Ocena brak

KATOWICE i literatura

Autor /ortografia Dodano /27.02.2012

KATOWICE, miasto woj. na Wyżynie Śl., nad Rawą (dawniej nazwa Roździanka; dopływ Brynicy), jedno z 7 wielkich miast Górnośl. Okręgu Przemysłowego. Leży na terenie średniow. osad, gdzie znajdowały się kuźnice żelaza, a ich nazwy zostały utrwalone w dokumentach z 1299 (Dąb), 1360 (Bogucice, Załęże), 1397 (Kuźnica, z którą związane są początki osadnictwa na terenie obecnego miasta); właścicieli Kuźnicy Boguckiej upamiętnił XVII-wieczny poeta W. Roździeński w poemacie —» Officina terraria. Nazwa K., odnosząca się do wsi zał. na peryferiach Kuźnicy Boguckiej, pojawiła się 1598. Od 1742 (po wojnach śl.) K. znajdowały się pod panowaniem Prus, do Polski wróciły 1922. Ok. 1850 stały się odrębną jednostką administracyjną, prawa miejskie otrzymały 1865. Rozwój kapitalist. przemysłu spowodował napływ niem. urzędników i rzemieślników. Rząd prus. nasilał akcję germanizacyjną, której przeciwstawieniem był pol. ruch kult., zapoczątkowany w l. osiemdziesiątych XIX w. Powstawały pol.-kat. stowarzyszenia organizujące czytelnie, przedstawienia teatralne; najżywszą działalność rozwinęły Tow. Św. Alojzego (oddziały jego powstawały otf 1891) oraz Tow. Górnośląskich Przemysłowców (zał. 1892 pin. Tow. Przemysłowców K. i Okolicy, wkrótce o charakterze ogólnośląskim). Aktywne były także grupy miejscowej PPS i związki zaw. - Zjednoczenie Zaw. Pol. i socjalist. Centralny Zw. Zawodowy. Szeroką popularność zdobyły chóry (1894 powstało pierwsze koło śpiewacze „Lutnia", w Bogucicach), które upowszechniały pol. pieśni patriotyczne. Organizatorami imprez nar.-kult. były Tow. Gimn. „Sokół" (w K. gniazdo zał. 1896) oraz Pol. Związek Śpiewaczy „Wyspiański" (zał. 1910 w Szopienicach). Ważną rolę odegrały biblioteki TCL. Ożywienie działalności kult. i oświat, zostało spowodowane rozwojem pol. ruchu polit. w pocz. XX w. Świadomość nar. kształtowała prasa: „Gazeta Robota." (1891-1939; przeniesiona 1901 z Berlina), tyg., następnie dziennik polit., której dod. „Po pracy" (od 1907) zamieszczał utwory pol. i obcych modernistów oraz pisarzy postępowych i rewol., a także „Górnoślązak" (1901-33; w K. od 1902), dziennik red. przez W. Korfantego i J.J. Kowalczyka, od 1906 przez A. Napieralskiego, popularyzujący literaturę ogólnopol., utwory pisarzy regionalnych (J. Kupca, J.N. Jaronia, E. Statecznego). Założycielem pierwszej pol. księgarni w K. był A. Stoc-Jara-czewski (1900-03), który przekazał firmę F. Sikorskiemu. Księgarnia T. Nowickiego, utworzona 1902 przy wydawnictwie „Górnoślązaka", była jednocześnie ośrodkiem działalności młodzieżowych organizacji nielegalnych (oddziałów „Eleusis" i Tow. Tomasza Zana). W okresie plebiscytu i powstań skrystalizowała się pierwszy raz na G. Śląsku idea założenia pol. zawodowego teatru. W celu przeciwstawienia się propagandzie niem. zorganizowano występy zespołów zaw.: H. Cepnika (p.n. Górnośl. Teatr Nar., podczas III powstania - Teatr Powstańczy przy Nacz. Dowództwie Wojsk Powstańczych G. Śląska), E. Rygiera z Poznania, opery warsz. pod dyr. E. Młynarskiego, Teatru Pol. z Sosnowca pod dyr. H. Czarneckiego, kabaretu polit.-satyr. „Zygzak". W miejsce amatorskich stowarzyszeń teatr, powstał zespół pn. Górnośl. Teatr Lud. (pod kierunkiem artyst. Z. Wójcickiej-Chylewskiej), który nie miał jednak oczekiwanych osiągnięć. Przed przyłączeniem G. Śląska do Polski prawa do pol. przedstawień broniło katów. Towarzystwo Miłośników Wiedzy i Sztuki.

