Ocena brak

KATEGORIA DZIAŁANIA SPOŁECZNEGO

Autor /Norman Dodano /30.08.2011

DZIAŁANIE SPOŁECZNE - Określa się jako intencjonalną aktywność podejmowaną przez człowieka w celu modyfikacji i polepszenia sytuacji. Działanie społeczne pojmuje się najczęściej jako:

  • strukturowanie teraźniejszości przez przyszłość, nadawanie sensu antycypacji;

  • samoregulujący się system, dążący do równowagi, ukierunkowany na: adaptację, maksymalizację możliwości (osiąganie celów), podtrzymywanie równowagi i integrację;

  • orientowanie co do kulturowych wzorów wartości i norm społecznych oraz moty­wacji w poszczególnych rolach społecznych związanych z danym systemem społecznym, które może dokonywać się według pięciu dychotomicznych par zmiennych, określających działanie z punktu widzenia neutralności czy efektywności, dyfuzyjności czy specyficzności, uniwersalności czy partykularności, przypisania statusu czy osiągania go, orientacji na wspólnotę czy też orientacji na samego siebie;

  • opanowywanie sytuacji" w sensie „urzeczywistniania planu działania i interpreto­wania sytuacji oraz osiągania porozumienia". Jest to propozycja działania zorientowanego na porozumienie, na partycypację, współtworzenie i na rozwój, która została sformułowana w opozycji do propozycji działania zorientowanego na sukces, na bezpośredni efekt. Koncepcję tę wywodzi się z niestrategicznych modeli działania regulowanych normami orientującymi indywidualną aktywność na spo­łeczną kooperację, w odróżnieniu od strategicznych modeli działania, zorientowanych in­dywidualnie na homo oeconomicus kierującego się w swej aktywności wyraźnie kryte­riami ekonomicznymi (maksymalizacja zysków i minimalizacja kosztów, nastawienie na rywalizację).

W działaniu zorientowanym na porozumienie i partycypację wręcz rezygnuje się z per­spektywy podmiotu na rzecz „świata życia", czyli kontekstu procesów porozumiewania się stanowiących horyzont ograniczający sytuację działania. Ważnym elementem tej kon­cepcji jest jej aspekt teleologiczny. Plan działania zmierza do realizacji celu i rozstrzygania alternatyw działania, zaś jego konstrukcja opiera się na rozumieniu sytuacji. Ta propozy­cja pojmowania działania społecznego, umieszczona w dość eklektycznie, jak się uznaje, zbudowanej koncepcji socjalizacji i nabywania tożsamości, może być właśnie dzięki tej wieloprzesłankowości i wielości odniesień atrakcyjna dla pedagogiki społecznej;

  • sama interwencja socjologiczna dokonywana z zewnątrz, z pozycji obserwatora lub inicjatora. Jej celem samym w sobie jest „wtargnięcie w świat cudzych przekonań i wy­obrażeń". Podejmowana jest zarówno w odniesieniu do sfery makro (np. ruchy społeczne i mechanizmy ich powstawania), jak też sfery mezo i mikro - interwencja socjoanalistyw placówce;

  • tworzenie instytucji rozumianej jako przestrzeń podlegająca ciągłym zmianom, będą­ca w trakcie permanentnego tworzenia i rozwoju. Wyodrębnienie trzech kategorii instytu­cji: realnej (danej), wyobrażonej i symbolicznej umożliwia wieloaspektową analizę proce­sów instytucjonalnych oraz zdefiniowanie procesów dynamizujących życie społeczne. „Żywa" instytucja to taka, która charakteryzuje się dynamiką wynikającą ze stałej opozy­cji między tym, co utworzone, a tym, co jest w trakcie tworzenia.. Tworzenie instytucji oznacza permanentny ruch, proces, w wyniku którego powstaje nowa jakość instytucjonalna, odnosząca się do kategorii norm i wartości wyobrażonych oraz nadanych z zewnątrz. Procesualności w tworzeniu instytucji towarzyszy napięcie wywo­łujące konflikty i problemy, których źródłem jest negacja istniejącego porządku.

Kategoria działania społecznego obejmuje następujące elementy:

  • zdefiniowanie sytuacji, jej określenie, opisanie, nazwanie, wyjaśnienie, nadanie jej sensu i analizowanie jej kontekstu; jest to więc stawianie pytań, co to jest i dlaczego takie jest;

  • orientowanie działania przez artykułowanie jego celów i uzasadnień; są to pytania, po co i dlaczego zamierzamy podjąć działanie;

  • podejmowanie aktywności (projektowanie jej bądź też wskazywanie na niezbędność jej podjęcia) uwzględniające warunki działania, tj. kompetencje podmiotu działającego, kontekst społeczny, poziom działania, techniki i metody działania; są to więc pytania o to, kto, gdzie i jak zamierza działać.

