Ocena brak

KLASYCYZM - Muzyka instrumentalna: Temat z wariacjami i technika wariacyjna

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

Dominacja form tematycznych w muzyce klasycznej i poddawanie te­matów pracy przetworzeniowej zadecydowały o ogromnym znaczeniu techniki wariacyjnej. Wariacyjność — jedna z najstarszych form prze­obrażania materii dźwiękowej — w muzyce klasycznej stosowana była na szeroką skalę. Mogła ona kształtować wybrane fragmenty utworu lub obejmować swym zasięgiem całą kompozycję; w pierwszym przypadku miała więc zastosowanie lokalne, w drugim natomiast — stawała się czynnikiem formotwórczym.

Wyrazem formotwórczego oddziaływania wariacyjności są przede wszystkim samodzielne cykle instrumentalne, określane jako „temat z wariacjami” lub „wariacje na temat...”, w zależności od proweniencji tematu. Utwory tego typu są licznie reprezentowane w twórczości wszystkich trzech klasyków wiedeńskich, w szczególności zaś w muzyce fortepianowej. Kompozytorzy wykorzystują w nich tematy własne, za­pożyczone, a liczba opracowań tematu, tj. wariacji, jest bardzo zróżni­cowana. Zależy ona każdorazowo od inwencji twórcy oraz przydatności tematu do przekształceń. Szczyt fortepianowej sztuki wariacyjnej repre­zentują dwa rozbudowane cykle Beethovena: 32 Wariacje c-moll op. 80 na temat własny oraz 33 Wariacje C-dur op. 120 na temat walca Diabellego. Beethoven wypracował i zapoczątkował trójfazowy układ przebiegu formy wariacyjnej: introdukcja, szereg wariacji i finał. Pomysł Beethovena znalazł w epoce romantyzmu wielu naśladowców, którzy wydatnie przyczynili się do przedłużenia żywotności form wariacyjnych.

Inny poziom formotwórczego zastosowania wariacyjności to jej obec­ność w cyklu sonatowym. W takiej postaci forma wariacji była nieod­łącznym współczynnikiem klasycznych symfonii, gatunków kameralnych, koncertów i sonat solowych. Formę wariacji mogą mieć zarówno ogniwa powolne, jak również inne części cyklu, nie wyłączając części pierwszej, w której forma wariacji pojawia się czasem zamiast allegra sonatowego lub też krzyżuje się z nim. Forma wariacyjna mogła przyjmować jedną z dwóch zasadniczych postaci: wariacji numerowanych lub ciągłych, bliższych formie ukrytej. Przykładów zastosowania formy wariacyjnej w cyklu sonatowym dostarczają powolne ogniwa symfonii Haydna, finały sonat Mozarta i analogiczne utwory Beethovena. Z punktu widzenia zastosowanych środków wariacyjnych interesujący przykład stanowi finał /// Symfonii Es-dur Beethovena, w którym kompozytor wprowadził formę wariacji dwutematowych. Obecność dwóch tematów w połączeniu z bo­gatym aparatem wykonawczym przyczyniła się do zwielokrotnienia liczby przekształceń wariacyjnych.

W większości utworów klasycznych zaobserwować można również lokalne zastosowanie techniki wariacyjnej. Najodpowiedniejszym miej­scem stosowania tej techniki były fragmenty przetworzeniowe. Technikę wariacyjną, jeśli jest zastosowana lokalnie, można porównać do pracy tematycznej, w rzeczywistości sprowadza się ona bowiem do formowania nowych ujęć tematu.

Kompozytorzy wykorzystywali różnorodne środki techniki wariacyjnej: figurację melodyczną, harmoniczną, kombinacje obydwóch typów figura-cji, ornamentowanie, zmiany rejestrów, dynamiki, artykulacji, tonacji, trybu i kontekstu harmonicznego. Kumulowanie kilku wariacji w jedną wyrazową i strukturalną całość prowadziło czasem do powstawania i wyodrębniania się grup wariacji, np. figuracyjnych czy ornamentalnych. Stosowanie środków kontrapunktycznych powodowało często mieszanie faktur, a tym samym przenikanie się techniki wariacyjnej i imitacyjnej. Wypadkową wspomnianych sposobów opracowywania tematu są zmiany kolorystyczne, uwarunkowane ponadto wielkością i jakością obsady wy­konawczej. Im bardziej jest ona urozmaicona i zróżnicowana, tym większe są możliwości kształtowania i zmiany barwy.

Stopień zaawansowania techniki wariacyjnej pozostawał w ścisłym związku z postępującym rozwojem wirtuozostwa i wykorzystywaniem w maksymalnym stopniu możliwości fakturalnych środków wykonaw­czych. Im bliżej romantyzmu, tym bardziej technika wariacyjna obfituje w elementy popisowo-wirtuozowskie. O popularności form wariacyjnych w klasycyzmie zadecydowała z pewnością także — właściwa im — idea kontrastu, będąca zarazem jednym z głównych wyróżników estetycznych muzyki klasycznej. I chociaż wariacyjność zdominowała przede wszyst­kim muzykę instrumentalną, jej oddziaływanie zaznaczyło się także w muzyce wokalno-instrumentalnej.

Podobne prace

Do góry