W 1922 K. wróciły do Polski, stając się stolicą autonomicznego woj. śląskiego. Zycie umysłowe rozwijało się od podstaw. Zterenów, które przypadły Niemcom (Opole, Racibórz, Bytom) przybyli tu pol. działacze. Z Bytomia zostały przeniesione pol. placówki, organizacje, m. in. TPN na Śląsku. Z powrotem G. Śląska do Polski i powołaniem Sejmu Śl. związane jest powstanie Biblioteki Sejmu ŚL (1922, od 1936 p.n. Śl. Biblioteka Publ.), zbierającej gł. silesiana, materiały ukazujące pol. oblicze Śląska i jego związki z Macierzą. W 1922 utworzono Tow. Pizyjaciół Teatru Pol. (w zarządzie E. Farnik, M. Sobański, P. Pampuch, S. Ligoń), które przejęło opiekę nad teatrem katów.; występy gościnne Reduty poprzedziły inaugurację pierwszego stałego zespołu pod dyr. T. Wierzbickiego, od 1927/28 M. Sobańskiego (od 1937 nazwa Teatr Pol. im. S. Wyspiańskiego). Przed teatrem stanęło zadanie pozyskania różnych grup społ. dla swoich idei, zwł. umacniania ducha patriot., co stworzyło konieczność wystawiania nar. repertuaru klas. i współcz., oraz popularnego. Teatr podjął też dziełalność óbjazdową, zwł. w Opolskiem i Cieszyńskiem. Rozpoczęto naukę w pierwszym pol. gimn. (obecnie Liceum Ogólnokształcące im. A. Mickiewicza); w okresie międzywojennym do grona pedagogów należeli m. in.: S. Ligoń, L. Kobiela, K. Popiołek, M. Tobiasz. Rozwijało się pol. księgarstwo. W1921 powstało Tow. Akcyjne Księgarń Pol. na Śląsku „Księgarnia Pol." (jego udziałowcami były największe firmy krajowe; pierwszy dyr. Centrali katów. I. Cichy), które założyło oficyny w większych miastach śl.; filia katów, działała 1922-27. Innymi ważnymi placówkami były: „Księgarnia Śl." pod kierunkiem H. Rydlewskiego, nast. K. Sarnowskiego, filia łódz. księgarni KI Fiszera (1922-33; organizator i pierwszy kierownik W. Pfeiffer), która rozprowadzała publikacje na terenach G. Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, oraz księgarnia T. Mikulskiego (1922—39), a także Księgarnia i Drukarnia Katolicka (1925-39). Od 1924 K. były siedzibą władz Centralnego Zw. Akademików Górnoślązaków, zrzeszenia o charakterze nar.-społ., skupiającego wszystkie związki akad. Górnoślązaków w pol. wyższych uczelniach. Rozwijał się nadal amatorski ruch teatr., w czym miała współudział Sekcja Teatrów Lud. (1926, od 1928 przy Wydz. Oświecenia Publicznego Śl. Urzędu Woj.), kierowana przez S. Ligonia. Sekcja dostarczała zespołom tekstów lit. oraz kierowała objazdowym teatrem miniatur. Ożywienie kult. miasta zbiegło się z kryzysem ekon. 1929-34. W pocz. 1. trzydziestych K. stały się centrum kult. województwa. Stworzono tu podstawy organiza-cyjno-finanśowe pod realizację regionalnego programu kult. opartego na przesłankach ideologii kat.; związane z nim było dążenie młodej inteligencji, zarówno śl., jak i napływowej, do unowocześnienia struktur życia kult. i włączenia Śląska w ogólnopol. nurt kultury, a także konieczność przeciwstawienia się niem. propagandzie nauk. i literackiej. W1927 wznowiło działalność TPN na Śląsku, stając się najaktywniejszym ośrodkiem badań regionalnych. Związali z nim swą działalność E. Szramek (przew.), K. Prus, J. Kudera, S. Wallis, P. Pampuch. TPN było pierwszą placówką umożliwiającą współdziałanie naukowców ze Śląska i spoza regionu. Wydawnictwem TPN były Roczniki (t. 1-3 1929-31; t. 4 1934; t. 5  1936; t. 6 1938), pod red. E. Szramka, przynoszące prace hist., hist.lit., biogr. oraz bogaty dział recenzji, sprawozdań i informacji o życiu kult. na Śląsku, a także przegląd publikacji o Śląsku. W 1928 zainaugurował działalność dydakt.-nauk. Instytut Pedagog., który przy współpracy wykładowców z UJ przyczynił się do podniesienia kwalifikacji pol. nauczycieli na Śląsku. Organem Instytutu była „Chowanna'', od 1929 kwart., od 1933 mies., o ogólnopol. zasięgu i znaczeniu, red. przez Z. Mysłako-wskiego, M. Ziemnowicza, od 1933 przez H. Rowida, przy współudziale m. in. S. Kota i S. Szumana. Zinicjatywy nauczycieli szkół średnich powstało 1928 Koło Polonistów (przew. W. Ogrodziński), odpowiednik oddziałów: —» Towarzystwa Lit. im. A. Mickiewicza, Tow. Miłośników Języka Pol., Pol. Tow. Filologicznego. Inicjatorem i ośrodkiem badań nad kulturą lud. stało się 1928/29 Muzeum Śl., kierowane przez T. Dobrowolskiego. Muzeum prowadziło również działalność wydawn., publikując m. in. pamiętnik A. Cinciały i listy J.Lompy do J.I. Kraszewskiego. Środowisko lit. było niejednolite i rozproszone . Podstawy jego rozwoju miało stworzyć Śl. Towarzystwo Lit. (zał. 1928), dysponujące funduszem ze Skarbu Śl. i śl. samorządów; rezultatem jego działalności był konkurs na prace o tematyce śl., którego laureatem został 1931 G. Morcinek (za powieść Wyrąbany chodnik) oraz ufundowanie Nagrody Śląska, jednorazowo przyznanej Z. Kossak (1932). Pierwsze organizacje lit. - Koło Literatów na Śląsku (1929; przew. A.K. Dobrowolski, wiceprzew. Morcinek), przekształcone w Związek Artyst.-Lit. na Śląsku (1930; skupiający literatów, muzyków, plastyków, działaczy kultury) - nosiły cechy organizacji towarzyskich i przyczyniły się do zainicjowania na Śląsku publ. imprez lit.; członkowie: Z. Kossak, E. Imiela, P. Musioł, A. Fierla, E. Grim, J. Kudera, J. Przyboś, E. Zegadłowicz, J. J. Kowalczyk, Kobiela, K. Gołba, A. Jesionowski, W. Żelechowski. Ożywienie wraz z nowym programem twórczym wnieśli publicyści i poeci skupieni wokół pism „Kuźnica" (1935-39), nast. —» „Fantana" (1938-39). Powstały grupy lit.: Ze spół Lit. „Kuźnicy" (1937), Klub Lit. Fantana (1938), podjęto szereg inicjatyw, m. in. zorganizowano publ. wieczory lit., zwołano 1939 zjazd literatów pracujących na Śląsku, ogłoszono ankietę na temat śl. nagrody lit., artyst. i naukowej. Czynni tu byli: Musioł, Z. Hierowski, W. Szewczyk, J. Baranowicz, J. Zabierzewska-Żelechowska, J. K. Zaremba.

