierwszy dzień miesiąca). Z kalendą styczniową, rozpoczynającą nowy rok, wiązał się obyczaj składania sobie nawzajem darów i życzeń. Pierwotnie też nazwę k. stosowano do noworocznej pieśni życzącej, o ustalonej strukturze: pochwała gospodarza i jego rodziny, życzenia pomyślności i urodzaju na nowy rok, podzięka za dary. W literaturze pol. zachowało się dużo takich k., najstarsze zapisano w —> Ludycjach wieśnych (1543). Podobny tekst zapisał w Nowym Mieście Korczynie Z. Dołęga Chodakowski. Świeckie k. noworoczne stanowią najdawniejszy okaz pol. pieśni lud. i występują w różnych krajach słow., specjalnie bogato na Ukrainie. Odznaczają się archaicznym słownictwem i niekiedy wprowadzają wiersz nierymowany. Śpiewano je w okresie Godów, pod oknem domu (stąd termin: k. podokienne) i kończono prośbą o datek. Kolędy te, rejestrowane w zbiorach XIX-wiecznych, uważane za wygasłe, współcześnie są żywe na Rzeszowszczyżnie, gdzie, podobnie jak in. pieśni obrzędowe, wchłonęły wiele elementów nowszych, m.in. tekstów balladowych.

Trudno oznaczyć czas, w którym k. zaczęto nazywać pieśń bożonarodzeniową, stało się to jednak późno, chyba w w. XIX. Rkps z wierszami bożonarodzeniowymi z poł. XV w. nazywa je —> rotułami (tak też 1612 tytułuje K. Miaskowski swoje wiersze o tej tematyce); w XVI w. pisano: pieśń, piosenka, choć 1556 zjawiła się „k. ku śpiewaniu dla dziatek"; w rkpsach XVII-wiecznych pisano z łac.: kantyka (ale tako różnych pieśniach). Brak osobnej nazwy wynika z faktu, iż k. w średniowieczu i w XVI w. nie wyróżniała się spośród in. pieśni religijnych. Miała bibl. osnowę treściową, modlitewną strukturę kompozycyjną, określoną przez zwrot i prośbę, oraz hymniczną szatę słowną. Taką formę mają najstarsze k.: Zdrów bądź, królu anjelski (zapisana 1424) i Stałać się rzecz wielmi dziwna (1442) - obie tłum. z czeskiego. K. polska do końca w. XVI nie wyróżniała się spośród podobnej twórczości in. krajów; wzór stanowiły te same hymny kościelne. Wyjątkową kunsztownością odznacza się k. Augustus kiedy krolował, której każda strofa zaczyna się od kolejnej litery alfabetu, i k. Stała się nam nowina z uroczystym refrenem „Alleluja", stosowanym później tylko w pieśniach wielkanocnych. Z k. XVI w. dwie zachowały żywotność do dzisiaj: Anioł pasterzom mówił (przekł. z łac. Angelus pastoribus) i Kiedy król Herod królował, k. zapisana w wielu kancjonałach protest. XVI i XVII w. Osobliwością k. najwcześniejszych jest stosowanie motywów apokryficznych, jak w k. Bogu Ojcu chwałę dajmy, która wspomina Sybillę prorokującą narodzenie Chrystusa i cesarza Augusta stawiającego mu ołtarz.

Oprócz k. hymnicznych, powstałych w ścisłym związku z liturgią, w XVI w. rozwijały się również k. paraliturgiczne, osnute wokół jasełkowego zwyczaju kołysania Dzieciątka, zapoczątkowanego w w. XIII przez franciszkanów. K.-kołysanki, będące na ogół tekstami oryginalnymi pol., choć nurt ten rozwijał się w całej Europie, wzruszały się bezradnością dziecięctwa, kierowały inwokacje wprost do nowo narodzonego, używały wielu określeń zdrobniałych i wprowadzały zwrot kołysankowy „Ninu, ninu", „Li, li laj" lub „Lu-laj". Gatunek ten, prezentowany w w. XVI przez k. W jasikach leży kwiatek śliczny, rozwinął się w w. XVII, wydając m.in. k. Li, li, laj Dzieciąteczko, z rkpsu karmelitanek, Gdy śliczna Panna Syna kołysała, z rkpsu klarysek, i ciągle popularną Lulajże, Jezuniu. Wiek XVII wydał ponadto dwa in. rodzaje k.: k. realistyczną o tematyce pasterskiej, wnoszącą wiele szczegółów obycz. i realiów epoki, tzw. pastorałkę, i k. spekulatywno-mistyczną, która swą strukturę opierała na paradoksalnych zaskoczeniach, lirycznych uniesieniach i tkliwych zachwytach. Najwybitniejsze osiągnięcia tego nurtu to F. Karpińskiego Bóg się rodzi - moc truchleje i T. Lenartowicza Mizerna, cicha stajenka licha.