Sytuację, która wymaga podjęcia aktywności przez pedagoga społecznego, określa się najczęściej jako to, co burzy równowagę życia społecznego, bądź to, co jest konse­kwencją tego zaburzenia.

Poszukiwanie orientacji w działaniu społecznym pedagoga staje się pewnym balan­sem między kierunkiem defensywnym a ofensywnym, między zmierzaniem do tego, co znane (np. normy) - do pewności, a tym, co nieznane - do niepewności. Te dylematy teleologiczne działania społecznego w edukacji i pracy socjalnej są obecne w wielu tek­stach pedagogów społecznych, których wypowiedzi różnią się jedynie stopniem przeko­nania co do słuszności wygłaszanych sądów.

Równie złożona jest dyskusja nad uzasadnieniem podejmowanego działania społecz­nego. Odniesieniem może tu być koncepcja człowieka, zorientowanego na siebie czy na innych, dążącego jedynie do indywidualnego sukcesu i powodzenia, kierującego się wyłącznie zasadą racjonalności działania czy też człowieka uwzględniającego w swych wyborach także bliźniego.

Podejmowanie aktywności społecznej może w edukacji i pracy socjalnej dokonywać się według dwu przeciwstawnych logik „formalnej logiki racjonalności", inaczej określa­nej jako strategia działania, i „rachuby chwili tu i teraz", inaczej określanej jako taktyka. Pierwsza z nich, inspirowana prakseologią i pewnością skuteczności przewidywania, ukie­runkowywała wiele działań społecznych także w pedagogice społecznej. Stanowiła rów­nież uzasadnienie dla konstruowania strategicznych modeli w pracy socjalnej. Druga z lo­gik działania społecznego wyrosła jako nieco obronna reakcja na niepowodzenia aplika­cyjne logiki racjonalności i swoisty przejaw bezradności przedstawicieli profesji społecznych wobec złożoności rzeczywistości społecznej, w jakiej przychodzi im działać, oraz nieprzewidywalności efektów podejmowanej aktywności.

Kategoria działania społecznego jest centralna dla pedagogiki społecznej. Jej przed­stawicieli bardzo absorbuje kwestia podejmowania aktywności bądź wskazywania na jej celowość. Mówi się przykładowo o edukowaniu, ochranianiu, ukazywaniu świata warto­ści i ich transmisji, mobilizowaniu sił i zasobów, regulowaniu, ukierunkowywaniu rozwo­ju, aktywizowaniu, pomocy wzajemnej, wsparciu społecznym, przekształcaniu, wspieraniu rozwoju itp. Czy jednak różnorodność ujęć nie jest równocześnie przejawem niedoskona­łości i może być słusznym argumentem do postawienia pytania: jedna czy wiele orientacji działania społecznego w edukacji i w pracy socjalnej? Istotne jest także to, w jaki sposób sprostać wymogowi pozostawania jednością w wielości. Ten wymóg staje się niezbędny w myśleniu o działaniu społecznym w edukacji i w pracy socjalnej, od którego oczekuje się, aby tworzenie, współtworzenie instytucji było zorientowane na otwartość, by to, co wyobrażone, zrównoważone było przez to, co realne; to, co utworzone, przez to, co w trakcie tworzenia; to, co asymetryczne, przez to, co symetryczne; zaś to, co monolityczne, przez to, co jest jednością w różnorodności.