W życiu literackim K. niewielki udział miała prasa codzienna, gł. „Polonia" (1924-39), organ W. Korfantego, i „Polska Zach." (1926-39), z dodatkami: „Dodatek Lit." i od 1938 „Czwartek Kulturalny". Sprawy literatury podjął organ Zw. Powstańców Śl., „Powstaniec Śl." (1927-39; od 1937 „Powstaniec"), reprezentujący kierunek skrajnie regionalistyczny; od 1937 redaktorem poszerzonego działu lit. był Z. Bednorz.

Pozycję K. jako jednego z wybitniejszych regionalnych ośrodków nauk. umocnił —» Instytut Śl. (powołany 1934), najpoważniejszy na Śląsku wydawca literatury nauk. i popular-nonauk. (serie Polski Śląsk, Pamiętnik Instytutu Śl., Bibliotetka Pisarzy Śl., Komunikaty), inspirujący badania nauk. nad regionem, podejmowane gł. przez ośrodki Krakowa i Poznania. Instytut był też współwydawcą kwartalnika —» „Zaranie Śl." (wK. 1935-39), pisma najbardziej reprezentatywnego dla śl. regionu literackiego. Na kształtowanie nowego modelu literatury śl. wpłynęli skupieni w Instytucie poloniści: Wincenty Ogrodziński, J. Dąbrowa, A. Jesionowski.

W życiu kult. K. brała udział również Rozgłośnia Pol. Radia (zał. 1927), z którą współpracowali: Morcinek, S. Ligoń, J. Tepa (kier. od 1937), W. Szewczyk (kier. redakcji lit., zał. 1939). Do historii pol. radiofonii przeszły regionalne audycje Niedziela przy żeleźnioku, Co niedziela u Karlika brzmi piosenka, gro muzyka, W niedziela u starki śpiewają kanarki, przeciwstawiające się propagandzie niemieckiej. W okresie międzywojennym działały też w K. towarzystwa służące kontaktom kult. Polski z zagranicą, jak Alliance Franęaise, Tow. „Dante Alighieri", Tow. Przyjaciół Serbołużyczan na Śląsku.

W latach okupacji hitlerowskiej kult, dorobek K. został w znacznym stopniu zniszczony. Wielu pisarzy dotknęły represje; P. Musioła ścięto za konspirację antyniem., A. Widerę osadzono w obozie, E. Imiela i J. Wypler nie podpisawszy Volkslisty byli prześladowani, wielu musiało uciekać do G.G.

