Ocena brak

KATEGORIA

Autor /bolo007 Dodano /08.11.2012

 

KATEGORIA (gr. <kategoria> = pierwot­nie w słownictwie prawniczym: oskarże­nie, zarzut; orzekanie (zwłaszcza twierdzą­ce), orzeczenie) łc. categoria; nłc. praedicamentum; ang. całegory, predicament; fr. categorie; nm. Kategorie

Nazwa i pojęcie wprowadzone do filo­zofii przez ARYSTOTELESA (Kateg., IV, 1 b; Topiki, IX, 103 b), który wyróżnił, zgodnie ze strukturą języka starogreckiego, cztery podstawowe klasy orzekania o podmiotach: 1) taion — właściwość, 2) hóros — de­finicję, 3) genos — rodzaj i 4) symbebekós — cecłię przypadkową lub przypadłość, od­powiadające zasadniczym sposobom by­towania rzeczy i pozwalające na ich klasy­fikację (—> predykabilia).

Kategorie to z jednej strony najogólniejsze formy pojęciowe (w terminologii I. Kanta „pojęcia pierwotne" — Stammbegrijfe), od których pochodzą wszelkie pozostałe poję­cia (kategorie poznania, kategorie świado­mości), z drugiej — podstawowe i zasadnicze postacie bytu jako przedimotu poznania (kategorie bytu, kategorie rzeczywistości). Stosunek kategorii poznania do kategorii bytu bada —> teoria poznania.

1. metaf. Kategorie ontologiczne lub kategorie bytu {kategońai tou óntos) — zasadnicze sposoby bytowania rzeczy, wyróżnione w wyniku najogól­niejszej klasyfikacji bytu.

Arystoteles, twórca nauki o kategoriach, wyróżnił ich dziesięć. Są to:

1) substancja (1) (ousia) i dziewięć przy­padłości: 2) posón > ilość (1), 3) poión —^ jakość (1), 4) prosti > relacja (IB), 5) pcii > miejsce, umiejscowienie, 6) póte > czas (la), uwarunkowanie czaso­we, 7) keisthai > ułożenie, usytuowanie różnych części danego przedmiotu jed­nych względem drugich, 8) echein > posiadanie (1), 9) poiein > działanie (1), aktywność, 10) paschein > doznawanie (1) działania, bierność. Liczba kategorii jest ograniczona, przy czym pozostają one niezmienne jako te, które tworzą summa genera rzeczy.

Scholastycy wyróżniali przeważnie sześć kategorii, które nazywali predykamentami (praedicamenta): 1') byt-istotę (essentia), 2') jakość {qualitas), 3') ilość {quantitas), 4') ruch-zmianę (motus), 5') sto­sunek (relatio), 6') posiadanie (habitus).

Późniejsi filozofowie przyjmowali różne zestawy kategorii, np. R. Descartes i J. Locke rozróżniali trzy ich rodzaje: substan­cje, położenie (modus) i relacje, J. St. Mill — cztery: czucia, dusze, ciała, stosunki, W. Wundt— także cztery: rzeczy, cechy, stany, stosunki.

Współcześnie wielu filozofów nauki przyj­muje koncepcję kategorii ontologicznych wywodzącą się z teorii mnogośd, obejmują­cą kategorię indywiduów oraz całą hierarchię kategorii zbiorów różnego typu.

 

 

2. U I. Kanta: aprioryczne pojęcia czy­stego rozumu (Stammbegrijfe des reinen Verstandes), pełniące funkcję syntezy w stosun­ku do tego, co różnorodne w naoczności i co samo z siebie nie ma wartości poznawczej; stanowią zatem warunek poznania. Ułożo­na przez Kanta tabela kategorii odpowiada ściśle jego podziałowi wszelkich możliwych sądów; obejmuje dwanaście kategorii po­dzielonych na cztery grupy: I) w klasie ilości (Ouantitiit) — 1) jedność, 2) wielość, 3) ogół, II) w klasie jakości (Qualitdt) — 4) realność, 5) przeczenie, 6) ograniczenie, III) w klasie stosunku (Relation) — 7) substancja, 8) przy­czyna, 9) wspólność, IV) w klasie modalno-ści (Modalitat) — 10) możliwość, 11) istnie­nie, 12) konieczność. Sześć pierwszych ka­tegorii nazywał Kant matematycznymi, a sześć pozostałych — dynamicznymi. Po­dobnie jak kategorie Arystotelesowskie, ka­tegorie zestawione przez Kanta są ilościowo ograniczone i niezmierme, a ponadto konie­czne. Do jednej tylko kategorii przyczynowości sprowadził je A. Schopenhauer, co było niewątpliwie przejawem sceptycy­zmu wobec wszelkich kategorii, tak wy­raźnego potem u F. W. Nietzschego.

  1. U G. W. F. Hegla: obszerny i skom­plikowany system pojęć zaczerpniętych nie tylko z logiki, lecz także z nauk o przy­rodzie i o duchu.

  2. W materializmie dialektycznym: naj­ogólniejsze pojęcia, będące odbiciem w świadomości najbardziej ogólnych i isto­tnych stron przyrody i społeczeństwa, np. pojęcie materii (Materie), ruchu (Bewegung), sprzeczości (Widerspruch). Katego­rie dialektyki marksistowskiej stanowią pary przeciwstawnych sobie pojęć, takich np. jak byt i świadomość (Sein und Bewufltseiń), możliwość i rzeczywistość (Moglichkeit und Wirklichkeit), konieczność i przy­padkowość (Notwendigkeit und Zufall), prze­strzeń i czas (Raum und Zeit), treść i forma (Inhalt und Form), ilość i jakość {Quantitdt und Qualitat), baza i nadbudowa (Basis und liberbau), itp.

Podobne prace

Do góry