PROFILAKTYKA SPOŁECZNA (PREWENCJA) - Jest to dzie­dzina wiedzy i umiejętności praktycznych w skali mikro- i makrospołecznej, służących za­pobieganiu występowania tzw. dewiacyjnych i patologicznych zjawisk społecznych, zwa­nych niekiedy problemami społecznymi (lub kwestiami socjalnymi - w węższym znacze­niu); ewentualnie służących nierozprzestrzenianiu się tychże zjawisk, jeśli już wystąpiły. Zadaniem profilaktyki społecznej jako nauki praktycznej jest opis, wyjaśnianie i przewi­dywanie rozwoju zjawisk chorobliwych, szkodliwych, celem skonstruowania programów, strategii i procedur ich zwalczania tak w wymiarze społecznym, globalnym, jak i w wy­miarze lokalnym lub indywidualnym. Jako dyscyplina o ambicjach wieloaspektowego po­dejścia do skomplikowanej rzeczywistości społecznej i jej problemów (trudności) profi­laktyka współpracuje ściśle z innymi dziedzinami (monodyscyplinami), takimi jak: prawo, socjologia, pedagogika, psychologia, demografia, kryminologia, medycyna itp. generując nowy typ wiedzy i umiejętności społecznych, pedagogicznych, socjalnych, terapeutycz­nych, opiekuńczych. Czasami mówi się, że jest to wiedza z pogranicza różnych pokrew­nych jej dziedzin: np. socjologii prawa, kryminologii, psychiatrii i psychologii klinicznej, diagnostyki problemów społecznych, pedagogiki resocjalizacyjnej, socjologii norm i de­wiacji, pedagogiki społecznej i resocjalizacyjnej. Jej główny sens jako dziedziny działal­ności praktycznej sprowadza się do tzw. czynności perseweracyjnych, nie pozwalają­cych na eskalację zjawisk szkodliwych. Natomiast w sensie teoretycznym po kilkudzie­sięciu latach jej istnienia jako terminu technicznego wyodrębnić można rozmaite odmiany profilaktyki w zależności od jej specyficznych celów, przedmiotu oddziaływania, metod i strategii oraz proponowanych przez nią środków zaradczych. Niezależnie jednak od roz­maitych typologii i klasyfikacji profilaktyki społecznej, która często kojarzy się w języ­kach zachodnich z zapobieganiem ciąży, czyli antykoncepcją, profilaktyka społeczna (prewencja społeczna) jest również nauką pełną koncepcji i pomysłów co do sposobów i środków kształtowania zdrowego społeczeństwa i funkcjonujących optymalnie obywateli.

Generalnie, ze względu na rodzaj stosowanych środków można powiedzieć, że profi­laktyka dzieli się na pozytywną (kreatywną) i negatywną. Pierwsza polega na stosowaniu w skali globalnych środków pozytywnych, inicjujących, konstruktywnych, druga polega na niedopuszczaniu do dewiacji i dysfunkcji poprzez środki negatywne: blokadą, zakaz, mandat, sankcję, odstraszanie, napiętnowanie itp. Ale możliwy jest podział działań ze względu na inne kryteria np. profilaktyka ofensywna-profilaktyka defensywna, przedprze-stępcza-poprzestępcza itp.

POMOC SPOŁECZNA jako kategoria pojęciowa ma swój polski rodowód w szeroko rozumianej pracy społecznej. Sens pracy społecznej w ujęciu H. Radlińskiej polega na przekształcaniu warunków życia i roz­woju za pomocą rozbudzanych i usprawnianych sił ludzkich. W toku pracy społecznej rozpoznaje się warunki, w których zachodzi potrzeba pomocy, ratownictwa i opieki.

Problematykę pomocy można analizować z punktu widzenia „dawcy" i jest ona trady­cyjnie oceniana jako pozytywna, bez względu na sytuację i konsekwencje okazywanych świadczeń. Może być też rozważana z punktu widzenia „odbiorcy" przy akcentowaniu takich cech, jak: adekwatność, skuteczność, atmosfera okazywanej pomocy.

Pedagogiczne znaczenie pomocy wynika z przyjętego założenia, że ma to być dopomożenie podopiecznemu w uruchamianiu jego własnych, potencjalnych możliwości (sił ludzkich), z których istnienia może on nie zawsze zdawać sobie sprawę. W konsekwencji pomoc ma wzmóc kompetencje rozwiązywania własnych problemów. Taki sens pomocy uwydatnia też ustawa z roku 1990 o pomocy społecznej w Polsce.

Najczęstsze sytuacje, w których udzielana jest pomoc społeczna to: alkoholizm, bez­domność, bezrobocie, choroba, macierzyństwo, narkomania, niezaradność życiowa, sieroc­two, trudności przystosowawcze po opuszczeniu zakładu karnego, ubóstwo, deficyty roz­wojowe (dotyczy rozwoju biologicznego, psychicznego, społecznego i kulturalnego).

Współcześnie w polskim systemie pomocy społecznej jest łączony wysiłek profesjo­nalnych służb społecznych (pomoc socjalna) i pozarządowych podmiotów, funkcjonują­cych między innymi na zasadzie wolontariatu.