Po wyzwoleniu, we wczesnym okresie, dzięki reaktywowanym i nowym instytucjom kult., miasto, najludniejsze wtedy na Ziemiach Zach., pełniło f unkcję mecenasa i ośrodka organi-zacyjno-programującego odbudowę życia kult., zwł. Śląska Opol. i Dolnego. Twórcami wielu inicjatyw byli pisarze. Do K. wrócili: Hierowski, Morcinek, Szewczyk, Baranowicz, Bednorz, J. i W. Żelechowscy, E. Imiela, K. Gołba, Kobiela, A. Widera, przybyli też: J. Brzoza, A. Baumgardten, J. Prutkowski, A. Wydrzyński, W. Żukrowski. W 1945 powstał oddział ZZLP. Do inicjatyw ZZLP należała m. in. seria Arkusz Śląski (z. 1-12, 1946—49), pod red. Hierowskiego. Ropoczął działalność Klub Literacki. W 1946 została powołana Woj. Rada Kultury, która umożliwiła powstanie Studium Lit. dla młodych pisarzy przy ZZLP oraz upowszechnienie czytelnictwa. Reaktywowano TPN na Śląsku p.n. Śląsko-Dąbrowskie TPN (1950 p.n. Śl. TN., wcielone do Instytutu Zach.), a także Instytut Śląski. W sezonie 1945/46 Teatr Śl. im. S. Wyspiańskiego rozpoczął działalność pod dyr. W. Horzycy i K. Adwentowicza, w 1946 Teatr Lalki i Aktora „Ateneum". Do tradycji życia lit. weszły Środy Instytutu Śl. (analogiczne do wrocł. Czwartków Lit.) oraz spotkania artystów z całego kraju w salonie lit. Stefanii Czajki (jedynym w dziejach Śląska). Dyskusja nad stworzeniem modelu twórczości lit. specyficznej dla regionu przyczyniła się do rozwoju publicystyki. Wypowiedzi pisarzy i krytyków zamieszczała prasa: „Trybuna Robotnicza" (dodatki „Po pracy", „Magazyn Niedzielny"), „Dziennik Zach." (kolumna Życie literackie w wolnej Polsce, nast. Kolumna literacka), „Gazeta Robotn." (dodatki - „Gazeta Lit.", „Literatura, Sztuka, Kultura"). Do najważniejszych czasopism należały: „Zaranie Śl." (wznów. 1945) i „Odra" (w K. 1946-50), gł. pismo społ.-kult. na Ziemiach Zach., a także „Ogniwa", tygodnik społ.-polit. Zw. Powstańców, red. z troską o utrzymanie nar. tradycji Śląska. Ukazywały się też: magazyn społ.-kult. „Jutro" (1945-46), „Wieczory Teatralne" (1948-50, zał. przez Szewczyka), wznowiono pismo satyr. „Kocynder" (red. Prutkowski). Działalność wydawn. na terenie województwa zapoczątkowały prywatne oficyny: spółka Agencja Wydawn. i Reklamowa (od 1945, pod kier. Z. Mokrzyckiego), M. Kowalski, J. Kuglin (bibliofilskie edycje książek, np. Morcinka, Bednorza), wydawnictwo T. Nalepy i Ski „Odrodzenie". Czynne były instytucje wydawn.: nauczycielskie „Ognisko" i kat. „Księgarnia Św. Jacka". Działalność wydawn. prowadził Instytut Śląski. Do tradycji amatorskiego ruchu kult.