Rozwój k. trwa od średniowiecza po dzień dzisiejszy, ale największa ich ekspansja przypada na okres baroku, tj. w. XVII i XVIII. Stulecie następne stworzyło wprawdzie k. nowe, ale głównie utrwalało i popularyzowało k. dawne w śpiewnikach —> M.M. Mioduszewskiego (Pastorałki i k. z melodiami 1843) i —> K. Miarki (Kantyczki, k. i pastorałki). Twórców k. na ogól nie znamy, jest to w większości twórczość anonimowa, ludowa. Autorzy imienni są wyjątkiem. Należą do nich w w. XVII —> J. Żabczyc, autor Symfonii anielskich (1630), który pierwszy zastosował do k. melodie tańców lud., i —> K. Twardowski, autor Kolebki Jezusowej (1630). W późniejszych przekazach k. ich straciły autorstwo i stały się ogólną, anonimową własnością, świadcząc o popularności tych tekstów.

Obok k. rozwijała się poezja Bożego Narodzenia, nie przeznaczona do śpiewu, często ujęta w formę poet. parafrazy k. Wymienić tu można wiele nazwisk od A. Krzyckiego z w. XVI poczynając, poprzez S. H. Lubomirskiego, S. Grochowskiego, K. Miaskowskiego, S. Grabowieckiego w w. XVII, K. Benisła-wską w w. XVIII, Mickiewicza (k. z Dziadów), J, Słowackiego (k. ze Złotej Czaszki), C. Norwida, A. Asnyka, J. Kasprowicza, po L. Staffa, B. Leśmiana, J. Tuwima, J. Czechowicza, J. Lieberta, K.I. Gałczyńskiego, T. Czyżewskiego, K. Wierzyńskiego i k. okupacyjną K.K. Baczyńskiego, T. Borowskiego iT. Gajcego. Antologię tego typu wierszy sporządzili A. Jastrzębski i A. Podsiad (Boże Narodzenie 1961).

Popularność melodii k. sprzyjała licznym przeróbkom, służącym przekazaniu aktualnych, najczęściej buntowniczych, zakazanych przez cenzurę treści; znane są k. robotnicze z okresu walk rewol. i konspiracyjne przeróbki z czasu ostatniej wojny.

K. polskie. Średniowiecze, wiek XVI, t.1-2, wyd. S. Nieznanowski, J. Nowak-Dłużewski, oprac, językowe M. Karplukówna, wstęp H. Kowalewicz, W. 1966.

SFP (H. Kapełuś); S. TARNOWSKI Ok., Kr. 1894; S. DOBRZYCKI O k„ Poz. 1923; J. KRZYŻANOWSKI Moc truchleje... Kilka słów o k. F. Karpińskiego, w: Paralele, wyd. 3 W. 1977 (prwdr. 1932); P. CARAMAN Obrzęd kolędowania u Słowian i Rumunów, Kr. 1933; Z. KAMYKOWSKI Kilka słów o k. polskich, „Pol. Sztuka Lud." 1949 nr 1-2; F. KOTULA Hejleluja. czyli O wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rzeszowskiem, W. 1970; A. GWÓŹDŹ K. poetycka doby oświecenia. Z dziejów tradycji gatunku, „Znak" 1975 nr 11/12.

Stefan Nieznanowski

Podobne prace

Do góry