Z dzisiejszej perspektywy można powiedzieć, że rozwój systemu pomocy społecznej w Polsce przechodził następujące fazy: od form pozainstytucjonalnych, nieformalnych, nieprofesjonalnych (np. pomoc wzajemna, grupy samopomocy) poprzez formy w pełni zinstytucjonalizowane, zetatyzowane, profesjonalne i specjalistyczne (pomoc organizo­wana przez państwo) aż na rozstrzygnięciach alternatywnych kończąc (formy państwo­wej służby socjalnej i prywatne stowarzyszenia, grupy wsparcia, grupy samopomocy, fundacje, ruchy społeczne etc).

Tak więc pomoc społeczną można definiować jako zorganizowaną działalność różnych podmiotów, umożliwiającą jednostkom ludzkim i grupom społecznym przezwyciężanie trud­nych sytuacji życiowych. Działalność ta ma też na celu zapobieganie tym sytuacjom i ini­cjowanie samopomocy.

Wyodrębnia się następujące rodzaje pomocy społecznej świadczonej w Polsce: po­moc finansowa (zasiłki finansowe, pożyczki, dodatki do zasiłku stałego), pomoc rzeczowa (darowizny i użyczenia, np. zapewnienie bezdomnym schronienia, nieodpłatny gorący posiłek, zapewnienie odzieży), pomoc w usługach (usługi opiekuńcze w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych), pomoc instytucjonalna (domy pomocy społecznej). Z nieco odmiennym podziałem obszarów działań i rodzajów świadczeń pomocowych można się spotkać w niemieckim systemie pomocy społecznej. Występuje tam: pomoc w kosz­tach utrzymania (wyżywienie, mieszkanie, odzież, higiena osobista i potrzeby dnia codzien­nego), pomoc w szczególnych sytuacjach życiowych (choroba, inwalidztwo, starość), pomoc w stworzeniu lub utrzymaniu podstaw życiowych (oferta pracy), pomoc w prze­zwyciężeniu szczególnych trudności społecznych (bezdomność, brak stałego miejsca pobytu, zwolnienie po odbyciu kary, niedostosowanie społeczne młodzieży), pomoc cho­rym (leczenie ogólne i stomatologiczne, zaopatrzenie w leki, leczenie szpitalne i sanatoryj­ne), pomoc osobom starszym (utrzymanie godności ludzkiej i indywidualnej osobowości), pomoc w rehabilitacji inwalidów, pomoc młodzieży (wyrównywanie deficytów roz­wojowych, poradnictwo, organizacja czasu wolnego, domy wychowawcze), pomoc rodzi­nie (świadczenia pieniężne, rzeczowe, usługi osobiste).

Przedstawione zestawienie obszarów i rodzajów pomocy w ujęciu komparatystycznym tworzy wyobrażenie o ewentualnych niezaspokojonych potrzebach ludzkich i możliwych świadczeniach pomocowych.

Pomoc społeczna" jest terminem w pewnym zakresie bliskoznacznym w stosunku do takich pojęć, jak: „praca socjalna", „opieka", „ratownictwo", „wsparcie społeczne". Z wcze­śniejszych ustaleń wynika, że „pomoc społeczna" jest pojęciem szerszym w stosunku do „pracy (pomocy) socjalnej". Relacje „pomocy społecznej" w stosunku do pozostałych wyżej wymienionych pojęć mają również charakter nadrzędny. „Ratownictwo" można in­terpretować jako szczególną odmianę pomocy społecznej ujawniającą się w sytuacjach szczególnego zagrożenia. Podobnie „wsparcie społeczne" stanowi odmianę pomocy w sy­tuacjach przełomowych dla jednostki (grupy). „Opieka społeczna" natomiast uważana jest za rodzaj wyspecjalizowanej pomocy, opartej na gruntownej diagnozie.

-Ratownictwo: stanowi pomoc doraźną świadczoną pospiesznie w chwilach kląski, żywiołów, nagłego nieszczęscia. Ratownik jest najczęściej specjalistą który " zarządza

określonymi działaniami"

-Opieka: forma działań świadczonych we wszystkich sytuacjach życiowych w których ludzie dotknięci niekorzystnym układem wydarzeń losowych nie potrafią lub nie dysponują wystarczającymi siłami do przezwyciężenia zaistniałych trudności.

-Kompensacja społeczna: oznacza celowe wyrównywanie braków, uzupełnianie lub zastępowanie niepomyślnych składników sytuacji osobistej czy grupowej, stwarzanie warunków życia uznawanych za normalne

Podobne prace

Do góry