-oświat, nawiązał m. in. Związek Śl. Kół Śpiewaczych oraz Związek Teatrów Ludowych. Do najważniejszych osiągnięć zespołów amatorskich należy masowe widowisko Rapsod górniczy, zorganizowane 1948 przez zespoły górnicze. Ok. 1950 niektórzy pisarze wyjechali z K. do Warszawy i Wrocławia (Żukrowski w 1947). W1. pięćdziesiątych debiutowali S. Horak, A. Szczypiorski, Cz. Slezak, J. Koniusz, B. Lubosz, K. Broll-Jarecka, C. Leżeński, Z. Jankowski, T. Kijonka. Wielu należało do Koła Młodych (powst. 1951). Oddział ZLP wydawał kwartalnik „Śląsk Literacki" (1952-56). Rozwinęły działalność placówki naukowe. Od 1950 zajęcia dydakt. prowadziła WSP w K. (zał. 1946, przeniesiona do Lodzi 1947), z którą związane są nazwiska J. Pietera, Z. Kwapniewskiego, J. Bohuckiego, S. Zabierowskiego, J.K. Zaremby, S. Jodłowskiego, J. Żlabowej. Wydawnictwem szkoły były Zeszyty Nauk. WSP (seria filologiczna). Sukcesorem Instytutu Śl. stał się Śląski Instytut Naukowy (zał. 1957). Aktywizowało się środowisko lit., zwłaszcza po 1956, ukazywały się tomiki poet. młodych, debiuty prozatorskie: A. Siekierskiego, W. Bochenka, oraz kryt. W. Nawrockiego. Szeroką działalność rozwinęło —» Wydawnictwo „Śląsk''. W czasopiśmie „Przemiany" (1956-57; red. Szewczyk) dominowała publicystyka społ. i kulturalna. Od 1962 wychodzi dwutyg. —» „Poglądy". Od 1968 ukazuje się Kalendarz śląski (do 1972 wyd. przez Tow. Rozwoju Ziem Zach., red. Szewczyk, nast. J. Gliszczyński), obejmujący od 1973 m. in. dział Śląsk w literaturze. Upowszechnianiu tematyki śl. służyły konkursy literackie, np. z okazji rocznic powstań śląskich (1945 oraz 1972); ogólnopol. konkurs na powieść współcz. o tematyce górniczej (1961). W 1959 w K. i Świerklańcu odbył się II Zjazd Pisarzy Ziem Zach. i Północnych. W życiu teatr, miasta trwałe miejsce zajęły - Ogólnopol. Festiwal Sztuk Ros. i Radz. (od 1960) oraz Śl. Wiosna Teatralna (od 1963). W1963 powołano w K. Filię UJ. przekształconą nast. po połączeniu jej z WSP, w —» Uniwersytet Śląski (1968/69). Od 1964 odbywa się doroczny katów. Karnawał Kulturalny. W 1968 rozpoczął samodzielną działalność Oddział Śl. Tow. Przyjaciół Książki, organizator Czwartków Bibliofilskich (m. in. wieczory poświęcone J. Wantule i S. Ligoniowi). Oddział Wojewódzki Tow. Kultury Teatr, w K. (dawniej Zw. Teatrów Amatorskich) był inspiratorem konkursów Gawędziarzy Regionalnych, organizowanych co 2 lata od 1969. W 1970 powstało Kat. Towarzystwo Społ.-Kult., którego podstawową formą działalności stały się wydawnictwa: mies. „Katowicki Informator Kult." (od 1971, pod red. S. Wilczka), Almanach kulturalny - K. (od 1971), Rocznik Katowicki (od 1973), przedstawiający wyniki badań prowadzonych w śl. placówkach nauk.; jego nakładem ukazała się publikacja zawierająca wiersze i teksty piosenek poświęconych K. - plon konkursu z 1970 na najlepszy utwór poet.-muz. o stolicy G. Śląska; inicjatywą Tow. jest utworzenie 1976 Społ. Muzeum Historii K., udział w organizacji imprez (np. od 1977 Kontraktów Roździeńskich).

Ruch lit. wśród najmłodszych przedstawicieli środowiska katów, przybiera formy organizacyjne; działalność dyskusyj-no-warsztatową prowadzi Koło Młodych przy oddziale ZLP, powstał KKMP, tworzą się małe grupy programowe, np. „Kontekst" (W. Paźniewski, S. Piskor, T. Sławek, A. Szuba, autorzy kryt. publikacji Spór o poezją 1977, omawiającej sytuację pol. poezji ostatniego ćwierćwiecza). Przedstawiciele młodszego pokolenia lit. to m. in. W. Baran, J.P. Krasnodębski, F. Netz. Pisarze katów, są organizatorami i uczestnikami corocznych Rybnickich Dni Literatury, podczas których odbywa się konkurs literacki. Od 1977 w miastach województwa organizowane są Hutnicze Spotkania Lit. (impreza ZG Zw. Zaw. Hutników). W 1978 odbył się w K. 20 Walny Zjazd Delegatów ZLP. WRN i MRN w K., obecnie Urząd Woj., przydzielały nagrody za działalność i twórczość związaną ze Śląskiem. Otrzymali je m. in.: Szewczyk (1946,1957,1960,1964,1979). Brzoza (1948), Zabierzewska-Żelechowska (1950), J. Pogan (1951), Baumgar-dten (1956, 1968), Baranowicz (1956), M. Klimas-Błachutowa (1957), Hierowski (1958, 1960), Morcinek (1960), J. Wypler (1960), J. Pierzchała (1962), A. Siekierski (1965,1969,1978), R. Urban (1965; nagr. dla działaczy kult.), A. Wydrzyński (1966), L. Wantuła (1967, 1972, za powieści i opowiadania o tematyce górniczej), B. Lubosz (1972), A. Szklarski (1972), W. Nawrocki (1974), T. Kijonka (1976), S. Horak (1977).

K. pojawiają się w literaturze najczęściej w kontekście tematyki pracy oraz w utworach podejmujących problemy walki niepodległościowej Ślązaków. Z miastem związane są powieści Szewczyka (Kleszcze, Czarne słońce, Od wiosny do jesieni, Ptaki ptakom), K. Gołby (Wieża spadochronowa), Baumgardtena (Spotkanie z jutrem, Brzegi ciemności).

A. WYDRZYŃSKI Pamięć teatru, K. 1956; S. WILCZEK Prasa katowicka wiatach 1922-1939, „Poglądy" 1964 nr 6; M. FAZAN, W. NAWROCKI Katowickie środowisko literackie w latach 1945-1967, K. 1969; Z. HIEROWSKI Życie literackie na Śląsku w latach 1922-1939, K. 1969; Z. OBRZUD Polski ruch teatralny na Górnym Śląsku. 1862-1918, Wr 1972; K. (1922-1972), red. W. Długoborski i H. Zieliński, K. 1973; K. Ich dzieje i kultura na tle regionu, red. W. Mrozek, W. 1976; K. 1865-1942. Zarys rozwoju miasta (zbiór.), K. 1978.

Podobne prace

Do góry